M c s G. M. M a c k i e

 

 

Thnh Kinh

Phong Tc

 

 

 

Ti Bn Ln I
N h I n T i n L n h

s a I g o n

1958

=========================

Mc-Lc

 

C h n g T h N h t

Tiu dn

C h n g T h H a i

Kh hu, thi tit, phong cnh

C h n g T h B a

Ngܩi chn chin v dn qu

C h n g T h T

Cc ngh nghip

C h n g T h N m

S sinh hot trong gia nh v nhng dy lin lc trong gia nh

C h n g T h S u

X hi, chnh tr v tn gio

 

================================

 

T h n h K i n h P h o n g T c

 

C h n g T h N h t

 

T i u D n

 

"Ngܩi sanh trܧc anh mt ngy t khn hn anh mt nm"

Tc ng x Sy-ri ng phi knh trng ngܩi gi c.

 

1. Lun NJ. - Gii r Kinh Thnh bi cc phong tc v l thi hin thi cc x c chp trong Kinh Thnh, - l lun NJ ca quyn sch ny.

Trong x Pha-l-tin v x Sy-ri kim thi c nhiu s thuc v kh hu, phong cnh, cy ci, th vt, cng thi quen, cng vic, y phc v ngn ng ca c dn, v ng in nh xa kia Kinh Thnh ghi chp.

Tri qua mt thi gian di Ǣng Ǥng m phong tc vn y nguyn khng ǰi, k l nh th l v nhng duyn c h trng sau ny:

(1) C dn x Ca-na-an hin nay c lin lc v huyt thng vi ngܩi Y-s-ra-n thu xa;

(2) Ting H-b-r ging ht vi ting A-rp, l ting c dn ng dng;

(3) Phong tc xng hip vi kh hu cng cc k ngh trong x;

(4) C dn khng thch v khng chu thay ǰi chnh th tc trܪng, theo chnh th y th cc sheikhs, hoc ngܩi ng u cc gia tc cܩng ho, c cha truyn con ni cai tr nhiu a phng.

Cnh tr thin nhin, y phc, cng vic, d lun dn chng, quan nim v ǩi sng, cng vic, gia nh v tn gio, ngy nay tht ging nh xa, ljn ni nu cc s y li din ra trong x Pha-l-tin v cc l tht ca Kinh Thnh by gi mi ܮc rao truyn ln th nht, th s m t v cng b khng khi ng nh khun mu chng ta quen bit trong Kinh Thnh.

2. Sch ny h trng th no? - K cu cc phong tc v l thi trong Kinh Thnh, th ܮc ba iu li ct yu:

(1) N gip ta hiu r hn ǩi sng v tnh tnh ca nhng nam, n danh nhn trong Kinh Thnh.- K cu loi cy ci v sc vt, nh bc hc nhn bit nguyn tc ny: Cc loi y trܧc ht v mnh m sng, ri sau cng mi ng dng vo nhng s nhu cu ca chng ta. Nh vy, mu v hng ca a hoa, mt ca con ong, im ng nh trn cnh ca con chim, ng ca con voi, "cc du hiu ring" ca con b cu v con sn dng, - ta ch c th ct ngha nhng ci theo nguyn tc rng n trܧc ht gip ch cho cc sinh vt v thc vt c n, ri sau mi ܮc nh gi cao trn th trܩng v dng lm mn n, o mc cho chng ta. Cng mt l y, chng ta chng nn t chi khng cho nhng nhn vt trong Kinh Thnh ܮc quyn trܧc ht v chnh mnh m sng. Cha dng h Nj gic lng v rn dy hu th, nhng h tht c cuc ǩi c nhnm h sng trong chnh thi y, - cc c hi v bܧc kh khn ng thi y c nh hܪng trn ǩi h. Chng ti mun lun v cc nhn vt y, chng phi nh nhng tn trong sch, song nh nhng ngܩi tht sng. Nu trܧc ht h khng sng trong thi i mnh v v thi i mnh, t h cng khng sng v chng ta. Chng ta cng bit cuc bnh sinh ca h v cc tnh trng ca bnh sinh y, th cng hiu nhng vic m Li c Cha Tri lm cho h v bi h.

(2) N gii ngha v lm ni nhng li ni bng ca Kinh Thnh.- Nh vy, khi ng Christ phn rng: "Ta l gc nho, cc ngi l nhnh", v rng: "Ngoi Ta, cc ngi chng lm chi ܮc" (Ging 15:5), th trong hai trܩng hp y Ngi NJu t ra ci l nh cy, nhng trong trܩng hp th nht, Ngi dng mt hnh bng, tc l gc nho v nhnh. Ai mun nu cao s so-snh y ln v t cho k khc thy nhng l tht thing ling dy , th nn i thm mt vܩn nho v xem xt cng vic ca ngܩi trng nho khi cy t, ta cnh, ng cc v hi qu, vn vn. Nh cch , ta s hiu rt r ngha t ng ging dy truyn qua k nghe khi Ngi dng cc ting y ln th nht.

Ngܩi phng ng rt ham chung v hay dng li ni hnh bng nh th. H c th dng nhng danh t chuyn mn v tru tܮng; cn nht phi xc thc, nhng h dng theo ngha bng khi mun gi t tܪng, hng-th v mun thuyt phc. Vy nn khi ta ni: "S cn yu khng c lut php," th h ni: "i l mt k v tn," ngha l: "K i khng ngn ngi tri phm lun l." H ni rng: "Tay hn mnh" Nj t ra mt ngܩi no ܮc ch tin cn. Cch l lun anh thp hn ht phng ng l t ra rng mt ǥc im ca hnh vi hoc ca tm tnh ph hp vi mt vt g trong ci thin nhin. C trong ting H-b-r v ting A-rp, tc ng c ngha l ging, v s ging y l gc r ca tt c chm ngn phng ng. Khi ging o, nu gio s trng dn mt tc ng xng hp nh th, th s ܮc thnh gi chm ch v tin-cy ci iu ng da theo tc ng y m gii lun. Khi ng Christ dy-d v c nh hܪng ljn dn chng, bi nhng th d k diu, th Ngi dng "ba m" ca s tng ta v nng lc ca li vn tc ng . Ngi ch vo nhng s vt trong ci thin nhin, nhng thi tc v cng vic m thnh gi quen bit; nh vy, nhng k c mt, c tai bn va khm phc, va vui thch nhn thy rng li Ngi phn c ch ging vi mt vt trong ci thin nhin. Ngoi ra quyn php do thnh c v t tm ca Ngi, s Ngi dng nh th l mt vic khn kho sinh ra hiu qu soi sng tr khn k nghe. ng khi h chm ch v c thin cm vi mt truyn thuc v ǩi sng v cng vic ca loi ngܩi, th trܧc mt h hin ln s Cu ri, s Thnh khit v s Hu vic. Tuy vy, hai ci vn ging nhau. V Kinh Thnh y dy cch ni hnh bng nh th, nn khi džc Kinh Thnh, chng ta cn bit nhng s vt, c hi v phong tc lm gc r cho nhng li chp trong Kinh Thnh.

K cu cc c tch trong Kinh Thnh nh vy s lun lun t ra mt phng din mi m. ang khi xem xt cuc sinh hot phng ng trong c c Cha Jsus tm thy nhng s tng ta m Ngi c cn ljn, chng ta cng phi c bt chܧc Ngi m tm thy nhng s tng ta trong chnh cuc sinh hot ca mnh. Nhng th d nh th hin ln nh chp nhong trong tm lng y dy tnh yu thng i vi Ngi v u phc trn vn Nj hu vic Ngi. By gi nhng vic nh mn m trܧc kia ta khng Nj ti s "ng ln" v "i" trong cc th d. Nhiu vic nh mn trong cuc sinh hot hng ngy ca chng ta s ܮc nh sng thing ling mi m chiu vo, v bt u ni bng nhng ming lܫi khc.

(3) N gii ngha s tng quan gia cc yu t ca c Cha Tri v ca loi ngܩi trong Kinh Thnh.- iu ny h trng v c hai l sai lm. V c trong Kinh Thnh c rt nhiu iu y tnh cch phng ng, nn mt vi ngܩi dm tuyn b rng Kinh Thnh hon ton l vn chng trn gian, v cho li qu quyt rng Kinh Thnh l li c Cha Tri bt-qu nh hng ni-ha mo nhn l hng ngoi-quc. K khc li coi Ƕng-lc ca lon ngܩi trong Kinh Thnh nh dn Y-s-ra-n coi dn Ca-na-an trong t Ha; phi trnh xa v tr dit i. Li tuyn b y c lm cho Kinh Thnh ha ra khng chn chnh v v v, chng qua nh mt s b mt trong tay mt hng ngܩi ǥc bit. Tht ra th Li c Cha Tri bao gi cng l mt ni thnh, mt hin din thnh, c loi ngܩi i li chung quanh v ct Nj gip ch loi ngܩi. Khi dn Y-s-ra-n qua ng vng, Li c Cha Tri ng vai tr quan trng nh th. Qu tht khi y c mt ni m t ngܩi ljn ܮc, nhng ni y trong n tm ca hi chng. Cng nh Ngi li Hng sng, Kinh Thnh " trong th gian nhng khng thuc v th gian." c Cha Tri cng truyn cho tn phi c x nh vy.

Li ni thch ng ca loi ngܩi phi c nhng iu kin xng hp v th gi, ni ch v trܩng hp. Li c Cha Tri phn vi loi ngܩi cng phi nh vy. Ngܩi ta ǥt qu to bng vng trn a bc tinh xo. a cng bng kim kh qu gi; mun lm nn n, phi dng nhiu thi bc, nung c cho p v hu ch. Nhng mc ch ca n l Nj hu vic, v n km qu to bng vng. Cng vy, li khi th chi sng trong mt ci "a" lm bng tnh cch loi ngܩi, cng vic gia nh, phong tc x hi; n cng chi sng gia kh hu, x s v chng tc ǥc bit.

Khi ta nhn bit cc yu t ca loi ngܩi trong gii hn ca n, th ng thi ta li nhn bit cng r rng hn ci quyn php thing ling hnh Ƕng trong Kinh Thnh v bi Kinh Thnh, mc du Kinh Thnh ܮc ta ǥt tn l g, gii nhga th no v lun theo nhng l thuyt no. ng sau Kinh Thnh vn c v s ngܩi lm chng, v Kinh Thnh vn nng ǫ con ci c Cha Tri v khin h nn thnh. ng khi gng sc Nj bit r hn v cc vai ch Ƕng trong Kinh Thnh, Nj hiu r hn cch ni thing ling trong Kinh Thnh, Nj hc bit th no l n in c Cha Tri cha trong cc bnh bng t, th no quyn php Ngi lu qua loi ngܩi nh nܧc chy qua sng o, th chng ta ܮc hng-th v ch li bi k cu v kh hu, tnh hnh, nhng phong tc cn st, nhng s m tn thng thܩng, nhng tc ng ph thng ca dn chng ng sng trong x thnh.

3. Sp ǥt.- Trong khi kho st cc th d v hnh bng trong Kinh Thnh, chng ti phi m t hnh th thin nhin ca X Thnh: a gii c ng bng v thung lng, cn trung ng th c i, ni. y l chng ta phi k cu:

(1) Phong cnh, kh hu v thi tit trong x Pha-l-tin.

(2) i nng phu v mc ng.

(3) Cc ngh nghip.

(4) Gia nh v tnh mu m.

(5) i lܮc tnh hnh x hi, chnh tr v tn gio trong x Pha-l-tin.

4. C mt iu kin h trng, nu thiu th cuc vin du ny s mt hng th v v ch na. y l khi xem xt X Thnh, chng ta cng phi ham thch mt cuc ǩi thnh. Mt ngy kia, c hai ngܩi bn ljn thm Turner, mt nh ha s tr danh, Nj xem cc tc phm ca ng. ng bo y t dn h vo ngi trong phng ti mt lc, ri mi a h ln lu, vo phng v. By gi ng xin li h v ci c ch dܩng nh khim nh kia; ng ni rng mt h phi thi tip xc vi nh sng bn ngoi, ri mi xem r mu sc cc tc phm ca ng ܮc. Vy, chng ta hy dn sn tm lng bi cu nguyn trong phng kn v suy gm v cuc ǩi thnh khit.

 

================================


C h n g T h H a i

 

K h H u, T h i T i t, P h o n g C n h

 

"Phong tc l nguyn t th t trong v tr" Tc-ng x Sy-ri.

 

Du chu nh hܪng ln do k ngh v cc ch Ƕ, nhng cuc sinh hot trong x Pha-l-tin vn cn c quan h mt thit vi nhng iu kin thin nhin ngoi quyn kim sot ca loi ngܩi, t nh kh hu v thi tit. Ngܩi A-rp ngy nay nhn bit l khi h ni rng v tr cu to bng t, kh tri, la, nܧc, - v phong tc. V Kinh Thnh thܩng nhc ljn kh hu v phong cnh x Pha-l-tin, nn nu ta bit r hai ci , t s Nj ljn v bit ng ngha ca Kinh Thnh.

1. Kh hu.- Pha-l-tin l mt x c mt tri chi sng, ai ny c th sng ni khng kh quang ng. Du my ting thܩng dng: "T an ljn B-e-s-ba" ch bao hm mt min t nh bng qun Galles ca nܧc Anh, nhng thi thit thay ǰi khc nhau nhiu lm, v t ai cao, thp khng chng: Ni Ht-mn ph tuyt gia ma h, cao hn mt bin ngt ba ngn thܧc; cn Bin Cht li thp hn mt bin hn 400 thܧc. Nhng, trn ht mi s, Pha-l-tin c ǥc sc l mt x c bu tri xanh bic v nh nng mt tri. Tuyt khng sa xung trn ng bng dc theo b bin, v mt tri chi sng khng dt t u thng nm ljn cui thng chn. Vy nhn dn c hi hp rt ng o ti Gi-ru-sa-lem Nj d l ny l khc, v cng c th lu vi ng Christ trong cc ni vng v.

2. Thi tit. - Tnh trong mt nm, th thng ngy k tip nhau m nng hoc lnh cng nh nܧc Anh, duy x Pha-l-tin th bao gi cng nng hn nhiu. Bn ma khng phn chia r rt nh trong cc x qu v phng Bc. Cc ǥc sc h trng mt nm th ta thy trong li c Cha Tri ha vi N- - "Ma gieo ging cng ma gt hi, lnh v nng, ma h cng ma ng" (Sng th k 8:22). Ma khng ma chim ht t nm ljn by thng, v dn A-rp thܩng ni mt nm l ma h v ma ng. Mu xun c tn ǥc bit l "ma ln ln", nhng ma thu th khc bn uchu: u chu th khi y qu nho, qu -li-ve v cc th qu khc chn, nhng x Pha-l-tin ma gt ng cc li vo thng nm v thng su. chnh l ma gt hi c ni ljn Gi-su 3:15 v I Sa-mu-n 12:17. Cng cch y, khi ni ljn ma gt, ng tin tri cng theo th t ca s vt, v ng ni rng: "Ma gt qua, ma h ht" (Gi-r-mi 8:29).

3. Thng.- Lun qua v mi thng, chng ta s thy mt nm em li nhng g cho ngܩi gi, ngܩi tr trong x Pha-l-tin.

(1) Thng ging.- Thng ny lnh hn ht, c nhng ngy ti tm hn ht v nhng trn ma nng ht hn ht. Ma sa trn ni Li-ban v trn nhng dy ni cao hn ht, v c ng cho ljn khi tit nng thng ba, thng t lm cho tan chy, ǰ vo cc ngn sui cho dn chng dng trong ma h.

(2) Thng hai.- Ma do v tri nng k tip nhau mau chng. Ngܩi A-rp gi thng hai l "anh mt mt", - l b mt mt bn ti, mt bn sng. H cng ni rng: "Thng hai chng c lut l no c"; v rng: "Mc du thng hai c bo t kinh Ƕng, nhng n cng c mi v ma h". Cy hnh nhn tr hoa, v ngܩi ta cng gieo la mch nha.

(3) Thng ba.- Gi to nhng cng nng hn. Ma do thng ba thng t tc l "ma cui ma" ca Kinh Thnh, (xem Gi-r-mi 3:3; 5:24), thܩng khng thu ljn r m su ca cc cy c qu, nhng nhun tܧi nhng cnh ng la mnh nha v la min trܧc khi n chn trng xa, sn sng Nj gt hi. Nhng c khi thng ny tri ma to hn ht. Cy m cng "trang sc mu trng" nh cy hnh nhn, chng khc chi nhng hng ro sn tra t (aubpine) nܧc Anh vy.

(4) Thng t.- Thng ny hoa ua n, t ai trng xanh ti v p hn ma no khc trong c nm. Thnh thong lung gi nng v hanh t sa mc x Sy-ri thi vo, c khi sut ba ngy, lm cho tuyt tan chy v mi loi tho mc mau ln. Ma gt bt u thung lng sng Gi-anh v ng bng gn b bin. Cc th cy c qu - nh to, lu, -li-ve, v. v... - thܩng ny hoa v l ti.

(5) Thng nm.- Mt tri nng hn; khng ma chng nm thng. Hoa rng, c kh. Ma gt ng bng v thung lng. Cc qu ma xun chn, t nh hnh nhn, m v mn. Cy nho tr hoa.

(6) Thng su.- Ma gt c tin hnh min t cao hn. t ai tr tri v chy xm, tr nhng khu cy c qu v cy nho, nhng vܩn tܮc c tt nܧc Nj trng cc th rau.

(7) Thng by.- Gi mt hiu hiu t phng ty thi li, l du bt tit nng ma h. Thng ny v thng sau, dn qu bn rn p la.

(8) Thng tm.- Thng nng nht trong c nm; min ng bng gn bin th gia tra, ni bng rp trung bnh l 36 Ƕ (96,75 Ƕ F). Cn bin Ga-li-l v thung lng ca h lu sng Gi-anh, hn th biu cn ln cao hn nhiu. Tri nho, v, o, to v l NJu chn.

(9) Thng chn.- Tit nng ma h thܩng di ln v c nhng lun gi t sa mc thi vo lu hn lc ma xun; hn th biu ln t 38 ljn 40 Ƕ (100,50 - 104,25 Ƕ F). Ngܩi ta phi v kh Nj ljn m ng em dng; nho cng phi kh, lm nܧc ܩng v rܮu. Lu mܧp v chui NJu chn. Sau cn hn hn sut ma h, ljn cui thng ny bt u c ma do, ri c chng na thng nng v nng.

(10) Thng mܩi.- Ht ma hi nho v hi v. Ngܩi ta hi qu -li-ve, git chin bo, tch tr lng thc Nj dng trong ma ng. Ma v qu ch l ng chn. Ma do nng ht hn, tc l "ma u ma" trong Kinh Thnh (xem Gi-r-mi 5:24). Bt u cy rung, v t cng v kh c nܧc ma lm cho mm.

(11) Thng mܩi mt.- C cy rung. Gieo la mch nha v la min.

(12) Thng chp.- Ma to hn, tit tri mt hn. Cui thng c tuyt trn ni Li-ban. Cam, chanh v chp NJu chn. Ta sa cy nho thng ny v thng sau.

4. Ngy v m.- Trong x Pha-l-tin, ngy ngn nht v di nht trong nm hn km nhau chng bn gi. Lc mc tri mc l mt lc ǥc bit, thay ǰi cnh vt rt mau chng, khng ai lm ln ܮc. Cc ngi sao bin i mau chng, pha tri ng nhum mu hng, c nhiu tia sng sm pht ra t mt trung tm mu vng mi lc mi sng lng hn. Ri Ƕt nhin - ngܩi ta tܪng c ting n theo sau - mt tri ni bt ln sau dy i, trng nh mt a trn sng rc trn tng tri khng my. Lin "bng ti trn i", bin mt khng ai thy, dܩng nh b khm ph khi ng lm vic phi php. Ta c th thy mt ܩng vt mau phn cch nh sng vi bng ti: nh sng rc r, chi li, cn bng ti bun thm, mp m. ng khi mt tri ln cao hn mau chng, chiu tia sng trn ng bng, thung lng v trng ni, th ta thy nhng chm cy thng, nhng sܩn ni trng -li-ve, nhng lng xm mu xm Ƕt nhin hot Ƕng dܩng nh mi ng dy. Nhng on Kinh Thnh ni ljn nh sng hin ra v bng ti tiu tan (hoc trong ci thin nhin hay trong ci thing ling) NJu do cnh mt tri mc phng ng. Nhng on y c sc mnh hu nh khng th pht biu cc nܧc phng bc, v hng ng tuy p theo cch ring, nhng ch dn dn bin thnh mt vng sng du hn. Trong -sai 60: 1, 2, c chp: "Hy dy ln v sng le ra! V s sng ngi ljn!" Trong cu ny ta thy sc mnh ca mt tri mc, mt ting ku gi thnh lnh, mt s phn cch gia sng vi ti rt r rt. Cng hy xem Thi Thin 139:12; -sai 58:8; Ma-thi- 5:14; Cng v cc s 26:18; II C-rinh-t 4:4; 6:14; -ph-s 5:8. Cng mt th y, li chc phܧc ca A-rn (Dn s K 6:24-27) l do cch thc mt tri mc; n bao gm rng linh hn ܮc cng mt th phܧc lnh m mt tri ban cho th gii. i vi tinh thn phng ng. th nh sng mt tri c ngha l s Sng, s Sng v s Thanh sch. V s thanh sch h c mt tc ng rng: "Con mt ca mt tri khng cn mn che," ngha l mt tri khng cn giu ti li v n trong tro cc im. cng l tܪng chnh trong Thi Thin 19:7, 8, ti tc gi so-snh lut php ca Cha vi nh sng mt tri. nh sng mt tri cng lm th d tt p v ngܩi cai tr cng bnh (II Sa-mu-n 23:4).

T 12 gi tra ljn 3 gi chiu l lc nng hn ht (Ma-thi- 20:12). Cc tia sng gay gt t trn chiu xung, nh sng t t ln nhn nhng ri ln, khng kh rung rinh, ni non v sc nng nn hnh nh dp xung. Cy ci d xung, trng nh u oi; chim thi ht lu lo trong nhng cnh cy; thnh thong ve su li ngng ting ku ra r, lm cho c s yn tnh kinh d. G chn chin thu nhm by chung quanh mnh dܧi bng cy ht gi, hoc cm so thi mt lc ri ng qun dܧi bng vn : gi y lm linh dng v thc hin nhiu cu, nhiu li bng by thܩng dng. i vi mt ngܩi ngh trong bng mt Nj khi nng bc gay gt, th nhng li ny c mt ngha mi m, di do - "Ngi b li linh hn ti" (Thi Thin 23:3); " dܧi bng ca ng Ton nng" (Thi Thin 91:1); "Mt tri s khng gi ngi lc ban ngy" (Thi Thin 121:6); "Chi li hn mt tri" (Cng v cc s 26:13); "Cng khng c mt tri, hoc cn nng gt no hi mnh" (Khi huyn 7:16).

Cng v chiu, khng kh cng mt m; cc sc p by gi th ch mu xm v mu cnh gin, nht l ni m nh sng di xung ni Li-ban cao cht vt, cc i chung quanh h Ga-li-l v cc gnh sng sng pha sau Bin Cht.

Mt tri lng cng mau chng nh n mc. ng khi ngm xem vng thi dng chm ǡm xung a-trung-hi, th li dn d ny li xut hin trong tr: " Mt tri bit gi ln" (Thi Thin 104:19). V mi ngܩi trong x bit iu , chng nhng nng phu gia ng rung, song c ljn ngܩi th lm vic trong ph x cht hp. Khng cn c ng h ca thnh ph hoc chung ca cng xܪng Nj bo th gi. "By gi loi ngܩi i ra, ljn cng vic mnh, v lm cho ljn chiu ti" (Thi Thin 104:23). Khi mt tri ln, th cng vic no cng thi c.

Khong th gi ngn ngi trܧc v sau khi mt tri ln tc l lc mt bui chiu. Khi y gi kh hanh bt u thi, v ch trong chc lt mt hn lun gi m hiu hiu t bin thi vo lc ban ngy. Y-sc i hܪng ngn gi y. Hin nay thnh Beyrouth, a-mch, Si-n v Gi-ru-sa-lem, vo gi y c dn cng cn i chi Nj gii tr v b sc.

"Cc th rng" (Thi Thin 104:20) by gi phn nhiu chu s phn ca rng xanh; nhng trong cc lng min ni, khi bng ti ging trn thung lng, th nhng con ch rng b ra, gm g nhau v khiu khch n ch trong lng.

Na gi sau khi mt tri ln, cc ngi sao hin hin v lp lnh trn khung tri khng mt n my tha. Nhn ln cc ngi sao, th thy tri ti hn, sao ln hn, m du hn v sng lng hn nhng nܧc phng Bc. Cc ngi sao dܩng nh "bܧc ra" v "nhn xung" Nj ܮc ngܩi ta ch ljn mnh. Khi Gia-cp nm ngh B-tn, chn au v thn mi, dܧi vng tri bao la, th no c g l, li ha ca c Cha Tri c hnh v c ngha nh hai vt m ng bt buc phi ch ljn - bi m mch trn mt t v vinh quang ca cc ngi sao trn tri. Khch b hnh trong sa mc thܩng thch i ban m v mt m v bnh yn hn. Cng nh cc bc s, h cng cn nh cc ngi sao dt dn.

Nht l v ma thu, mt trang chi sng l lng, nn li ha: "Mt trng cng khng hi ngi ban m" (Thi Thin 121:6) c nhiu ngha qu bu trong mt x ti c s nguy him v ng dܧi tia sng mt trng v ti khch b hnh thnh thong phi dng d Nj che khi nh sng gay gt ca mt trng.

V ngܩi phng ng tnh th gi theo thng ca mt trng, nn lc mt tri ln l khi im v tn im ca mt ngy. Nh vy, ban m th by l bui ti th su nܧc Anh. Gi lm vic hng ngy c tnh t lc mt tri mc; nh vy, tnh lc mt tri mc l su gi, th gia tra l gi th su, cn gi th mܩi mt l mt gi trܧc khi mt tri ln. Th gi t thay ǰi t ngy n qua ngy kia, cn ti vi sng th vt chc thay ǰi, ljn ni nhng s hn h vo lc mt tri mc v mt tri ln NJu ng lm, khc hn mt x nhiu my v c gi hong hn dai dng.

5. Bu khng kh.- V x Pha-l-tin khng c sng m v m, nn kh tri trong tro l lng. Du khch i mt ngy ܩng chng 25 hoc 30 dm, t thy ci ch cuc du hnh r trܧc mt mnh, v thot u phi ly lm l v dܩng nh mnh khng h ljn gn ch hn. Mt ngܩi ng trn ni -banh thuc x Sa-ma-ri, nhn xung phng nam s thy ni non chung quanh thnh Gi-ru-sa-lem, nhn ln phng bc s thy r ni Ht-mn. Ni Ht-mn ny pha nam dy ni Li-ban , nh ln sau thnh an v cc ngun sng Gi-anh. Li na, t ni Ht-mn c th nhn thy dy ni Li-ban chy di v thu hp li cho ti ca thnh Ha-mt. ng trn mi mt hn ni ca dy Li-ban , ta thy r min cao nguyn pha ng sng Gi-anh, v pha ty th thy mt phn min duyn hi bng phng ca a Trung Hi. Dܧi nh sng chi li ny cc vt Ǣng xa t r; tri li, nܧc Anh cc vt y b sng m mu xanh che khut.

Du khch ljn thm x Pha-l-tin phi tܪng tܮng rng x y nh hn v tr tht ca n; y v h b bu khng kh trong tro lm cho lm ln. Cng v c y, dy ni Li-ban cao hn mt bin t 700 ljn 2.300 thܧc ty, nhng trng khng hng trng bng cc ngn i x T-cch-lan, v rt t l v ma h, hnh th n khng ܮc nh hܪng ca kh tri m thp v ca my bc kn trn nh.

Trong Kinh Thnh, mi on ni v ܩng xa NJu xng hip trn vn vi bu khng kh trong tro l lng.

p-ra-ham thy ni M-ri-a " li Ǣng xa" (Sng th k 22:4); Mi-se thy r x m mnh khng ܮc php vo (Phc Truyn lut l k 34:1-3). Khi S Ging ni v thnh Gi-ru-sa-lem mi rng: " ti khng thy NJn th no" (Khi huyn 21:22), th ta c cm tܪng rng ng tng thy thnh Gi-ru-sa-lem trn t, l ni mi vt ni bt ln, chi li, ǥc bit, khng th ln ln, dܧi nh mt tri rc r v vm tri khng mt ng my.

Trong cc th d ca c Cha Jsus, ngܩi cha cng thy con phng ng " Ǣng xa" (Lu-ca 15:20). Cng mt th y, ngܩi giu nhn qua vc su thy La-xa-r trong lng p-ra-ham. Khi ng Christ b ma qu cm d, c ln Ngi t trn ni thy cc nܧc th gii. x Pha-l-tin, cc vt Ǣng xa hin r l thܩng qu ljn ni ngܩi phng ng khng Nj ti; ngܩi phng Ty lu, cng nhn thy s "hin r" nh th, mc du l chng a chung bng bng xanh sm m du chn tri nܧc Anh, s truyn thanh qua vng khng kh trong tro v c n lc (lastique) x Pha-l-tin cng l lng lm. Cc du khch mi ti x y phi ngh rng nhng ting ngoi ph ng ni trong nh. ng trn mi nh ca vin l trܪng, ngܩi ta c th rao bocho c lng nghe. Trong thnh ph th ting thy t l o Hi-hi t trong miu th ku gi nhn dn chung quanh ngh vic hoc thc dy m cu nguyn; cn dn qu th ng trn hai b thung lng rng ri m ni chuyn vi nhau.

Kinh Thnh cng ni ljn s ng trn mi nh m bo co cho cng chng nh th (Lu-ca 12:3). Li na, khi Mi-se v Gi-su t trn ni i xung, th h phn bit r ting ku la chin tranh vi iu ht rp rng vi s nhy ma th hnh tܮng (Xut -dp-t k 32:17, 18). Cng mt th y, Sau-l nhn bit ting ni ca a-vt hn ni xa xa (I Sa-mu-n 26:13, 17; tham kho Cc quan xt 9:7). C th trng ra nhiu trܩng hp khc, t nh s džc lut php trn ni -banh v ni Ga-ri-xim (Gi-su 8:33), nhng li tuyn b gia tri ca vua Sa-l-mn (II S k 6), ca -x-ra (N-h-mi 8), v nh c Cha Jsus thܩng ging dy on dn ng c.

6. Phong-cnh.- Thy x Pha-l-tin ln th nht, con mt ta phi say m v xn ln, r rng ca mi vt, cng mu xanh bic p ca tri, bin. Ri ta cm thy tht vng v tm m khng thy nhng ǥc sc yu qu ca nhng phong cnh p trong cc x khc. Khng c cc tri nh nhng chm trn phong cnh, khng c cc ng c rn ln, khng c nga v sc vt ngn c t do, v khng c rng bt ngt. Trong trng sng Gi-anh c nhng h nng; sng th nh, sui rch kh cn sut ma h. u l cy b hng, cy nho, cy v, v v p ca cy -li-ve? Phi chng y l t Ha? Phi chng y l sn nghip ca tuyn dn c Cha Tri? Du x Pha-l-tin b tn ph ng thi nܧc Y-s-ra-n v lj quc La-m, nhng n vn cn p min l con mt hc tp tm nhng ci nn tm .

S vinh hin ti cao ca x Pha-l-tin l cc mu sc - cc mu sc p bui sng v bui chiu - cng bu khng kh trong tro. Ta ܮc say ngm v hܪng ly nhiu ci trong dy ni Li-ban cht vt m m , trong v hng v ca cc o, trong v hiu qunh huyn o ca ng vng, trong rng -li-ve rng ln Beyrouth, trong cy cci xanh dn ca thnh a-mch v Nablous (Si-chem) trong ng bng nhan nhn nhng cy ch l ca min Acre v Jaffa, trong lc mt tri ln p tuyt trn h Ga-li-l v Bin Cht.

C bao gi anh em t hi ti sao Kinh Thnh t khi m t phong cnh theo cch ca nhng nh du lch kim thi chng? Ti sao Kinh Thnh khng ghi chp nhiu hn v nh hܪng ca thng cnh trn tm tr, nh hܪng ca s giao cm vi "v vui, bun" ca ci thin nhin? p li cu hi y, chng ti xin trng ra ba bng c sau y:

(1) Mc ch ǥc bit ca Kinh Thnh.- Kinh Thnh l Li ca c Cha Tri; s mng ca Kinh Thnh l t Ngi m c, l lun v Ngi, v trn ht mi s l v c Ngi m c, mc du ni v s cu ri chng ta. Kinh Thnh khng dnh a v u nht cho ci thin nhin, nhng dnh cho c Cha Tri ca ci thin nhin v ca linh hn loi ngܩi. Khi no nhc ti v p , hng v ca ci ǩi ngoi vt, y l ct Nj tuyn b rng c Cha Tri ly cng vic Ngi lm tha thch v cai tr mi s. Dy lin lc ti cao y khng khi no mt, mc du c khi ci thin nhin ܮc m t nh mt ngi v ǥc bit ng t ly lm vui tha (Thi Thin 29; 65; 114). Cho nn trong Thi Thin 104, tc gi xem xt s xng hp l lng trong ci thin nhin ljn ni bt ting ht ngi khen s khn ngoan v quyn php ca ng To Ha: "Hi c Gi-h-va, cng vic Ngi nhiu bit bao!" (cu 24; tham kho Gip 28; Thi Thin 147; -sai 9; H-b-r 3). Cng theo mt cch , khi ta ch cho ngܩi phng ng xem mt vt p hoc k diu trong ci thin nhin, th ngܩi y thܩng ku rng: "Ngi khen ng To Ha!" S trܧc ht mi ngh ljn s vinh hin ca c Cha Tri v ǩi o c, l li ct ngha ti sao trong cc Thi Thin, cc sch tin tri, cc sch Tin Lnh v cc th tn ch lun v mc ch v nh hܪng ca phong cnh thin nhin khi no ct dng lm th d. Cng v lin lc mt thit vi cc vn NJ nghim trng v thing ling , nn trong x Pha-l-tin, cc vt thin nhin, cc tm thܩng dng lm cng ngh, cc phn ǥc bit v cc trong nh, NJu c mt v thnh khit v mt ngha hnh bng m ta khng tm ܮc ni khc. Ngܩi phng Ty ng x Pha-l-tin xem nhn dn lm cng vic thܩng ngy, bn nhn ra mt ngha thing ling cao qu, mt th d, nhng nhn dn thܩng chng Nj ljn. Nhn dn dng kh c thng thܩng, song ngܩi phng Ty li cho l cch by gii o Tin Lnh v s bt dit.

Ka, dn qu min Li-ban ng trn sn la p, cm qut hoc ci cha ba (fourche) bng g m phn la vi rm. Dn qu i ljn lch sng Gi-anh, li qua nܧc ljn na mnh, mt ngܩi ng gia dng sng nhn li pha sau xem bn kia li qua th no. Nhng ngܩi y chng h ngh ljn d tܮng ca Bunyan v hi vng ca tn ng hp hi. Cng mt cch y, tay ng ph v lܧi trn b h Ga-li-l nhng chng ngh rng linh hn mnh cn ܮc Cha "nh lܧi." Ngܩi lm vܩn trng nhng tr lm chm trong vܩn nho, qut mt nܧc vi trng Nj soi li ban m v ui xa n ch rng, nhng khng suy ngh rng c nhng chm nho h trng, qu bu hn cn phi che ch. Cng mt th y, thnh Gi-ru-sa-lem tp np, rn rng, ng m mang, c nhiu phi o v nhiu mu chܧc gi di kia, cn c bc thnh ly rn hn cc nh kho c o bi ln ܮc danh hiu Si-n ca n nay thuc v nhiu nܧc, v thnh ca c Cha Tri bao gm c th gii.

(2) Tinh thn ca phng ng i vi phong cnh.- S say m v p ca phong cnh l mt s sn xut tn thi ca cuc sinh hot u Ty; ngܩi dn thܩng phng ng khng c con mt m thut y. Ngܩi y c tinh thn thc tin, ch khng c tinh thn thm m v khoa hc. Ngܩi ch nhn cc s li ch ca ci thin nhin, ch khng xt xem ci thin nhin cu to th no. Ngܩi hng h vi mn tho mc hc, a cht hc v kho c hc. Ngܩi coi s kho cu cc nguyn nhn phin phc v s gii by ci thin nhin l mt vic v l. Ngܩi ch ljn cy ci Nj ܮc n v v thuc; ljn rng xanh Nj ܮc than, ci; ljn ni non Nj ܮc mnh khe v phng thn; ljn cc ng hoang tn thܮng c Nj ܮc ca bu chn vi; ljn cc ngi sao Nj bit d li v d s mnh. Vy nn ng Lt l mt nh m thut theo li ng phng khi ng nhn xem ng bng S-m v thy l ni "c nܧc chy tܧi khp" (Sng th k 13:10); y cng nh nng c-sa khi nng xin nhng sui nܧc lm c nghip, v Y-sc khi "mi rng ni" ca o -sau nhc cho ng nh "cnh ng m c Gi-h-va ban phܧc cho" (Sng th k 27:27).

Chc ngܩi Y-s-ra-n bnh thܩng ǩi xa cng nh ngܩi Sy-ri ǩi nay, NJu hay nhn xem th gii quanh mnh theo phng din cng ngh m thi. Th gii y ܮcch nh cho loi ngܩi trng ta v bt phc; v c ti li nn s lm lng kh nhc mi c trong th gii y nh mt n ra s hoc mt s ngang tri. Ngܩi Sy-ri ngy nay ch thy trong ci thin nhin nhng ci m cc vai chnh trong thi ca ca Homre v Virgile vn tm kim, tc l s ph nhiu, v p ca ma mng phong ph, s khoan khoi ni bng cy v sui mt. Ngܩi Y-s-ra-n ngy xa cng y nh th. Li cn s tha thit tru mn nhng ni h quen bit: T nh ta thy ht c dn Y-s-ra-n t cao v thnh Gi-ru-sa-lem, Na-a-man hng dng binh vc nhng con sng ca thnh a-mch, v ngܩi ǩn b Sa-ma-ri khoe khoang ging ca Gia-cp.

(3) Phong cnh v s th ly hnh tܮng.- L th ba c nh hܪng ljn s xem xt ci thin nhin chnh l nhng dn ngoi chung-quanh th-ly cc nng lc trong ci thin nhin, cng nh nn c-bc cܧp mt nhng cuc gii-tr thanh-tao trong gia nh v ngoi x hi. Nhng "ni cao" ca thn Ba-anh v thn t-tt-t chim mt nhng ch c cy xanh, kh tri mt m, sui lp lnh v phong cnh hu tnh. Trong nhng ni thn tin y, xa cc s c h thng thܩng, khng c mt tri gt gao thiu t, li thm sui nܧc t trong hm chy ljn u th ri s sng v s p ljn y, th dܩng nh c sc thc gic t trong linh-hn v ting gi t tri cao bo ta phi bung lng vo ci vui v, tha mn. Ngܩi Y-s-ra-n c di tch k nim t tin dܧi gin nho v cy v thm ngt, h cng vui v, gi l Ng tun v l Lu tm. Nhng, nguy him thay, lng h vn ngm-ngm hܧng v cc l nghi th ly ci thin nhin. S gi lut php l cch t v v phng din chnh tr v binh vc k yu ui vi k mnh, lm cho lng ngܩi bnh thܩng phi trng tri v thiu s yu thng. Lut php m bo o c, nhng khng gy dng ܮc tm lng vui v, thanh sch.

S b buc khng phi l s d chu, lut php khng phi l s sng. Phi c li cm on nghim ngt trong iu rn th hai, phi c cc ng tin tri cnh co lun lun, mi lm cho Pha-l-tin thnh ra X Thnh, ngha l tt c phong cnh, cng ngh v cc cuc t chc phi bit ring cho c Gi-h-va m thi. V vy, c mt ting khiu khch ha ln vi s cung knh th ly trong khi tc gi Thi thin ni rng: "Cc tng tri rao truyn s vinh-hin ca c Cha Tri" (Thi Thin 19:1), - ch khng phi s oai-nghim ca thn Ba-anh hoc s k-quc ca thy bi ngoi-o.

u thng t ty l lc x Pha-l-tin xanh dn v p- hn ht (Nh-ca 2:11-13). By gi trm hoa ua n, - hoa cc, hoa ph dung v hoa bch u ng (anmone) nhan nhn khng bit bao nhiu m k. Phong-cnh xanh ti khng ܮc lu, v ljn thng nm ty n bin mt: Cy hoa kh ho v thiu ma, v ma mng chn c. V tnh trng do kh hu m ra , nn thܩng c so-snh ǩi ngܩi ngn ngi vi hoa, c, v cng lm ni bt ting ku-gi rng: "Loi c ngoi ng l ging cy nay cn sng, mai b vo l, m c Cha Tri cn cho n mc p th y thay, hung chi l cc ngi!" (Ma-thi- 6:30). Ngy nay ngܩi A-rp cng nhn thy hoa, c ngn ngi, nhiu nhan-nhn v p nh th; h thܩng dng cc tc ng: "Con-ci xc tht v nh c," - "Con tr l hoa ca th gii."

7. Thi-tit thay ǰi. - Ngܩi phng ng t khi ni chuyn v thi tit. Khi ta ni ngܩi nh qu x Sy-ri: "Thi tit hm nay c chc p khng?" th ngܩi thܩng p rng: "Ty theo Cha mun"; hoc sau khi l ng nhn chung quanh, ngܩi ni: "Hin by gi chc khng ma". Ngܩi khng suy ngh ljn vn NJ y, v cng chng pht-biu -kin g. Khi cho hi khch cng i ܩng, h khng -Ƕng ti nhng vn NJ nh th. S ni nng d dt y c nhiu c:

(1) Trong khong my thng v my thi k nht nh trong mt nm, thi-tit c nhng ǥc-sc chng h thay ǰi, nn khng cn phi xem-xt. Khi tri ma, ngܩi phng ng ni rng: "Thi-k ca n ljn". Khi nng bc gt gao, h lau trn m rng: "L thܩng nh th, bit lm th no?" Thng su bt u ma gt la m, khi y li ǰ mt trn ma do th l-lng lm (I Sa-mu-n 12:17).

(2) Nhp-cng mt vi thi tc mi m ca cuc sinh hot kim thi th tht khng xng hp vi nhng cch cho hi trnh trng nhng kh khan ca phng ng. Thi tit chng thuc v ai c: nhc ljn thi tit th chng gi thin , chng mong ܮc gip ǫ hoc lI lc.

(3) K no xem xt cc im trn tri bn b nghi l bing nhc v v tn. tܪng ca sch Truyn o 11:4 ܮc din li trong mt tc ng A-rp: "K bing nhc tr nn mt nh chim tinh." Tri ma to, mt gio s che (d) ro cng v nh, thy mt ngܩi o Hi-hi Ƕi ma m i, bn ni rng: "Hm nay ma to qu!" Nghim ngh nhn ln, ng c kia p: "ng tܪng Thܮng khng hiu-bit cng vic Ngi sao?" ng c tht chung mt tܪng vi ng Gip: "S phܧc m tay dt ban cho chng ta, chng ta lnh ly, cn s tai-ha m Ngi ging trn chng ta, li chng lnh ly sao?" (Gip 2:10).

Thi-tit khng phi l u-NJ cu chuyn phng ng, nhng cc im h trng ca thi-tit, vn ܮc ngܩi ta hiu bit v lm theo. Trong mt x nh-hp nh x Pha-l-tin, chung quanh l bin, sa mc v dy ni, th mi s quan h ljn nng, lnh, kh hanh, m thp, NJu do hܧng gi m ra.

Gi ty khoan khoi, mt m hn c. N ko my v ma t a Trung Hi ljn (I Cc Vua 18:44; Lu-ca 12:54). Cui ma h thܩng c din li vic xy ra khi -li cu nguyn v Gh-ha-xi xem ngm trn ni Ct-men. Mt m my nh mu xm nh ln trn mt b trong tro, v pha ty nam, v vng tri ti en rt mau chng v nhng m my dy b gi cun i; ri c sm, chp. Khi gi bt u thi vo thi k ǥc bit , nhng cnh ng tr tri, th dn qu bit sp c g xy ra. H vi vng i vo vܩn nho v ln trn mi nh Nj ct tri nho v v ng phi kh trܧc khi ma nh trt nܧc.

Gi bc cn c mt ǥc tnh, l "sanh ra ma" (Chm Ngn 25:23). Gi bc ri cht m thp trn ni Li-ban v ni Taurus, nhng dc ܩng n cun theo nhng mi khng tinh khit, m ǰ xung cc thnh th v cc a ht Ƕc a. Khi thi vo x Sy-ri, gi bc l mt lung mt m, thi tng cn v hay sinh ra bo t. N c mt khu vc ring, thܩng l nhng ng bng gn b b v nhng di, ni khng xa lm. Thi vo min trung ng, n tan mt trong tit nng nh thiu t, hoc b nhp vi lung gi ng mnh m. Chc v nhng mi khng tinh khit v v gi lnh ln ln mt cch bt thܩng vi nh nng gay gt, nn hay lm cho nhc u, au mnh au my, v c khi lm tn ho nhng cy yu t, nh sng m ngoi b vy. Ngܩi A-rp gi lun gi y l "gi Ƕc." Khch b-hnh, m-phu v nng-phu lun lun nhn dp khi thi tit cn tt p m lo vic ring.

Gi ng thܩng thi lun ban em, nn mt m v kh hanh. Nhng nu n thi ban ngy hoc thi lun nhiu ngy, th nng gt v kh chu, nht l khi n thi hܧng ng nam. By gi n cun bi ct theo, lm cho vng tri nh mt kim kh sng lng, - vng tri nh sch Phc Truyn lut l k 28:23. Cng c khi lun gi ng ph tng tri bng my m m (-sai 25:5; Giu-e cu 12). Cng ln cao cng nng, cng nh hnh-lang ca rp ht hoc nh th ng nghch. Trong bng mt b b th nng Ƕ 36 Ƕ (96,75 Ƕ F), cn trn ni Li-ban th nng ti 39 Ƕ (102,37 Ƕ F). V kh hanh, v ban m cng gn nng nh ban ngy, nn sanh vt v thc vt mn mi lm. Cc bng la lp trong gic mng ca Pha-ra-n chnh l b "gi ng thi hp" (Sng th k 41:6). May thay, gi y t khi thi lu; v nhng cuc thm ving ngn ngi ca n thܩng ܮc "hoan nghinh" vo tit xun v lm cho cy ci mau mc trn t cn ܧt, v vo tit thu na l lc trng ta xong v cn c nh nng Nj phi qu kh dng sut ma ng.

Gi nam l du hiu ca nng-bc (Lu-ca 12:55); n thi hܧng ng nam th kh hanh, cn thi hܧng ty nam th du v lm cho khoan khoi. N thi NJu hn, v khng thnh lnh ni ln, khng lm ra bo t nh gi ty bc v gi ng. Ngܩi ta rt s gi ty trn h Ga-li-l: N thܩng thnh-lnh ni ln rt mnh khin cho thuyn b khng tr li b pha ty ca h ܮc.

Gi thܩng thi t hܧng ty v lc gn tra, t hܧng bc v bui chiu, v t hܧng ng v bui ti; ri n thi vng v hܧng nam, ljn sng li tr v hܧng ty, sau khi mt tri chiu mt t sut my gi. Gi NJu mc nh th l mt s h khng v lao kh (Chm Ngn 1:6) ca tm tr mn mi chm tm th vui ring trong ci thin nhin ch khng phi trong s hu vic c Cha Tri (Truyn-o 12:13). Mt tri ln nhum (Ma-thi- 16:2) t ra ng c gi ng, v l du hiu sp c thI tit nng bc.

Mc nܧc ma hng nm chng 95 phn ty. Ma do thܩng vn to hn cc nܧc phng Bc. V ma xun v ma thu, thܩng thy nhng cy nܧc vt ln gia bin, c khi ǰ vo min t, lm h hi ti sn ca nhn dn. My o ma c khi nghi mt hoc 13 phn ty trong mt gi, nh ta c th hiu tnh cht ca "ma to" (-x-chi-n 13:11) lm cho tܩng vy bc cc vܩn phi xiu ǰ (Thi Thin 62:3), cun sch chung b, lm rung nn nh (Lu-ca 6:48-49), v c th lm nguy cho mng loi ngܩi v loi vt v c nhng dng nܧc thnh lnh ln cao (Thi Thin 18:16; 90:5; -sai 28:2; 59:19). Nhng thܩng th ma do l mt phܧc lnh v thun tit (II Sa-mu-n 23:4; Thi Thin 72:6; -x-chi-n 34:26). Ma h khng c ma, hi bin bc ln, bay vo lc ban ngy, v ljn m yn lng, mt m, th džng thnh git sng m du trn vܩn nho, cy v, cy -li-ve v loi tho-mc. Hi y cng ng thnh ng my bui sng, tri ra nh bc mn trng trong cc thung-lng sut mt hoc hai gi sau khi mt tri mc.

Trong x mt tri chi-li gay-gt , ngܩi ta coi qu cht m-ܧt trong mi hnh trng ca n, ljn ni hin naytrong nhng bc chm ni trang hong cc mch nܧc ni thnh-th ta cn džc ܮc cu cch-ngn xa: "Nh nܧc, chng ta lm sng mi loi".

l mt vi tnh trng thin nhin c nh hܪng ljn s sinh sng trong x Pha-l-tin.

 

==================================


C h n g T h B a

 

N g i C h n C h i n v D n Q u

 

"Hi vng ca cnh ng chng phi l ng la trong sn p la"

Tc ng x Sy-ri.

 

I. i mc ng

1. Ngܩi chn chin v k lm rung, nhng s tng quan ca hai hng ngܩi ny.- Chn chin v trng ta bao gi cng l hai cng vic chnh trong x Pha-l-tin. Vic n b khuyt vic kia, mt Ǣng cung cp qun o, mt Ǣng cung cp n. Kinh Thnh chp rng hai vic y c t thi thi c (Sng th k 4:2). Hai vic y c nh hܪng ljn s sanh hot trong gia nh; n gy nn cc ngh nghip, v o to n vn minh trong cc lng xm v tnh thnh. Khi Kinh Thnh dng cc vt liu hu hnh Nj ct ngha v lm ni bt cc chn l thing ling, th lun lun nhc ljn cc phn s v ni nguy him ca k chn chin, cc phng thc v kh c ca k lm rung.

Tuy hai ngh ny n cnh nhau, lu ǩi nh nhau v gip ch ln nhau, nhng li cnh tranh nhau v t ai. Ni no c phi chuyn chn chin tip xc vi phi chuyn lm rung, th i vi nhau c ngay s nghi ng v bt tn nhim. chnh l v a cht ca x Pha-l-tin v v a v ca dn Y-s-ra-n trong x y.

C ng bng v thung lng Nj trng la m, nhng cc ch y li trng tri t pha, tin cho chin v d chy vo. Tr vܩn nho v vܩn rau ra, cn th ng rung khng h c tܩng v hng ro che ch. t rung ca mi ngܩi c lm mc hoc c gii hn thin nhin. Ma mng khng c thay ǰi mi nm Nj t s khng mt ht cht ti (nh hay lm u M), ngܩi ta khng bit c kh l g, v cng khng c ng rung b cho c mc. C nhng ngn i v ng vng tin cho s chn chin, song nhng ch thuc v ai? Nu ngܩi l mun chim nhng ch , ai c th ngn tr h? tܪng ct yu ca ngܩi chn chin l cho by mnh n c, v v mc ch y, ngܩi t nhin mun c t ai, cng nhiu cng tt. Ngܩi khng lun mt ch, nhng ǰi ch lun theo thi tit quanh nm: Ma h nng bc th dn by ln cc ngn i cao hn, ljn ma ng th xung pha nam, ljn nhng ng bng m p hn. Gia-cp Nj by mnh cch by ca La-ban ba ngy ܩng, v cc con trai ca Gia-cp t Hp-rn i v pha bc, ljn tn Si-chem v -than.

Dn lng no cng c quyn khai khn cc cnh ng hoang chung quanh; v ch by hoc k ܮc ch thu chn by phi chu trch nhim v chn chin, nn nu phm ljn cc ng la trong lng hoc thi hnh th on h hip, th b lut php trong lng trng tr. Nhng trܩng hp li tri hn mi khi c mt by chin ln di tri ljn gip gii cc ng rung, t nh p-ra-ham dn theo hn ba trm ngܩi. Nhng on chn chin nh th dng trch nhim dng sc mnh m xn vo, v lc try qua, h chng ngn ngi cho by xng vo rung la, gt v em theo ma mng chn vng ca g nng phu.

Nhng on chn chin y l Con ci ca phng ng, nay gi l Bdouins[1]: Kinh Thnh lun lun nhc ljn h, coi nh mt sc ngm da hy ph cuc ǩi vn minh v cc quyn li trong x hi. Ni no khng c chnh ph trung ng cai tr mi ngܩi, th mi giai cp phi chm lo binh vc quyn li ca mnh, v "v lc tc l quyn li." y l n pht dn Y-s-ra-n phi chu v khng lm ch tt c t Ha, Nj cho cc b lc v php v thin a gii pha ng: Mi khi nܧc Y-s-ra-n suy i v c ni lon hoc chin tranh vi cc nܧc lng ging, th bn kia li hm h xng vo chim li nhng t ai mt.

y y, s phn bit giai cp v s tranh ginh quyn li v t ai chia r ngܩi lm rung vi ngܩi chn chin. V s nguy him do nguyn c , nn cng dn trong lng hp thnh on qun ngha dng Nj chng nn ngoi xm, hn l hp thnh mt th x Nj lo ni tr. T trܪng ca b lc du mc phi ܮc lnh t trong lng tip n, v nh vy, lng c th i i ngܩi l hoc nh khch qu ng ܮc hoan nghinh, hoc nh k th ng b nh ui.

Cho nn ngy nay, khi no ta hi dn s trong mt lng no l bao nhiu, th h tr li theo li nh binh rng lng y c bao nhiu cy sng. Sc mnh chin u tc l nhn dn. V pha nhng k chn chin t xa i ljn, t nh cc tc trܪng p-ra-ham, Y-sc v Gia-cp, em theo ti t v by ng c, th phi lp giao ܧc vi cc nh cm quyn trong a ht. p-ra-ham lm cho a v mnh thm hng cܩng v kt ng minh vi Nam-r, ch-cn v A-ne. Cn Lt dܩng nh nhp tch dn S-m, tr nn ging nh nhng in ch , v b tri m trong mt nh gn cng thnh.

2. Trang c (quipement) ca ngܩi chn chin.- Trong Kinh Thnh, nhng on in c v s sinh hot ca ngܩi chn chin v nhng danh t hnh bng mܮn ca s sinh hot , vn ct chuyn ch vo nhng phng din n ha. K th ca ngܩi chn chin ch l th d v trm cܧp. C hi gy nn tranh ginh hn ht gia ngܩi chn chin, cng nh gia ngܩi lm rung, chnh l nܧc, chnh l quyn ܮc ljn nhng ging, rch v sui nܧc (Sng th k 13:7; 29:8; -x-chi-n 2:17). S gi by chin v s lm rung cng pht t cnh nhau. Ngܩi chn chin thuc v hng x, v ܮc quyn cho by chin, by d n c trn nhng ngn i tip cn v trong nhng rung la sau ma gt thng nm.

B din ca ngܩi chn chin phng ng t thay ǰi, cng nh chin ca h v nhng bn phn gin d ca h i vi chin.

(1) o mc.- Ngܩi vn mc o rng lm bng da chin, hoc bng vi dy dt bng lng chin, lng d, hoc lng lc . o ban ngy che ch ngܩi khi lnh v ma, ljn m li dng lm chn. Ti bn trong ngay trܧc ngc rng cha mt con chin hoc d mi khi n cn ܮc em qua ni mp m chm chm, cn ܮc em ljn ni n np hoc em v nh chm nom v c mc bnh hay tri thi tit (-sai 40:11).

(2) Ci ti.- Ma h, ngܩi chn chin c khi trn ni sut mt thng, ch giao thng vi hng xm khi no c ai em lng thc ljn cho mnh. Ngܩi Nj lng thc vo ci b lng lng bn cnh sܩn, y tc l "ci ti chn chin" (I Sa-mu-n 17:40); m phu v nhiu ngܩi khc cng dng ci ti y khi i ܩng xa. Ti y lm bng da d con nh bng, dng Nj ǿng bnh, tri -li-ve, ph mt (fromage), nho v v kh.

(3) Bu nܧc.- Cn ǿng thc ung, nh nܧc hoc sa, th ngܩi chn chin dng mt ci "v" nh khng v ܮc, lm bng qu bu. Hnh qu bu ny dܩng nh lm kiu mu cho cc v bng thy tinh v bng t.

(4) Gy.- Ci gy hoc cn bng g cy d bp lng lng bn cnh sܩn, hay ǿng trong ci ti nh m di buc lin vi o di. Phi la chn k cng, c khi phi nh mt cy non v thng Nj lm cn, v ch r cy phnh to phi o gt Nj lm u cn. Ch tay cm phi gt, v c khoan mt ci l dܧi cng Nj buc vo tht lng, hoc Nj treo lng lng ni c tay nh ci roi nh nga. Trn u th ng inh c u to nh th inh dng ming st mng nga. l "cy gy" Thi Thin 23:4. Trong khoa iu khc ca nܧc A-si-ri, cy gy y trong tay vua l biu hiu ca uy quyn; n l nguyn hnh ca cy ph vit, ci chy v ci ba-toong.

(5) Trܮng.- "Cy trܮng" chp chung vi "cy gy" Thi Thin 23:4, cng lm bng mt th g y, nhng di chng hai thܧc ty, nhn nhi, t khi c cha hoc mc mt u. N gip ngܩi chn chin leo ln dc , p l v cnh nh, sa tr nhng con chin hay i la c v nhng con d hay nh nhau. Khi ng canh gi by mnh, th ngܩi chn ta vo cy trܮng.

(6) Trnh.- Ci trnh ca ngܩi chn chin lm bng lng d. a-vt rt quen dng trnh, cn ngܩi chi phi Bn-gia-min dng trnh rt kho (Cc quan xt 20:16). Ci ti lp vin hnh trn nh vin ngc bch, gia c mt khe nh Nj kh lp vo, th ti ph nh ci bao. Ting H-b-r v ting A-rp ǥt tn ci ti theo hnh dt n hi lm vo. N chnh l "ch trng ca ci trnh" (I Sa-mu-n 25:29 - theo bn ting Anh sa li). Hai ci dy c vn thm lng d en v trng trng rt m thut, v rt t l mt dy c vng tht nt u Nj cho ngn tay vo. Chng nhng dng Nj nh trm cܧp v th d, ci trnh cn lm vic nh con ch chn chin phng Ty: y v ngܩi chn c th dng trnh bn mt vin ri gn mt con chin i l ph Ǣng sau, lm cho n git mnh m nhn bit mnh c Ƕc v b nguy him. Ngy nay, khi bn trai tr trong lng ln cn c s xung Ƕt, chng thܩng ng tng hng di, dng trnh m nm vo nhau.

Theo ngha bng, th ci trnh ca ngܩi phng ng ct ch v khong ܩng hn l ch v s ng hܧng. C mt tc ng ca ngܩi A-rp t v k hay ni hnh nh k ǿng s b mt trong mt ci trnh. Hn th xem mnh c th s xu ca k khc xa ljn u.

Cng dng ca ci trnh tri hn vi cng dng ca ci bu nܧc. Ci trnh nm ra, cn ci bu th gi ly. Chc l ca A-bi-ga-in mun ni cng a-vt khi nng em "bc nhng ngܩi sng" v mng sng trong Nj i chiu vi "trnh nm " (I Sa-mu-n 25:19). Ngܩi ng trܧc mt nng chc c c trnh nm ln ti n; linh hn ca nhng k th nghch nh vin trong trnh, ng b nm i, cn linh hn ca ngܩi th ܮc ng Chn Cao c che ch v gi gn nh cc th cn dng trong ci ti nui sng. Trong trܩng hp ny ngha r rng v p ljn ni trong trܩng hp kia cng cn c mt in c (allusion) tht ng v tht r rng.

3. Cai qun by chin.-

(1) S hin din ca ngܩi chn chin.- Ngy cng nh m, ngܩi chn chin lun lun vi by mnh. Nh chng ti gii lun ri, s l cn yu v c x trng tri, lun lun c ni nguy him do th d v k trm. Mt cnh tܮng quen mt v p mt hn ht phng ng chnh l ngܩi chn chin dn a by mnh ljn ng c. Ngܩi chn thܩng c mt hoc hai con ch, nht l cc ng c xa xi, hiu qunh ca min ni. Nhng loi ch ny to ln, hung tn, c th giao chin vi mun si, v ban m c th bo hiu qun trm mon men ljn gn. Ngܩi chn mong chin theo mnh, cn chin th mong ngܩi chn khng la b chng. Nu ngܩi dܩng nh i xa chng, th chng chy theo ngܩi. Khi no khng thy ngܩi hoc thy mt k l thay v ngܩi, th chng hong s. Tng hi tng lc ngܩi gi chng Nj cho chng bit rng ngܩi ng gn. Chin nghe v c n c. Nhng nu c ai khc th bt chܧc ging ca ngܩi chn, th chng nhn nhc nhn quanh v bt u chy tn lon.

(2) S che ch ca ngܩi chn chin.- V ngܩi lun vi chin, nn ngܩi lun lun chm cht ljn chng. Chng nhng sn sng che ch chng, ngܩi cn dn chng ljn cch ng thun tin nht do con ܩng tt nht. Ngܩi cho chng nghe iu nhc ca ci so, c khi nhng con chin nh p li bng cch nhy nht chung quanh ngܩi. Ngܩi b l trn cnh cy; lc gia tra, ngܩi dn chng ljn dܧi bng ghnh , hoc dܧi bng cy hnh o hoc cy liu, gn bn ging hoc sui nܧc. Ngܩi dng ht cch Nj sng vi chin v v chin. Lc mt tri ln, ngܩi dn chng tr v chung; ti , ban m chng nm ng bnh yn chung vi nhiu by khc na.

Chun chin thܩng l mt ci hang ln hoc khu t trng c mi che, chung quanh xy tܩng . Khp c b tܩng cm cy gai c chn cho khi sai ch. ming hang, hoc gc tܩng gn ca vo, ngܩi chn c mt ch lm bng cnh cy c mi, nh ci tri m Phi-e-r mun dng trn ni Ha Hnh. , t nh m ng Christ ging sanh ti Bt-l-hem, h canh gi by mnh ban m. By chin cn ܮc che ch lon ton lun lun nh th, v chng khng ngh ljn s t v. Khi mun si ljn, by d lin chy li ng st nhau, gi sng ra c ch; nhng chin lin tan lc v d lm mi cho mun si (Ging 10:12).

Trong cuc ǩi chn chin c mt cnh tܮng th v hn ht, l khi by chin i qua sui nܧc. Ngܩi chn chin vn dn u, chin i hng mt theo ngܩi, nhng ljn gia dng th chng trt chn, tri theo dng nܧc. Ngܩi chn vi tin ln pha trܧc, bng mt con ny ri mt con khc, y chin i trܧc mnh, ko chin cho khi sc p ca nܧc. Va ljn b bn kia, ngܩi chn vi chy dc theo m nܧc Nj ko nhng con b cun i nhng vng vy ljn ܮc b bn kia, mt mi lm. Chin no ng ngn ngܩi chn hn ht th ܮc bnh yn hn ht. Dܩng nh Thi Thin 18:16 ng ljn s gii cu nh th - "T trn cao Ngi gi tay ra nm ti, rt ti ra khi nܧc su."

(3) S hiu bit ca ngܩi chn chin.- V lun lun vi chin v rt chm lo ljn chin, nn ngܩi chn quen bit chin rt thn mt. Nhiu chin ܮc ǥt tn ring, hoc do tnh tnh ca n, hoc do mt vic no c quan h ljn n. Lc mt tri ln, ngܩi chn ljm chin, thܩng tnh tng i mt. - Nhng dܩng nh theo mt lut nh, khi chin nhm chung mt ch ngܩi chn lin cm thy c con no thiu chng. y chng phi v thiu mt con chin m thi, nhng cng v v mt c by l s thiu thn ci chi . S hiu bit ny rt thn mt v t nhin ng tin cy, ljn ni thܩng khi khng cn theo l ljm tng con mt.

Ngy kia, mt gio s gp mt g chn chin ch ho lnh nht ca dy ni Li-ban, bn hi hn nhiu cu v by chin, c cu hi rng hn c phi ljm chin mi bui ti chng. Hn p: "Khng," th ng li hi hn lm th no m bit rng chin hay thiu. Hn p; "Tha ng, nu ng ly vi bt mt ti, ri em bt c con chin no ljn cho ti r mt n, ch mt lt ti s c th ni rng n thuc v ti hay khng." l ngha y ca li ng Chn Nhn Lnh phn rng: "Ta quen chin Ta, v chin Ta quen Ta" (Ging 10:14).

Nhng c ngܩi chn thu, v hn ni danh v s bt trung (cng nh ngܩi chn tht ni ting v s trung thnh vi phn s). V hay dng cch phnh gt, nn li chng ca hn, cng nh ca ngܩi nui chim b cu, khng ܮc cc ta n phng ng cng nhn. Hn trong vng phn s, m khng hiu phn s, v chng c ai xt xem hn lm phn s th no. Hn bo dng cng chng ܮc nhi khen, v c th ni di Nj che y s xao lng phn s. ܮc tr cng rt t, hn c nhiu c hi bn d con v chin concho nhng khch i qua, hoc giao cho b con em i ch bn. V ljn cui ma, hn trnh rng nhng con vt y b ngܩi Bdouins n trm, b mung si n, hoc ng xung vc su.

Nhng ngy hi h ca ngܩi chn chin nhm k ht long chin, vo thng nm v thng su. By ng thm v nhng chin con mi trong mt v; sa, b v ph mt trn tr; ng c vn cn nhiu min l bit ch tm lim, v tit nng ma h lm cho s sinh hot ni khong ng thnh ra d chu c ngy ln m. y l thi k mi nhau d tic gia nhng ngܩi Bdouins v nhng ngܩi chn chin trong lng. Chc cc con trai ca Gip hi hp ch chn trong thi k y.

T cuc ǩi ng mc ta c th rt ra nhiu s so snh v nhiu bi hc, tht nh ta c th trng mong nh th ni mt ngh nghip rt h trng v thng thܩng ca ngܩi Y-s-ra-n. Ngܩi chn lun lun c mt gia by chin v che ch chin, y l nhng ǥc im hin nhin c th khin ta lin tܪng ljn nhng dy lin lc cao hn mt cch d dng. Thi Thin 23 vn by t lng tin cy c Cha Tri mt cch n s v tha thit hn ht. Chin phc tng ngܩi chn, y chng phi ch l bܧc u ca ǩi thing ling, - bܧc u ng ܮc qun b khi chng ta s bit nh Cha bit mnh vy; nhng k ܮc cu chuc v ܮc vinh hin vn cn ܮc dn ljn nhng sui nܧc hng sng (Khi huyn 7:17).

Dy lin lc cht ch ljn ni dn Y-s-ra-n ng nghch c th ku vang rng: "Nhn sao cn gin Cha ni phng cng by chin ca ng c Cha?" (Thi Thin 74:1). Mi s c quan h ljn s yu thng tn ty, s hiu bit thn mt v quyn php che ch, NJu ܮc gm tm trong phm tܧc ny: "ng chn chin ln l c Cha Jsus" (H-b-r 13:20). Cc th d Lu-ca 15:3-7 v Ging 10:1-18 cng c mt tnh cch nh th. Cng hy tham kho Thi Thin 79:13; 95:7; -x-chi-n 34:8. Khi Phi-e-r vui mng v mnh m v ܮc tha th v ܮc phc hng, th ng Christ li giao chc v mi cho ng theo mt cch y nhng tܪng cao thܮng - "Hy chn chin Ta" (Ging 21:16).

Kinh Thnh rt hay ni ljn s yu ui trn vn ca con chin khng c ngܩi chn. Kinh Thnh dng s lm hnh bng m ng dng y vo nhng vn NJ o c v tn gio, t nh ngܩi ta rt d b che khut, i dng di v lm lc trong ng vng ca cuc ǩi; no nhng s thua mt v su thm xy ra khi ch khng u phc v khng ܮc dt a mt cch cng quyt; no nhng tai hi cp theo s cnh co sai lm cng s nguy him thit thc (Dn s K 27:17; I Sa-mu-n 25:7; I Cc Vua 22:17; Thi Thin 119:117; -sai 53:6; Gi-r-mi 50:6, 17; -x-chi-n 34:6, 12).

Rt li, con chin con cm ming m u phc khi b ht lng v gn b git. l biu hiu v s lng lng cam chu v v s phn tuyt vng. Dn Y-s-ra-n thܩng c th v a v ca mnh vi s phn nht nh v s m thm tuyt vng ca con chin. Hnh bng ny ܮc dng trong li tin tri quan trng sch -sai, on 53. ng sai mn ra i "nh chin vo gia by mun si" (Ma-thi- 10:16), th chnh Ngi trܧc ht l "Chin Con chu git" (Khi huyn 5:12).

 

II. i canh nng.

Khi nghe bo co rng cc toa xe la ca ngܩi Php thay cho on lc m ch la m ca cc ng bng ph nhiu pha nam thnh a-mch, rng mt vin k s M xy nhng ging phun (puits artsiens) Si-n Nj tܧi n rung, rng c ljn m h cc tu Anh u gn thnh Ga-xa Nj ch la mch v x T-cch-lan, th ta t nhin ng rng ngܩi lm rung x Pha-l-tin tn b hn ngܩi chn chin, v ǩi ngܩi lm rung khng cn l di tch ca ch Ƕ tc trܪng na. Nhng x y vn l ni sn xut la m, rܮu v du. S gieo v gt, s p tri nhi ni bn p, s p cy -li-ve cho tri rng xung, - mi s v nhiu s t m khc trong ǩi ngܩi nng phu th ngy nay vn in nh khi Ru-t mt la v -li-s cy rung.

1. Ng cc.- Cc cnh ng bt ngt hn ht l ng bng ca x Sy-ri, gia ming Li-ban v min i ngang Li-ban; ng bng Hauran pha ng x Ga-li-l; cc ng bng ch-ra--ln v Sa-rn; cao nguyn chung quanh Gi-ru-sa-lem, Bt-l-hem v Hp-rn. t rung bng phng khng c tܩng hoc hng ro, th ging nh mt bin rng xanh dn. Trn min thoai thoi cng nh trn b mi thung lng c nܧc chy qua, gi l wadies, th t rung tri ra tng hng nh nc thang, hng no cng tip gip vi hng trn v hng dܧi, thnh ra c th cy tt c lun mt lc khng ngng. Cc th ng cc ngܩi ta gieo nhiu hn ht l la m (hai th), mnh nha (la mch), v Ƕc dt mch (peautre) hoc d u (vesce) m Xut -dp-t k 9:32; -sai 28:25 v -x-chi-n 4:9 dch l "tiu mch" v "i mch". Ngܩi ta khng bit l g c. Ngoi nhng th sn k trn, cn c u, bin u, v k (-x-chi-n 4:9), cng c rau (a-ni-n 1:12). Loi "rau" gm mi loi u, ngha l mi th ht dng lm n, tr ra la m v mch nha (la mch).

(1) Gieo.- Thi k gieo ging nhm khi t mm, d cy, nh nhng trn ma u tin vo thng mܩi ty. Nhng k th gieo vo ma h trn t rung tܧi nܧc. Khi ma ng lnh lo v m thp ljn m cha kp trng mch nha (la mch), th phi Ǯi ljn u thng hai ty mi gieo ܮc. Khi p mp m lm, th c l cy hai ln, nhng thܩng th ngܩi ta gieo ht ging ri cy cho n lt vo trong t. Ngܩi lm rung i trܧc m rc ht ging, ri ngܩi nh hoc mt y t cy theo sau. Trong th d v ngܩi gieo ging, phn ht ging ri dc ܩng b chim n mt v khng ܮc che lp nh nhng phn khc (Ma-thi- 13:4).

S ban bng t nhng ni mp m thܩng lm cho nhiu vng b ph bng mt lܮt t mng. u u cng c gai, n mc mau lm v mnh lm. Gai hoc b lܮm v t gia cnh ng, hoc dng lm ci, hoc nghin tn trn sn p la lm n cho b (Ma-thi- 13:5-7).

Mch nha (la mch) chn vo thng t hay thng nm; la m chn vo thng nm hay thng su; v k hn th chng nht nh g c, v t trng sng Gi-anh cho ti cc ng rung chung quanh nhng cy hng nam, mt t cao ln cho ti hn 1.800 thܧc trn mt bin. Nhng trn ma cui ma vo thng ba ty nhun tܧi ma mng, lm cho ma gt chm li, nhng thc la nh m chc hn cho ljn khi chn hn. Cnh ng la m hoc mch nha (la mch) c mu trng xanh nh la hng mch trong nh. S khng ma trong ba thng, nh cng la v bng la c th kh hn (Ging 4:35).

(2) Ma gt.- Cc cng la hoc ct bng lim, hoc nh bt r ln; cc b la ܮc ch v sn p la, - ch bng lng ngܩi, la, nga v lc , ch khng dng xe vo vic ny nh ngy xa (A-mt 2: 13). Ngoi tnh cht ca t v tay ca k trm, ma mng cn hay b hi v tit tri m ܧt lm cho mc nt, hoc ngn gi va hanh va nng t pha ng thi ljn lm cho kh ho (Phc Truyn lut l k 28:22; II S k 4:28; A-mt 4:9). Cng c khi b hi v chu chu.

Mc du ma mng x Sy-ri khng c v mt "khi ǥc" nh ma mng x Ai-cp, nhng nhiu ch t ai ph nhiu qu bi, v hoa li xng hip vi nhng con s trong th d v ngܩi gieo ging (Ma-thi- 13:8).

(3) p la.- Sn p la l mt khu t bng, hnh trn, ܩng knh chng ngt mܩi thܧc ty, mt khon trng gi gn lng. t ban bng cn thn v qut dn sch s, chung quanh c mt hng ln cht ln xn, cho rm khi bay ra khp ni. Cc b la ci ra v ri khp sn cho ljn khi rm cao Ƕ 30 phn ty. Cch p la gin tin hn ht l cho b v la giy xo trn rm kh, nhng ngܩi ta hay dng ljn bn p la. Bn p ny lm bng nhng tm vn dy ng inh lin vi nhau, thnh ra mt tm di chng mt thܧc rܫi, v rng chng mt thܧc hai, mt dܧi c git nhng vin en chm chm. Bn p t khi l mt khung g c nhng bnh xe nh dܧi. H buc mt cp b mang ch vo bn p, v mt ngܩi ng ln trn bn p, tay cm t b, v nh b i xung quanh t sng ljn ti. Nhng con b ny khng b khp ming li, nhng ܮc t do lܮm rm m n ty thch (Phc Truyn lut l k 25:4; I C-rinh-t 9:9; I Ti-m-th 5:18). Khi p ri, th rm, ht la v rm vn cht ng gia sn; ngܩi ta li ri thm b la trn sn, ri li bt u p cho ljn khi xong vic, hoc khi khng cn ch cha gia sn vng trn na.

(4) Sng sy.- Cng vic ny ngܩi ta lm bng xng v b co (-sai 30:24). B co lm bng g, rt n gin. B co tung rm, ht la v rm vn ln ln ln trn khng. Rm vn bay trn sܩn i (Thi Thin 1:4), cn nu cht ng nhng sn p la cng cng th ngܩi ta t ht. Rm th ngܩi ta cht ng cch my thܧc, cn ht la th ri xung ni chn ngܩi sng sy. Trong ng ht la ny c c nhiu tru v rm, v lc vic sng sy gn xong, ngܩi ta dng ci nia m sng sy sut ngy sn p la, k t ma gt cho ljn thng tm ty, l khi nho chn cn phi gi gn; nhng ni trng nhiu la, th ngܩi ta sng sy cho ljn ht thng chn ty. ng ch ng gn sn p la, hoc ct ngܩi canh gc. Khi la cht ng cao ri, th ngܩi ta ng du. H dng con du to bng g m ng vo khp ng la. Nu ai toan ly bt la i, th du s m i, khng r nh trܧc na. S ng du ct Nj gi ca cho ch hoc nhng ngܩi lm rung chung nhau, hay l gi nguyn vn ma mng cho ti khi cc nh chuyn trch ljn thu mt phn mܩi. ng la b ng du cho ti ngy nht nh cn hay o. Kinh Thnh thܩng ni ljn con du khi lun v cc giy t quan h, cc kho tng v cc sn p la. Con du bao gm nhiu ngha thing ling su xa (a-ni-n 12:9; R-ma 15:28; -ph-s 1:13, 4:30). Nu ngy nay ta khuyn dn qu x Pha-l-tin dng my sng sy, th h tr li ng trch rng t tin h sng sy theo cch ny v ljn ma sng sy th chng cn lm vic chi khc. Rt li, ht la cn phi ry cho sch, nhng chng ti s lun v vic ny trong mc " n v sinh hot trong gia nh."

2. Vܩn nho.- Cy nho lun lun chim mt a v quan trng trong cc cng ngh ca x Pha-l-tin. S trng nho l mt ǥc sc bc nht trong x y (Phc Truyn lut l k 8:8; Thi Thin 8; -sai 5; -x-chi-n 17).

(1) Ni c vܩn nho.- Khp x c vܩn nho, nhng ni thun tin hn ht l sܩn i, hoc khu t thoai thoi chn i. Cy nho a t ai trng tri quang ng, Nj c th m r su xung cho ti cht m ܧt t mt ni thm xung. Trn mt t, cy nho cn c rt nhiu khng kh v nh mt tri; ban m, sng mc u trn l n cho ti mt; nhng ngun n v sc mnh ca cy nho trong nhng khe m nh nng mt tri khng thu ljn ܮc.

(2) D b.- Vܩn nhocn phi sa dn nhiu lm. Phi xy mt bc tܩng chung quanh vܩn. t khng bng phng th phi nn nhng bc nh nt thang, rng t 1 ljn 4 hoc 5 thܧc; nhng tng ln phi p v ht, xy chung vi nhng vin khc, thnh nhng bc tܩng g gh ni vi nhau, cao t 60 phn ljn 1 thܧc tm. on, t phi tr ht gai v tt l, phi dn sch cc th hn l Nj t trng la. Nu l vܩn nho rng, th phi c mt bn p nho, v phi lm mt cn phng cho ngܩi canh gi. Phi dng ci cuc m xan phng t, cng phi lo sa cha ton khu vܩn nho na. V phi lun lun chm cht vܩn nho nh vy, nn chng ta c džc on chp rng khi Giu-a b bt lm phu t, th c mt s dn ngho hn ht ܮc Nj li ǥng gieo la v chm vܩn nho (II Cc Vua 25:12).

Vܩn nho b b hoang th Kinh Thnh m t l c gai v c lng cng mnh mc y, cn tܩng ǰ v ma xi (Chm Ngn 24:30, 31). Ta thy tt c cng lm lng kh nhc trong cu hi ny: "C iu chi nn lm cho vܩn nho ta m ta khng lm cho n chng?" (-sai 5:4).

(3) Cy nho mc ln.- N mc rt mau chng v rܩm r. Ngܩi ta trng chi xung t, chi n cch chi kia chng bn thܧc hoc hn na Nj ch cho cnh m ln. Cy nho non b cht lun, v ngܩi ta khng Nj n kt qu trܧc khi n ܮc ba nm. Thng t v thng nm th cy nho th cy nho tr hoa thm nh nhng (Nh-ca 2:13). Cc cnh y la to xanh dn mau ta khp mt t; cc cnh leo d xung bc tܩng ca vܩn, leo ln nhng vng , hoc qun ly mt cy d bp, lm cho l lng l ca cy ny bt ti sng ng nh. Trn nhng cnh cao nht ca cy d bp, nhng cnh nho rung rinh, y s sng v sc mnh v cng. Cy nho lm hnh bng v mt cuc ǩi rt d dt, sung sܧng v ton thng - "Ta l gc nho, cc ngi l nhnh" (Ging 15:5).

(4) Qu.- C th c nhiu th qu nho, va mu ta, va mu xanh, mc du l cng mt vܩn. C my lng ni ting v c nhiu th qu nho khc nhau, trong vܩng nho c t 12 ljn 20 th qu khc nhau; lng khc li ni ting v lm cho mt th qu nho ǥc bit ܮc mܩi phn vn mܩi. Nho c nhiu hnh v nhiu v khc nhau. Tn ǥt ty theo hnh nho to nh, hoc mu sc ca qu nho, hoc ton th chm nho. Vy nn trn ni Li-ban c "Ngn tay ca c du" (hnh di, nhn, rt trn v trong); "M c con gi" (qu nho mi bn c chm ng ); "u con la" (qu nho to, mu ta, trng th); "G mi v g con" (Chm nho c nhng qu to v xanh, chung quanh c nhiu qu nh khng ht, gn bng qu nho en).

(5) Cng dng ca qu nho.-

(a)     Nho ti v chn n vi bnh m, l mn n ct yu trong thng chn v thng mܩi.

(b)    Nho kh. Nho ny phi kh mt gc vܩn nho ban bng v sa son k cng. ng khi phi dܧi nh nng mt tri, cc qu nho thܩng b o ln trn xung v tܧi du -li-ve cho v c ܧt. Nho phi tng chm, hoc vi khp mt t. Nho kh l mn n ct yu cha trong kho ca dn qu lc ma ng; v trong thi k ca Kinh Thnh, nho kh ܮc coi qu nh mt mn n va ming v b sc (I Sa-mu-n 25:18; 30:12; II Sa-mu-n 16:1; I S k 12:40).

(c)     Rܮu nho v nܧc nho.- Hai th ny lm bn p rܮu nho nho, khi qu nho chn hn, v ma hi nho sp ht, vo u thng mܩi.

Bn p rܮu nho lm bng hai ci h trong dc cng, cch nhau chng mܩi phn ty. H n cao hn h kia, v ci h trn rng ln, bng phng, hnh vung v su chng ba bn mi phn ty. H nm qu nho vo y, ri n ng, n b v con tr cng nhau ly chn p,- thܩng l nhng ngܩi cng mt nh, hoc b con c chung quyn li trong vܩn nho. ng khi p nho dܧi chn, h v tay hoc ca ht lm nhp (-sai 16:10; Gi-r-mi 48:33). Cnh tܮng vui mng trong x hi khc hn cnh hiu qunh, bun b m t -sai 63:3. Sau giy p nho p nho bng chn nh th, h lܮm cc v qu nho li thnh mt ng, ri ngܩi ta ly mt tng dp m chn ln trn, v li c mt ci cn nh khi ta gi go. Nܧc nho chy vo ci h dܧi, do mt ܩng n thng xung. H ny nh hn nhng li su hn. Nu ci h trn di chng hai thܧc v rng mt thܧc su, th ci h dܧi di chng mt thܧc ba v rng chng by mi phn, nhng su chng mt thܧc. Nu hnh th dc y thun tin, th ngܩi ta c mt l gn y h ny Nj cho nܧc nhochy vo nhng thng cha n. Mt phn nܧc nhont Nj cho chua, dng lm gim.

Nܧc ca qu nho mu en thܩng dng lm rܮu vang (vin) mi hi chua. Nܧc ca qu nho trng v nho xanh, th ngܩi ta un si t lu v dng lm rܮu ngt. Cng ct nܧc nho ny lm rܮu mnh m ngܩi Do Thi ngy nay gi theo tn H-b-r c ngha l "rܮu t chy".

Dn trong x khng bit cht g v rܮu khng men. H khng c thi quen ung nܧc nho mi p, nh ta c thy trong gic mng ca quan tu chnh trong triu vua Pha-ra-n (Sng th k 40:11). Ngܩi phng ng chng chiu theo s ham m n ung. Tit tri nng bc, nn k ham m n ung d b kh v hay au yu. Ngܩi phng ng hay hung tn, nn nu ung rܮu, th d b cm d m ci nhau, nh nhau v phm trng ti. Ngܩi ta coi s say rܮu l mt nt xu ng thn. t khi xy ra c k say rܮu, v nu c, th ngܩi ta giu gim i (I T-sa-l-ni-ca 5:7).

Ngܩi theo o Hi hi b cm ngt khng ܮc ung rܮu, v c nhng thng tn o c thܩng do rܮu gy nn. Trong cc thi ca v truyn tch t cuc ǩi cc bc anh hng ca o Hi hi, cng hay ni ljn rܮu, nhng ch coi rܮu nh mt hnh bng, khng c g lin lc vi ǩi thc t. Trong cc chm ngn ca ngܩi -rp c ni rng rܮu tr dit l tr v em s hi hn thay vo. Ngܩi phng ng ung rܮu lc ma ng v khi n cm. Du c khi ngܩi ta nhn thy rܮu b sc khe, nhng thi quen ung rܮu thܩng cp theo tic tng v Ƕ v s chi ra gy ln.

Trong sch cu nguyn ca ngܩi Do Thi c mt li cm t c Cha Tri v dng nn cy nho. Bui sng h Nj bng i i ljn nh hi, v khi tr v nh ring, h ung mt cc rܮu nho v džc li cm t kia. Chc trong ngy l Ng tun, Phi-e-r c l ng ni ljn phong tc y Nj chng t rng khng ai c th say rܮu lc 9 gi sng, l gi ngܩi Do Thi va mi i cu nguyn v (Cng v cc s 2:15).

Nܧc nho lm bng nܧc qu nho nu si cho ljn khi qunh nh mt ong. Cht ny ngt lm, v v cng mt mu v ǥc nh mt ong, nn trong ting H-b-r cng gi l mt ong.

(6) Nhng s nguy him cho vܩn nho.- K th gh gm nht l chu chu; l gi hܧng ng nng v hanh, lm ho qu nho; l gi ty nam em sng m m du v s nng m t bin ti; l nhng th rng nh ch rng, chn v gu; l bn trm cp v khch b hnh hay n cp vt. C ngܩi gi mt hay nhiu vܩn nho Nj NJ phng k trm v th d. Ngܩi ngy m Nj xua ui th d v da nh k trm hoc bo tin c k trm. Ban m ngܩi d i y , cn ban ngy ngܩi c mt ci lu ni a li (-sai 1:8). Lu lm bng bn ci ct cng trng xung t, c tܩng bng g ln cao chng mt thܧc rܫi, v lp ton bng l cy d bp. Trong lu c ngܩi canh gi ban ngy. Khi ma nho ht v vܩn nho tr tri, th lu b gi ma di dp, tht l mt bc tranh iu tn, hiu qunh.

l con gi ca Si-n ng ǩi -sai (-sai 1:8). C khi mt cn phng xy bng thay ch ci lu kia. Cn phng ny va l chi canh, va l ni n np, trong c th nu rܮu nho v nܧc nho nu gp lc tri ma, lnh. l ci thp trong th d ca Cha (Ma-thi- 21:33).

Ta sa cy nho vo thng chp hoc thng ging ty, ch khng ta sa lc cy tr l v hoa; nu lm lc y, cy nho s mt nhiu nh qu.

Vܩn nho hoc do ch vܩn trng ly, hoc cho t in lnh canh; t in ܮc mt na hoa li.

Li ha ban ma mng phong ph (L-vi k 26:5) lm cho ma p la nhm thng by v thng tm lin tip vi ma hi nho nhm thng chn v thng mܩi, cng ma cy rung v gieo ging nhm thng mt.

3. Cy -li-ve.- Cy -li-ve l mt ǥc im ca phong cnh phng ng. N mu xm ln bc, lm tm bi, tng phn vi mu xanh dn ca cy du, cy m, cy cam v nhiu cy khc. Cy -li-ve thay ǰi mu sc lun ty theo nh sng ri trn cy hay ri qua cy, v ty theo bui sng, tra v chiu. Khm cy -li-ve ging nh mt m cy liu hoc cy bch dng (bouleau) ng tr l, mc du hnh dng khng p bng v cc nhnh khng dp dn y thi v bng. Thn cy mu thm sng long qua nhng nhnh; khu t lt hip vi cy -li-ve hn ht, lm cho cy c mt mu ti chi m cy vn khng c. l v p ca cy -li-ve. Trng ܮc by nm th cy -li-ve sinh qu; ܮc mܩi bn nm, th cy y sc mnh sinh qu sai lm. C cch mt nm, cy -li-ve li sai qu, v khi y mt cy sinh ܮc t 50 ljn 90 lt du -li-ve.

Ngܩi ta hi nhng qu -li-ve vo thng mܩi, chng lc dn Do Thi gi l Lu tm. V cy t khi c tܩng ro chung quanh, v nhng cy trong hng ro c th thuc v nhiu ch, nn vin t trܪng nht nh mt ngy hi qu -li-ve hu cho ai ny c th chm lo phn ring ca mnh.

Cy cao chng hn su thܧc ty v d leo ln lm; ngܩi ta ng dܧi t, cm mt cnh ch l tri l m p cc cnh -li-ve (-sai 17:6; 24:13). Sau ngy nht nh kia.ai cng c php mt nhng qu cn st trn cy (Phc Truyn lut l k 24:20; -sai 17:6).

Nhng cy -li-ve gi c chi t gc m ra, gn st t. Su, by hoc mܩi hai chi, hoc hn na, m ra thnh mt vng trn chung quanh thn cy c mt v thܩng khi nt v. l nhng "chi -li-ve" mc ln Nj th ch chnh cy sinh ra chng (Thi Thin 128:3). Ngܩi ta thp mt nhnh -li-ve tht vo cy -li-ve rng cht ct st t, ch cn r v gc thi. Cho nn s thp dn ngoi vn th hnh tܮng vo gc ca dn Y-s-ra-n vn hc hiu Kinh Thnh, l mt s tri vi lut thin nhin hoc phong tc (R-ma 11:24). Nu ly chi ca cy -li-ve sinh qu m trng xung t, ri ct ct v em thp, th chi y cng tt hn. Ta nhn thy chi y lm rng ht hoa (Gip 15:33). Ngܩi lm lng kh nhc hay n qu -li-ve vi bnh m cho thm v. Bnh m v qu -li-ve x Sy-ri cng nh xp v sa x T-cch-lan. Nhng ngܩi lm cng cho Hi-ram ܮc cung cp hai mn y (II S k 2:10). Du -li-ve dng nhiu Nj nu xp v nhiu mn n khc. Sa-l-mn dng g -li-ve Nj xy ct NJn th (I Cc Vua 6:31), v thnh Gi-ru-sa-lem vn cn dng g y lm cc trang hong.

4. Cy v.- Cy v ng sau hng cy nho v cy -li-ve v s nhiu v v s sinh qu, mc d ngy nay sau la mch v la min th cy du l quan h hn ht v l n dng nui tm.

(1) Hnh dng.- Khi tri l, cy v trng ch nh nhng thng (dy ln) chng cht vi nhau, nhng trn nhng cnh nh y c v s chm phi dܧi nh mt tri; ljn ma h, cnh cy v nhan nhn qu v c l to che kn. Cy v bng mt bn cnh nh, v phng din ny, cy v df Kinh Thnh chp chung vi cy nho leo (I Cc Vua 4:25; Mi-ch 4:4; Ging 1:48).

(2) Qu.- C th ni rng c ba ma v:

(a)     V u ma.- Th v ny c t, v chng phi cy no cng c. Th ny chn mt thng trܧc ma hi v. Tht khng tt hn loi v thܩng c ma h, v du to v nhiu nܧc, nhng phi ci km v; th m vn ܮc coi l vt qu, v l qu u ma v c t thi. Ch vܩn thܩng m th v ny biu bn b. Th qu ny ܮc em biu nh vy v d ri rng, NJu c ghi chp trong Kinh Thnh Nj so snh vi nhng thc s trong ci o c (-s 9:10; Gi-r-mi 24:2; Na-hum 3:12).

(b)    Nhng qu v thܩng ma h.- Th ny phn nhiu dng lm n trong thng tm v thng chn ty. Ngܩi ta cng phi kh trn mi nh bng phng, Nj dnh n lc ma ng (I Sa-mu-n 25:18; 30:12).

(c)     Qu v ma ng.- Th ny chn chm, v c cn trn cy vi nhng l xanh thm cho ljn cui ma thu v c khi ljn cui nm. Qu ny to v nhiu tht, nhng v th km nhng qu ma h. Th qu ny to v nhiu tht, nhng v th km nhng qu ma h. Th qu ny c t, mc du l ln hn nhng qu u ma.

Qu v ngon th tht ngon, m d th tht d. Qu v c th kh i, qut li, dnh v khng c mi v, v b su nh n (Gi-r-mi 24:8).

(3) Cy v l du ch thi tit.- Cy v tr l sau cy hnh nhn, cy m, cy o. Khi nhng l non ca cy v n, th to ra v m mu hn, l du hiu ma h gn ljn (Ma-thi- 24:32; Mc 13:28). Vo thi k hoa n, cy v ta mt mi ǥc bit, nh mi nhang thm. Dܩng nh mi thm ny ܮc lit chung vo cc du hiu rng ma h ti, theo sch Nh ca 2:13. Trong cu Kinh Thnh , ch dch l "chn" nguyn vn c ngha l ta mi thm.

(4) Cy v kh (Ma-thi- 21:19; Mc 11:13).- Thnh thong chng ta thm thng cm cy ny cng nh thnh thong thm thng cm -sau, Sau-l, Gi-p v mt s ngܩi na. Mun hiu trܩng hp ca cy v ny, trܧc ht phi ch ljn cng l ln ln v kt qu ca n. Cng l th no? y l l v qu "hin ra" v "bin i" cng mt lc. Khi l bt u ny chi, th qu cng bt u kt.

n cui ma h, khi l rng ri, th vn cn st t nhiu qu v u cnh; nhng h cn l tt nhin phi cn qu. Ta ܮc dy d nhiu nu em so snh cy v ny v s phn ca n vi mt cy v khc c chp trong th d (Lu-ca 13:6-9). Cy v ca th d cng khng ra qu trong ba nm, mc du n vo trܩng hp v k hn thܩng nh mi cy v khc, tc l s kin nhn v s tin cy d gic lng mnh dn.

Nhng i vi cy v trn ni -li-ve, th Kinh Thnh cho ta hay rng cha ti ma v (Mc 11:13). Thot u thc s ny dܩng nh binh vc cy v; nhng chnh thc s y cho n b on pht. Nu khng phi thi k ra qu, th khng phi thi k ra l. Cy y tr l trܧc nhng cy khc, v chnh bi cng l sinh sng ca n, tc l c l v qu cng mt lc, n ng phi kt qu trܧc cng nh "tt m" trܧc. Nhng Ngi "ch thy nhng l m thi" (Ma-thi- 21:19). Tht l mt ta cng lun "bng cy!" N dܩng nh b "m nh" bi tinh thn to nn ci o di v ci hp ǿng on Kinh Thnh[2]. ng Pha-ri-si phm nhiu ti c nghch cng c Cha Tri, th m li t nhn l hnh Ƕng v danh c Cha Tri. Ngܩi Pha-ri-si v cy v ny gn ging nhau v ch "nng thuyt bt nng hnh". Ch c ci lm cho ng Christ ni d bt bnh nghim khc.

Cc thy thng gio, cc ngܩi Pha-ri-si v cy v NJu l mt bn gi hnh. Cha phn rng: "Ta l L Tht" (Ging 14:6). Knh mn Ngi tc l tr nn ging nh Ngi. Trong cc s m Phao-l khuyn bo chng ta nn suy ngh ljn, th trܧc ht ng k "iu chi chn tht" (Phi-lp 4:8).

5. Vܩn.- Vܩn phng ng thܩng l nhng khu t c tܩng bao bc Nj trng cy c qu, cng nh vܩn nho Nj trng cy nho vy. Ngܩi ta khng ngh ljn hoa, ljn nhng li i hai bn ǡp cao hoc c xanh. t th san phng, hoc chia lm nhiu khu cch nhau bng nhng m t; cc khu y hp, khng su my, ngܩi ngܩi ta tt nܧc vo. Khi no cc khu ܮc tt nܧc ri, th ngܩi ta lp li bng ci mai v bng chn khng. C l vic ny c lin lc vi s tܧi bng chn chp Phc Truyn lut l k 11:10; hoc gi s khc nhau gia x Pha-l-tin v x Ai-cp t ra trong on sch ny c l l s dng chn p bnh xe vn nܧc t sng ln hoc sng o ln Nj tܧi ra khp mt min t. Gn cc thnh ph, v nhng ni c nhiu nܧc, c vܩn trng rt nhiu th rau khc nhau.

Cc th cy thܩng trng trong vܩn l -li-ve, v, cam, chanh, chp, lu, ch l, ht gi, m, o, chui, c khi c c to v l. Cy -li-ve v cy v th trng cch xa nhau Nj c th trng la m v mch nha gia. Vy, ta thy cc cy -li-ve trong vܩn ni chn "i xanh," ti c mt phn m c trong . Nhiu ngܩi tܪng l m phn ca c Cha Jsus (Ging 19:41).

Cy hnh nhn tr hoa nhm ngy ngn, ti v lnh ca thng ging, v nhng ling gi ln lc u thng hai. V hoa ca n tr trܧc khi l mc, nn "b o tuyt" ca n dܩng nh cng lm l v tiu s, tr tri ca cnh vt chung quanh n (Truyn o 12:5).

Ngܩi ta hay tܪng rng qu to trong Kinh Thnh chnh l qu chanh hoc qu mc qua (coing); c l l mt ch chung ch v ba th qu , v li dch ca Kinh Thnh ܮc xc chng bi mt l rng ch y trong ting A-rp c ngha l qu to. Cy ch l mc cao vt gia nhng cy ca ng bng gn b bin. N mc rt p mt gia nhng lng ca cc trng thp. Trong thi ca v li chc tng ca ngܩi A-rp, ngܩi ta dng cy ch l lm biu hiu cho s oai v v trang nh (Thi Thin 92:12; Nh-ca 7:7;Gi-ru-sa-lem 10:5).

Cy ht gi v cy caroubier thܩng thy pha ngoi hng ro vܩn, hoc thuc v ch t hoc l ca cng ca lng. Qu cy caroubier hnh nh u b kp th trn vi qu v Nj ma lnh dng. Nhiu ni c cy ht gi,nhng n thܩng mc nhng thung lng, m r gn sui nܧc (Thi Thin 1:3). Bng n rt kn v d chu, v l c mt mi thm ngt (Nh-ca 4:11).

Ngܩi ta thܩng thy cy v rng mc mt mnh b ܩng, hnh vc rt to v cnh l sum su.

Tri v rng chng c mi v g c, ln gn nh qu m nh, v mc rt nhiutrn nhng cnh con khng c l; cnh con th m ra t thn cy v nhng cnh to. Ch c nhng ngܩi ngho hn ht mi n tri v rng (A-mt 7:14).

6. Mt la.- Cc lut l ngn nm xa v s mt la th by gi ngܩi ta khng gn gi cn thn nh ngy xa. nhng p nh, ch rung thܩng mt ht la, nhng thܩng Nj li mt khu khng gt v c s tn ngܫng d dt. Mi y c mt vin k s ngܩi x T-cch -lan em mt ci my gt ch to bn M ljn ng la minh mong dy ni Li-ban Nj by t nng lc ca my y cho cc nh chuyn trch v cc ch t hp li xem. Nhng ngܩi ny ly lm l lng v tha thch lm; song cc nng phu ngho kh v cc ǩn b mt la la vin k s kia v cng vic nhanh chng ca ci my y cܧp ht phn ca h.

Trong khu trng cy -li-ve thuc v nhiu ch, m li khng c vܩn Nj ngn sn nghip ca ngܩi ny vi sn nghip ca ngܩi kia, th h Nj cho mt qu -li-ve sau mt ngy hoc nhng ngy cng b Nj p cy cho rng qu m lܮm (Phc Truyn lut l k 24:20). cc vܩn nho v vܩn v cng thܩng c l cho php nh th sau mt ngy gi l l Thp t, vo khong cui thng chn ty.

Da theo cc iu lun trn y, ta thy rng nhn dn x Sy-ri v x Pha-l-tin chng cn ai gii ngha cho bit r cuc ǩi du mc v canh nng trong nhng thi i Kinh Thnh. Cc phong tc truyn t lu tn v hon cnh ca h gii thch v chng quyt cho nhng vn NJ lun trn, v cng lm cho s dy d thing ling do nhng vn NJ y cng thm hng th v cm Ƕng.

 

==========================

 


C h n g T h T

 

C c N g h N g h i p

 

"Bn tay Danh d l mt ci cn. ܩng no cng dn ljn ci xay la."

Tc ng x Sy-ri.

 

Mt cnh tܮng sܧng mt hn ht trong cuc gia nh sinh hot chnh l xem a tr thc dy mt cch tnh to v Ƕt nhin, v ly lm vui tha v m ti qua v bܧc sang mt ngy mi. Cuc sinh hot trong cc thnh ph phng ng cng by ra mt ǥc sc ngy th nh th. Lc hng ng, cc ngi sao vt bin mt trong nh sng cng lu cng l ra; v va lc mt tri mc, th cc cng vic hng ngy bt u ri. Ngܩi thc dy trܧc nht l cc th lm bnh: h nܧng bnh Nj em ra ngoi ph bn vi sa nng cho nhng ngܩi i lm sm. Nhng k phi chn nga, la, la v lc rui ngܩi ra v thc dy, mc o sn sng Nj dn n cho cc sc vt ng nhn ni ch Ǯi. Nhng ngܩi lm cng em theo dng hay l khng em theo g c, bt u hi hp ni nht nh, cho hi nhau v ch ngܩi ljn thu. Dn lao Ƕng ngoi chu thnh, hoc i b, hoc ci la. Ta nghe ting ci e ku chan cht, ting g ca ngܩi th lm thng, ting quay ca ci bnh xe gia sn lm thng (dy), ri ting vn ng kha ken kt khi ngܩi A-rp m ca hng. Ngy mi n o, tng bng, bn rn bt u nh vy . Va khi mt tri ln th cng ngng ngay, cc ca hng ng li, ph x vng tanh, v thnh ph chm vo s yn ngh v lng l ca mt m khc (Thi Thin 104:23).

Ngܩi Bdouins chuyn ngh chn chin kinh ngc, sng st khi bܧc vo thnh ph v thy cch sinh hot khc hn cch sinh hot ca mnh. Nhng s nhu cu ca ngܩi rt t v gin d bit bao; n, qun o v dng lm vic phn nhiu do chnh tay ngܩi v tay v con, anh em ngܩi lm ra. Nhng thnh ph mi ngh nghip c mt ph ring hoc mt khu ch ring; th lm thng, th bc, k bn thc la, g, rau, tht chin, vi, th ng giy v lm njm, NJu phi hp vi nhau, mi ngh c ring mt ch. Khi s sinh hot thm phin phc, th lun lun c s n lc v s pht trin ti kho ǥc bit.

Cc cng ngh phng ng ng ch ch ti kho ܮc by t trong s dng nhng kh c n gin, v cng vic tt nht li do nhng my mc th l. Lch s cc cng ngh phng ng l mt lch s ca nhng tay th chuyn mn hn l nhng phng php ci thin. Bn tay mm mi, bc v d dng, con mt tinh tܩng Nj nhn thy v cn i v s t nhin bit trܧc hnh no s ra sao, mi s phn nhiu do nhng nghip on ǩi xa; trong nhng nghip on y cha con thܩng cng lm mt ngh, c truyn t lu tn, ht ǩi n sang ǩi kia. Cn nh lm cho ngh thut hon ho hn, th mt b mt ca nh ngh cng l mt b mt ca mt gia nh, v ngܩi ta ht sc giu gim. Mi li ring tht li cho gia nh y, nhng nguy him cho qun chng, v ngy nay ta thy nhiu ngh b mt b qun mt ri (th d nh ngh sn theo li c, cng ngh ti thanh ng).

Mi y trong x c tip xc vi my mc v cch ch to ca u chu, nn c thm mt vi ngh mi, v nhng ngh c cng thay ǰi t nhiu. x Pha-l-tin v x Sy-ri cng nh mi ni khc, ngh thut chng phi v ngh thut m thi, nhng cng cn v mi li c th do ngh thut m ܮc. l trch nhim v phn tinh thn m cc cng cuc sng ch phi chu. By gi ngܩi phng ng ham thch cc thuc nhum lng ly v nht ch bng cht phm t (aniline) ca ngܩi phng Ty, cng nh ngܩi phng Ty ham thch nhng mu sc di do v bn b ca vi v thm do ngܩi phng ng lm ra. Cng ngh quan trng m ngy nay thiu hn chnh l ngh lm hnh tܮng. C l ta thy du tch cui cng ca ngh y cc NJn v th bng bc do tn Hi kia dng vo cc nh th Cha v nh th cc thnh, v cc ngn nn to ln trn bn th m mt tri x Sy-si khng ri ti.

By gi chng ta hy ch ljn mt vi cng ngh v k ngh; lm vy, chng ta s ngc nhin v thy l hp vN-h-mi nhiu on trong Kinh Thnh, v nhng in c y s c hng th v b ch cho mnh l dܩng no.

1. Dt, nhum v thu.-

(1) Ngh dt.- Cn theo cch thc gin d hn ht trong nhng ngܩi bt u dt trܧc ht, t l nhng ngܩi chn chin nay y mai , gi l ngܩi Bdouins. Ngܩi n b Bdouin cp mt m lng d ni cnh tay, ko mt tm ra v buc vo mt tng . Nng quy si v dn dn thm lng d vo. Nh vy, nng ܮc mt th si khng NJu ǥng lm, mt th dy tt, sau dt thnh vi lng d, dng lm ti ǿng thc cho la, nga, lc , v lm ti ǿng la m v bt. Cn vi lng d rng hn thܩng th h ni li vi nhau Nj lm nhng "nh bng lng" en, tc l nhng tri ca ngܩi Bdouins. l "bao gai" m Kinh Thnh ni ljn, ngܩi ta mang bao gai Nj t du bun thm v n nn, bao gai cng dng Nj lm mu so snh nhng th g en thm. Vi lng lc th hi mm hn; cn mm nht v qu gi nht th l len (laine). V cu v d c mu en v trng, cn lc c mu vng nht hoc cch gin thm, nn ngܩi ta dt vi c nhng dc to thm v nht. Tt c cc th vi dt phng ng NJu c hai ǥc sc ny: Dng hn khi ko ch, v s thch c dc sc s. Gia vng nhng b lc chn chin, n b vn cn dt vi may tri, o chong rng v mt t th ging nh vy. vng thn qu, ta cng thܩng thy n b tt ch bng hoc ch lng chin ng khi i ܩng, nhng vi dng by gi phn nhiu do nhng xܪng dt cc thnh ph nh Aleppo, Beyrouth v a-mch, hoc nhp cng ca u chu. Trong khung dt ca phng ng, cc si dc ca tm dt. buc vo ci ct gn mi nh v chy xui v pha trܧc, thnh nhng hng tng i (parallles), cho ljn mt ci ct ngang quay ܮc ni chn ngܩi dt. Nhng si y lm ra b di v b ngang ca tm vi, v nhng si ngang ca bng, vi, la hoc len th cho vo tng ci mt, qua nhng si dc, t u n ti u kia; c mt tm g chn trn tm vi ng dt, lm cho nhng si ngang v dc ܮc thng hng. Ngܩi th dt ngi Nj lm vic.

(2) Nhum.- Rt nhiu thuc nhum ca phng ng tt v bn cc im. Mu ta sng chi l mu h a hn ht, th trong ting A-rp cng nh trong ting H-b-r NJu gi theo tn mt con su b ng t trong mt th cy d bp. Thuc mu chm th ch bng v qu lu. Nay b bin Acre ngܩi ta cn thy mt loi s xa ngܩi Ph-ni-xi dng lm "thuc mu ta" m b Ly-i chuyn bn (Cng v cc s 16:14).

Mu ta sng chi, mu xanh du v nht, mu nh "huyt rng" (theo cch gi ca ngܩi Th nh k), mu vng ca chim hong yn, mu chm, v thnh thong c mu xanh tinh khit ca dn Hi gio lm cho du bt, tng y mu dp du lun nhng bao gi cng vn th. l quang cnh sc s ca mt m ngܩi phng ng.

Ngܩi phng ng rt c ti phn bit mu nht vi mu m, mu ti vi mu du, nhng khng ging nh ngܩi phng Ty trong ch nhn bit s tng quan ca cc mu s ǣng (couleurs primaires) vi cc mu trung ǣng (couleurs secondaires). Ngܩi ta lun lun ǥt nhng mu hng v ta xanh da tri v xanh l cy cnh nhau (Xut -dp-t k 26:1). Nu c mt ngܩi ǩn b Hi gio n mc o l m li ng chung vi ph n u, M trong mt phng khch, th ph n u M s coi ngܩi ǩn b y l mt d trang, cn ngܩi ǩn b y s t hi mt vi bc ph n u M lm ti hoc chu ti g m phi n bn nhn nhn nh th. Trong x ca ngܩi ǩn b Hi gio y, cch phc sc nh th hip vi nh nng chi vn dung ha ܮc mi mu. C ljn con nga vn trong so huyt n cng nh c vn m khng b ngܩi ta xem thy. Cng vi nhng mu sc lng ly v thܩng khi chi mt y, cc nh ch to phng ng cn c nhiu mu sc du dng na.

(3) Ngh thu.- l cch t im mi th vi, bng, la hoc len theo nhiu mu sc v kiu mu. C hai th chnh.

A. Cc kiu nguyn mt mu, hoc nh hܪng ca mt kiu khng c mu khc thm vo. Hng ny cng chia lm hai th.

a. Trn vi.- Tht l mt vic rt rc ri v phin phc ca mi kim; t khi ngܩi ngܩi ta lm vic ny, tr khi lm o di cho ngܩi n ng phng ng mc bn ngoi. o di lm bng vi hoc la mu trn bng; ngܩi ta ct o y v tri trn ln lt bng vi trng. Ri ngܩi ta Nj cc si ch to gia la v vi theo kiu p v ngܩi ta khu n vo, mi nh hai bn ca ch to giu trong: nh vy ch trong ni ln cao, du tht khng thy ch y ܮc, v hai bn NJu ging nhau. Di nh mt tri, ܩng thu trn vi hoc la nh th trng rt lng ly, cn nh thu trn vi dt bng vng, th trng chi li ht sc (Thi Thin 45:13 theo nguyn bn).

b. Trong vi.- y ta li thy nhng mu dc, vung, trn, ngng ngoo, v cha kha do cch dt khng lm ni trn mt vi. Th hng ny dt thnh a-mch, c rt nhiu kiu p khc nhau, v l th hng ni ha thng dng. Mt vi th hng ny (hng "a" hoc hng "b") chc l vt liu kiu mu dng may o cho thy t l thܮng phm (Xut -dp-t k 28:39). Cch thu c hnh nh bn c.

B. Kiu mu c nhiu mu sc s.-

a. Th mt ni.- Chnh l kiu mu thm vo, dng ch vng v c nhiu mu khc nhau. Hnh n nh vng v bc chm ni, nh khi mt b o cܧi phng ng lm bng la tt v nng, c thu nhng hoa hu to v ni bng vng.

b. Trong vi.- Trong trܩng hp ny, ngܩi ta lm kiu c mu trong khi dt, v cch trang hong ct yu l cc dng dc, nh trong cc bc mn ca NJn tm.

Nhng vi vc phng ng thܩng l hai mt ging nhau. Kinh Thnh gi nhng vi y l "nhng bc thu sc s" khi ngܩi ta c n tܮng rng nhng vi vc y c mu sc lng ly v khc nhau. l phn vic ca ngܩi pha mu (Xut -dp-t k 26:36; -x-chi-n 16:10).

Ch "cc xo" ngha l vic thu ch khng phi p v dng m thi, m cng p v kiu t m ln cc hnh loi ngܩi, th hoa v nhng hng dc ngang, v tro. l cng vic ca ngܩi th v (Xut -dp-t k 26:1; 28:6; 36:8).

2. Ngh th n.- Phn nhiu nhng c tch l lng hn ht ca phng ng NJu do cng vic ca ngܩi th n; y cng nh cc ǥc sc hin thi ca phng ng. Nhng kh c v cch thc lm vic ca ngܩi th n rt c b ch cho ngܩi k cu Kinh Thnh, v Kinh Thnh hay ni ljn ngܩi th n Nj lm th d hoc Nj dy d.

Ngܩi lm rung khp mi ni c ti xy ct nhng tܩng thp bng chng cht ln Nj ro rung la m v vܩn nho; nhng khi phi xy bng v vi, th cn c s kinh nghim ca ngܩi th c. C nhiu lng ni ting v nhng tay th n, h i khp x Nj lm khon.

(1) Ci nn.- Phi rt thn trng v ci nn v t hay co vo v gin ra nhn c s kh ro ca ma h v ma ng. Cn lp nn su trong tng , nn thܩng khi phi mt nhiu cng phu v tin bc, v thܩng l c tht vng c ni ljn trong sch Lu-ca 14:29. Ngܩi ta o nhiu h su rng, ri xy nhng tܩng dy bng v vi. Tܩng xy cao hn mt t v Nj t lu cho kh v bn. T nhin v sau tt c cng vic y khng ai thy na; cho nn Kinh Thnh c ni ljn s bt nh do s xy dng trn nn ca k khc (R-ma 15:20; I C-rinh-t 3:10).

(2) Hn gc nh.- Khi ǥt hn di nht trn nn d b sn ri, th ngܩi ta chn mt vng vung ln cho mi gc Nj ci nn ܮc vng chc hn ti ch hai tܩng gip nhau (-sai 28:16; Thi Thin 118:22; Ma-thi- 21:42). Ngܩi ta thܩng ǥt mt vng vung ging nh th nhng mng hn, trn mi gc ca lp cao nht, trn lp c ǥt cc s ca mi nh. V vng ny khng c hnh dng p , nn t nhin cc th n b qua n trong khi ǥt nhng vin di thܩng, cho ljn lc mt s cn dng ǥc bit t ra vng y rt xng ng ni lin hai bc tܩng. Khi xy nn ca mt ta nh h trng, nh cng s hoc hc ܩng, khi ngܩi theo Hi gio hay git mt hay nhiu con chin Nj tht tic ngܩi ngho. tc l l khnh thnh.

(3) Ci gy Nj o.- Khi xy nn, v thnh thong trong khi xy tܩng, ngܩi cai th n dng mt ci gy thng v di Ƕ su thܧc ty Nj o cc bc tܩng v khong gia nhng ca s v ca ln (-x-chi-n 40:3; Khi huyn 21:16). Cng dng mt cy gy ngn hn mt cht, - dng mt cch rt n s nhng ng l lng - trong khi xy ct cc vm ca c rt nhiu trong nn kin trc ca phng ng.

(4) Dy ri (Ligne plomb).- N l mt cc ch hnh ci phu lt ngܮc, buc bng mt si dy vo mt ming g ܩng knh cng nh th, Nj khi ǥt ming g vo vin mi trt theo mt hng, th ming ch dܧi ch hi ng ljn tܩng. Ngܩi ta lun lun dng dy ri cho tܩng ܮc thng. Tܩng c chu th nghim nh th th mi ܮc vng bn lu di. Ci g "khng ngay thng" th s ǰ sp xung t, mc du khi lm l khnh thnh, ngܩi ta dng nhiu con chin lm t l (-sai 28:17; Gi-r-mi 22:13). V phn o c, th s dy d v lng ngay thng ny ng dng ǥc bit cho "nh ca c Cha Tri xy" (I C-rinh-t 3:9), cho s xy dng trn nn c tin (Giu-e 20), v s xy dng "nh thing ling" (I Phi-e-r 2:5).

(5) Dy o b ngang.- Dy o b ngang dng chung vi dy ri. Khi no cn phi xy mt hng mi, th ngܩi th ǥt hai vin cao bng nhau mi u tܩng, hoc cch nhau chng su thܧc ty, mi vin cng dng dy ri th xem c thng xung khng.

Ri ngܩi ta tho ly mt si dy gai, qun nhiu ln quanh mt vin , ri ging thng t u vin y sang u vin bn kia, ri cng buc cht li . Ngܩi th cng dng dy ri m o qung gia dy y, ri mi xy c mt hng ; nh vy c b ngang v b dc NJu ܮc ngay thng. Dܩng nh II Cc Vua 21:13 c ni ljn ci dy o b ngang, v c ni tin tri rng ci dy dng trn x Sa-ma-ri v trn nh A-hp cng s ging trn thnh Gi-ru-sa-lem; y c ngha l thnh Gi-ru-sa-lem s b san phng nh mt t.

Sch Gip 38:4-7 c ng ni ljn ci nn b o, s dng dy ri v cc cuc vui khi lm l khnh thnh.

(6) Cc dng ca ngܩi th n.- Nhng dng ny ct Nj b, p v trt . Ci ba c cnh rng ca ng ch ǥc bit, v nhng tng ln ca Baalbek chng t mt cng vic p chc phi do mt th dng nh th.

Ci r con Nj mang t i cng ng ch ; hn na l v ngܩi ta tm thy ci r y chung vi cc thng Nj nhc ln, - c r v thng vi xung t hng my chc th k ni nhng th thuyn x Ai-cp xa kia ǥt.

3. Ngh th mc.- Phong tc phng ng khng cn ljn ngܩi th mc bng ngܩi th n. Cng vic ct yu ca ngܩi th mc l lm mi nh, ca, cnh ca s, song ca s v i-vng (divan). Dc theo b bin cn c ngh ng thuyn.

Kinh Thnh c ni ljn bn v ngh; nhng c l nhng dn qu ngy xa cng nh ngy nay ch ngi v n trn sn nh v trn i-vng. ch hng nng, ngܩi ta dng nga thay vo xe g, cn gii hn ca cc vܩn th phn nh bng cc tng , tܩng, hoc hng ro bng cy xng rng hoc lau sy; thnh th ngܩi ta chng cn ljn cng vic ca ngܩi th mc. V c nhiu ni thiu g lm rm nh, t nh thnh Gi-ru-sa-lem, cho nn nhiu nh phi lp mi hnh vng cung bng , ch khng lp bng mi g.

Cc bia c ca x Ai-cp t ra ci ru, ci ca, ci thܧc th, ci di v l keo l nhng dng ct yu ca ngܩi th mc ngy xa. Vi nhng dng ny v mt vi dng khc na, ngܩi th mc hin thi phng ng cng lm cng vic gin d cng nh ngܩi th mc ngy xa. Cng vic kho lo hn ht ca ngܩi th mc l khc kiu p trn g trn nh, lm khung ca s v chm tr ca ln theo kiu A-rp. Ngܩi th mc rt hay dng ci ru. Khi dng ca m x mt tm g, th ngܩi th mc ngi trn tm g m c ca ti Ǣng trܧc.

Ngܩi A-rp so snh k h tin vi mt ci ca di, c hai tay th cm, dng Nj x cy g thnh tm, v n "n" c khi ko ln v khi ko xung.

4. Ngh lm kim kh.- Ht thy s k phng ng chng thc cho Kinh Thnh mt cch di do, bi t ra rng t ǩi thܮng c ngܩi ta bit lm nhng trang hong trn bng cc loi kim kh khc nhau, tc l cc loi kim kh m hin nay cng ngh cn dng. Cng vic trang hong th gi l ngh khc, - khc vo g, , kim kh v n trang, y cng nh thu tha trn vi vc (Xut -dp-t k 28:11; I Sa-mu-n 13:19; II Sa-mu-n 5:11). Hin nay ngh khc vn cn gi nguyn nhng trng thi c ni ljn trong Kinh Thnh (Xut -dp-t k 32:4; 39:14; I Cc Vua 6:18; -x-chi-n 8:10; Cng v cc s 17:29).

ng phng bao gi cng ni ting v nhng cng trnh xy ct s, nhng cuc kho st Ai-cp mi y c t ra rng cng vic t m, phin phc hn ht ca ngܩi th kim hon cng kho lo nh th. Chng c g trong nn m thut ngy nay c th tri hn tinh thn sng kin kiu mu, s lm vic mm mi v s chm tr trn mt vng, bc rn. Ngܩi th kim hon phng ng ngy nay vn gi ܮc s mm mi kho lo ca ngܩi th kim hon sc so ngy xa, nhng c iu h thܩng ly lm tha lng m rp li cc kiu mu sn c t xa. Ngܩi th lm kim kh ngy nay cng dng nhng kh c m t ph h dng ngy xa, - h cng dng theo mt cch y v Nj lm nhng vt nh xa. Ngܩi th kim kh no cng dng dao tr, km, ba, e v b, ch khc v b lnnh v sc mnh ty theo h dng lm st, ng, hoc vng, bc.

Ci e ngy xa (-sai 41:7) l mt khi st ǥt vo trong mt tm g cy d bp, cn ci b (-sai 54:16; Gi-r-mi 6:29) th lm bng da d hoc da b Nj nguyn c lng.

(1) St.- Ngܩi th rn ngy nay lm nhiu vt bng st m ngy xa th lm bng ng hoc bng thanh ng (bronze). Ngܩi lm rung v th n l khch hng quen ca ngܩi th rn. Th rn thܩng lm nhng cy, cuc qup (houe), cuc, lim, mng nga, inh, song ca s, v cc dng ca ngܩi th n. Khi qun Phi-li-tin c hip dn Y-s-ra-n, th chng cm ngt ngh th rn (I Sa-mu-n 13:19), y cng nh trong cuc chin u Nj ܮc t do tn ngܫng, ngܩi ta cng cm džc Kinh Thnh.

(2) ng.- ng hng xong ct Nj lm cc dng trong bp, cc thng ln dng bn p rܮu, bn p tri -li-ve v cc thng ln ca ngܩi th nhum. Ngܩi ta dng ba m p cc tm ng trn v dp cho thnh hnh kh c. gi ng cho khi d, ngܩi th c bn treo ni y trn than hng m nung, ri trng bng mt nܧc thic. Trng thic nh th ny: thic tan chy trn ng nung nng, ri dng ming vi v dc khinh toan (nܧc i qu) m xt khp lܮt. Thic dng u chu th khng phi l ca phng ng u. Ngܩi ta ch dng thic y Nj trng nhng bnh v thng bng ng. Cng trn thic vi ng Nj lm ra thau, m ngܩi A-rp gi l ng vng (cuivre jaune). Ngܩi ta dng thau lm nhng trang hong lch s hn, nh mm, n, bnh ǿng nܧc v bnh cm hoa.

(3) Vng v bc.- Ngܩi ta t nhin dng bc rt nhiu hn vng. Thy c nhiu bc nhng cp tc v nhng trang sc li c ca ngܩi Bdouins v ngܩi dn qu. Luyn lc vng v bc bng cht lim (alcali); g v cht pha b loi ra nh c m t -sai 1: 25; Gi-r-mi 6:29-30; Xa-cha-ri 13:9; Ma-la-chi 3:3.

Nhng trang sc thng dng hn ht l nh sau ny:

(a) Hoa tai (Sng th k 35:4; Xut -dp-t k 32:2; -x-chi-n 16:12). Hao tai c hnh vin trn, hnh di bun thng, hnh bn nguyt v hnh mt nguyt. Nhng hoa tai ln hnh bn nguyt c mt si dy qung trn tai, ri thܩng buc vo mt ln tc.

(b) Vng c (-sai 3:19). Nhng "dy xc xch" ny hip nn bi nhng ht trn, ht vung, hoc nhng ng trn rng do cc ch vng, ch bc nh tt thnh; hoc nhng "dy xc xch y" ton l do nhng dy vng, dy bc to tt thnh, hay l "an" rt t m. Vng c thܩng l biu hiu ca chc vic (c Cha Tri 41:42). Hin nay con lc cn eo vng c c buc ln nhng hnh lܫi lim (Cc quan xt 8:26).

(c) Nhn (I Cc Vua 21:8). Kinh Thnh hay ni ljn nhn. Nhn chng nhng nm ngc dng Nj trang sc m thi, song cng cn dng lm n tn. Nhng nhn dng n tn y th thܩng x vo mt si dy m eo vo c.

(d) Xuyn (Sng th k 24:22; -sai 3:19). Nhn cng c nhiu kiu nh king eo c; ngܩi ta rt hay eo nhn bng vng, bc, ng v thy tinh mi.

(e) Vng vng eo cnh tay (II Sa-mu-n 1:10). Th vng ny bng dy vng ǥc tt thnh, hoc bng vng dp c chm tr theo kiu mu, thnh thong cng nm kim cng. Vng bm cht cnh tay v vng gio, v cng c mt ch h Ƕ hai phn ty. Ngܩi A-rp hay eo vng ni cnh tay hn ht: y v h vn mc o thng nh xa, mi khi lm vic th phi buc tay o ngܮc ra pha sau c, Nj l ra cnh tay trn. Nh vy, trang sc trn cnh tay ܮc by ra.

(f) Vng mt c (-sai 3:18) l nhng vng bng dy vng trn tt li, c dnh nhc v cc hnh trn, nay ngܩi n b A-rp cn eo.

(g) Khoen eo mi (-sai 3:21; Chm Ngn 11:24) cng ch l nhng chic vng trn eo gia mi. Trong Kinh Thnh, thܮng h vn (contexte) khng quyt nh lun lun rng khoen ni l Nj eo tai hay l Nj eo mi; trong nhng trܩng hp y bn Kinh Thnh ting Anh (Revised Version) ch dch l "khoen" m thi. Khoen eo mi dܩng nh l c s hn ht, v c l ban u ngܩi ta eo n lm trang sc Nj lm biu hiu cho s tin o v lm du hiu ca s ph h ca thn minh.

(h) Ba eo (-sai 3:20). i vi tinh thn ngܩi phng ng, th tt c trang sc k trn y NJu c hiu lc nh ba ch hoc nhiu hoc t nht l che ch, gi gn cho khi con mt ca qu s. C my th trang sc lm ra ch Nj v mc ch , - tc l nhng mt trn v hp bng bc; nhng v ba cng lm bng nhiu vt khc nn chng ti s lun ljn trong mc: "i tn gio".

5. Th lm bnh.- Trong vng dn qu v ngܩi Bdouins, th s lm bnh l mt phn s ct yu trong gia nh, nhng trong thnh ph v cc lng ng c th cn c l bnh ln ca ngܩi th chuyn mn lm bnh. Tnh cht ngon lnh hn ca th bnh ny hm trong cu tc ng ca ngܩi A-rp, dy rng ljn cui cng vt tt hn ht vn l vt r hn ht. - "Hy a bnh ljn l ca ngܩi th lm bnh, mc du hn n mt mt na".

Dܩng nh theo mt l chung, ngܩi th lm bnh phng ng ngy nay khng nho bt, nhng ch nܧng bnh ca ngܩi khc lm sn v giao cho mnh nܧng. Mt cnh tܮng thܩng thy trong thnh ph phng ng l cu con trai gip vic ngܩi lm bnh Ƕi mt khay bnh mi cho nhn ny, v cp cnh sܩn mt khay bnh mi cho nh khc. Bt bnh th vin trn sn nh, ri em ljn nh ngܩi lm bnh; ngܩi lm bnh nho li nhng bnh dp Nj hp trong l. Ngܩi n b Do Thi c thi tc ly mt nm bt, Nj cho ngܩi th lm bnh nm vo la cnh l hp bnh. c l l di tch ca thi tc dng t l (L-vi k 6:15), v ct Nj t lng bit n c Cha Tri. Nhng k m tn li ǥt cho nm bt tn khc hn, theo ting A-rp c ngha l "phn ca qu Sa-tan". H cho rng lm nh th th con mt ca ma qu khng dm d mnh na.

Ci l bnh.- L bnh phng ng xy bng , c hnh vng cung, di v thp, nh mt na ni sp de (chaudire) ca toa my xe la; gia c xy dc xung, v mi bn c mt ci l di v hp Nj cht ci dng t la. Bui ti ngܩi ta ǰ tro ra, v con ci nh ngho thܩng mang ljn mt ming thic hoc mt mnh v v Nj em vi cc than hng v nh nu ba cm ti (-sai 30:14). Ban m ngܩi ta xp ci sn sng Nj sng hm sau nܧng bnh; ca l th ng li Nj gi cho l ܮc nng m v cho ci khng mau chy ht. Sch -s 7:4, 6 ni ljn vic y, li hi bao hm ny: ngܩi th lm bnh va lo nhi bt, va nܧng bnh. Thnh Gi-ru-sa-lem ngy xa c "Ph Hng Bnh" (Gi-r-mi 37:21). Ngoi bnh m thܩng n, cn c nhiu th bnh ngt, ko, v mn n c gia v cng hp trong nhng l cng cng ny, nht l nhm cc ngy trܧc v sau khi khin n theo lut php tn gio.

6. Ngܩi bn thuc.- C bn dch ch "ngܩi bn thuc" l "th ha hng" (xem Truyn o 10:1). Ch y trong nguyn vn gm c hai ngha, v ng ni ljn tnh cht lm thuc ca mt vi cy c, cng cc du thm ct ܮc bi hoa v ht ca nhng cy , lun vi s dng cc cy , lm sp thm v lm gia v cc mn n. Ht thy thnh ph ln phng ng, nh Alexandrie, Beyrouth, NJu c ph bn du thm, nh phn, vin thuc thm, du sp, lun vi bt, l v v cy.

Kinh Thnh chp cc th du thm y khi lun v du thnh v hng xng trong n tm (Xut -dp-t k 30:25, 35), s th phܮng thn Ba-anh rt huy hong (-sai 57:9), s ܧp xc ngܩi cht v l tng tng (Sng th k 50:2; II S k 16:14; Lu-ca 23:56). Bܧc vo trong mt nh th phng ng, ta ngi ngay mi hng, v l hng ta khi lun lun km vi m tng. Ngܩi phng ng rt ham thch cc hng thm; c mt vi th hng thm h a hn ht, nhng ngܩi u chu li cho l nng mi v ngo ngt qu. Khi cy cam, cy hoa thy tho (violette), cy hoa hng tr hoa, th ph n lm nܧc hoa, ǿng trong nhng bnh ln v nt cht, Nj ma h dng lm nܧc ܩng, ung cho mt. em ra mi khch, h ǿng vo cc ln, Nj trn mm ng v mm bc. Cc ngܩi n b lm "th ch du thm" (I Sa-mu-n 8:13) cho nh vua phi lo ch v pha nhng th nܧc hoa nh th. Mt cnh p mt trong cc ph ca mt thnh ph phng ng lc ma h, chng l ngܩi n ng i ch ny ch n, vi cc bnh bng da hoc bng thy tinh, bn nܧc c pha nܧc thy tho, nܧc hoa hng, nܧc cam tho, hoc nܧc nh hng. Hn mi cho k bing nhc v k hot ng, nhng ngܩi bun bn ngi ni ca hng, nhng th mc, th rn ng lm lng. cm d, hn g cc chn v a bng ng m rao rng: "H! Ai kht no! Khng ǡt tin m! Khng ǡt tin m!" Li rao ca hn gn nh l tht, v ung mt cc nܧc thy mt m trong ngܩi m ch mt c na xu! S khin chng ta suy ngh ljn sch -sai 55:1.

Chm Ngn 27:9 v Nh-ca 1:3 c lun ljn ngܩi ta a thch du thm. S a thch du thm c lin lc ǥc bit vi cc hi h v cc ni t hp ng c. Trong nh hi ca dn Do Thi, nhm mt bui sng nng bc ca ma h, ngܩi y t trng coi nh hi ry mt t du hoa hng gia nhng ngܩi ljn th ly Cha.

Khi mt xe nga chy qua, trn c nhng b phng ng xc du thm, th c mt lung thm phng pht lu trong khng kh, chng khc g dng nܧc Gulf Stream gia i dng. Vy th ci vng ca Sa-l-mn cng vi m qun h v mt my bm bi ta tr khng kh ca ng vng mt hng thm ngo ngt (Nh-ca 3:6). C my th du thm trܧc kia v c by gi gi rt ǡt. C th du ny ǿng trong nhng bnh p bng hoa trng trong sut (albtre transparent), bng kim kh hoc bng nhiu cht khc. Khi ni rng ci bnh b p v ra (Mc 14:3), th c ngha l p v ci n ng vo ming bnh. Ngܩi ta tm ܮc nhng bnh du thm nh th trong cc m m thi c, v vn cn mt t hng thm dnh vo. S bit hiu lc cha bnh ca mt vi th c chnh l phn ca cc y s Do Thi v A-rp hin vo nn y hc u chu.

Khi no chng ta hiu bit gi tr cao qu m ngܩi phng ng Nj cho cc th du thm, th chng ta mi nhn bit ht ngha trong li ni ny ca nh Truyn o - "Danh ting hn du qu gi" (Truyn o 7:1).

7. Ngܩi nh c.- Kinh Thnh ni ljn c ca sng Ni-l (-sai 19:8), v ca bin (N-h-mi 13:16; -s 4:3; S-ph-ni 1:3). Song nhng on ni v ngh nh c nhiu hn ht th li c tng quan vi h Ga-li-l. C y t nhin l c nܧc ngt. H ny c rt nhiu c, v thnh thong ngܩi ta vn cn gp s nguy him v t lܧi v ǡm thuyn (Lu-ca 5:6). C ba cch nh c ct yu.

(1) Lܧi th.- Khi dng lܧi, th ngܩi nh c ng trn b hoc ng ni nܧc ljn ngc, ri kho nm ci lܧi cun trong tay xung nܧc ngay trܧc mt mnh. Lܧi ri xung nܧc thnh hnh mt vng trn, v trong khi nhng cc ch buc vo vnh lܧi ko lܧi xung, th lܧi chm xung, thnh hnh ci mi trn (dme) hoc ci nn (cone), v sau rt n chp ly c vo trong. By gi ngܩi nh c ln xung nܧc, tm cht ly cc cc ch, ri ko c lܧi ln c vo b. Nhng ch tt nht l cc sui nng trn min Ma-ga-an, ti c v s c v ngܩi nh c thܩng nm mt t mi nh c ljn mt ch gn b Nj d bt ly.

(2) Lܧi ko cng l mt ci lܧi h v dng Nj bt c mi v c m hu (saumon): c nhng phao trn u v nhng cc ch y lܧi. Ngܩi ta ngi trn thuyn m ko lܧi, tht ming lܧi li m nht c vo trong.

(3) Lܫi cu.- S bt c bng lܫi hoc bng cn cu c ni ljn -sai 19:8; A-mt 4:2; Ha-ba-cc 1:15; Ma-thi- 17:27. Nhm m ma h m , trn b a Trung Hi, ngܩi ta m c (Gip 12:7, 8) bng mt ci inh ba; h dng mt b uc lc l mn li thuyn Nj nh c bi ln mt nܧc.

em ti ngh ca ngܩi nh c m ng dng vo s rao ging Tin Lnh (Ma-thi- 4:19), th t ra cn c s kin nhn, s qun b mnh, v s dng phng php cho ng th t trng vn.

8. Ngܩi by chim v ngܩi sn bn.- Sn bn vn lun lun l mt mn gii tr ܮc ngܩi ta a chung hn ht ti nhng ni ngܩi ta rt coi qu s can m, kho lo v chu kh.

Nhng bc chm ca x A-si-ri v nhng bc tranh ca x Ai-cp c m t nhng cnh sn bn: h dng do, con bo thun bit bt mi, v ch m hm bt nhng con th ln, cn nhng con th nh hn trn cn v dܧi nܧc th h dng by m bt. Cc ngi m mi tm ܮc Si-n c cha nhng trܧng bng hoa hnh dung nhng cnh sn bn. Trong c ni ljn ba phng php ct yu. y l:

(1) bn bng cung v tn (Sng th k 27:3), by gi c sng sn thay vo;

(2) nh by bng lܧi ging (A-mt 3:5) v bng lng (Gi-r-mi 5:27), nht l cc loi chim, nh chim ct, chim a a v vt;

(3) cc h c lܧi v bi rm, bao ph Nj bt hu, co, ch si v gu, v. v... (Thi Thin 35:7; -sai 24:18; 42:22).

Chim s, v nhiu loi chim nh khc th b bt bng nha pht vo cy gn mt ci lng mi. C con chim ngܩi ta nui Nj n ht, nhng phn nhiu th b treo trn cc cnh nh, mi cnh chng mܩi hai con. Ngܩi ta cng bn nhng con chim lm n, bng mt gi r nh khi ng Christ dng ǩi sng ca chng n m dy bi hc v s sn sc ca Cha chng ti trn tri (Ma-thi- 10:29).

Chim a a chng phi bao gi cng cn thn gi mnh v sn sng bay v i; nhng khi thnh lnh b hm bt, th n tin cy l lng rng ni n s che ch n rt ǡc lc. Mt chim a a s nm yn khng c Ƕng gn ngay chn ngܩi sn bn, th m ngܩi chng nhn thy. a-vt quen bit nhng thi quen v cch t cu mnh ca chim a a khi ng so snh s hon nn m Sau-l gy cho mnh vi s sn chim a a (I Sa-mu-n 26:20).

Thnh thong cng thy nhng ngܩi m ch rn: H d rn i ra khi hang, ri dng rn m kim n bi khin rn qun quanh thn th mnh m chng lm hi chi. Thܩng th cch t lu ngܩi ta khng thy k xch gi ǿng rn i do na; hi thm th mi hay rng hn b rn cn cht. Kinh Thnh ni ljn con rn khng chu ai m ch, dng n lm biu hiu cho lng tm l (Thi Thin 58:3, 4, 5) v s cm hn ch t (Gi-r-mi 8:17).

Ti ngh bt chim c nhng ngha thing ling sau ny: Sc mnh ca ti li khi n giu Ǣng sau mt s dܩng nh tt lnh, s vui sܧng v li ܮc t do, s tai ha bt ng, v s bo tr ca lut o c khi mt ngܩi vܧng vo by m chnh mnh gi (Thi Thin 124:7; Truyn o 9:12; Cc quan xt 8:27; Chm Ngn 26:27).

9. Nhng ngܩi lm cng hng ngy.- Mi thnh ph ng phng c mt ch ǥc bit ai cng bit, ti c lc rng ng l th thuyn hp li, ch k ljn mܧn mnh lm vic lao Ƕng trong ngy . Cng vic gm c lm vܩn, o h, cha tܩng, git qun o v canh ca.

Ngܩi th ng , hoc khng c kh c no, hoc c ci bay, ci mai, ci cuc hoc dy thng m mnh quen dng. Thܩng thi h mܧn th mt lc sau khi mt tri mc: nhng ngܩi th no khng ܮc mܧn th Ǯi nn li Ƕ vi gi, ri thܩng i tn cc ni m tm nhng cng vic nh nht. Nhng ngܩi lm cng nht nh th thܩng l qu bing nhc, khng ng mc v bt lc, khng th chuyn theo mt ngh. Phi c mt ngܩi cai trng nom h v gi cho h khi chi; v ljn lc tr tin cng, h thܩng nu mt vi s xy ra ng khi lm vic Nj i qu s tin cng nh. Thܩng thy din li s ci nhau Ma-thi- 20:12 v nhiu c.

Ngܩi lm cng nht sng ngy no hay ngy y; lc mt tri ln, h phi b tin cng ra mua ba n ti cho gia nh mnh, - ba n ti vn l ba chnh trong mt ngy (Phc Truyn lut l k 24:14, 15).

10. Ngh lm gm.-

(1) ch li ca ngh lm gm.- phng ng, v cc bnh bb ng ǡt tin, v cc bnh bng da khng tin cho nhiu s cn dng trong cuc sanh hot thnh ph v thn qu, li v cc bnh t hay v, cho nn ngܩi ta dng nhiu gm lun lun. Ngܩi ta cng thch dng nhng v bng t Nj ǿng nܧc ung, v s bc hi qua cht t y khin cho nܧc ung ܮc mt m. phng ng nng bc ngܩi ta "cho ung mt chn nܧc lnh" (Ma-thi- 10:42), y tc l theo php lch s.

(2) Ci bnh xe.- t st b nho bng chn cho ljn khi n rn NJu v dng ܮc. By gi mi ly mt phn t st ǥt trn bn bn cnh ngܩi th gm. Ngܩi Nj bn cnh mnh mt a nܧc, mun nhng tay vo lc no cng ܮc. dng th l mt ci trc bng g, thng, xoay ܮc. C hai mnh g trn buc cht vo gy y, h mt mnh ny quay th mnh kia cng quay. Cho nn tin tri Gi-r-mi c ni ljn cc bnh xe (bn xy) ca mt ngܩi th gm kia (Gi-r-mi 18:3). Bnh xe dܧi ln hn th do gt chn y i, cn bnh xe trn th do bn tay xoay i. Ngܩi th gm phi kn chn nhiu, c ljn kiu mu v b ln, nh ca nhng v ǿng nܧc tm thܩng, y l cha k nhng ni, chum Nj ǿng tri -li-ve, b (beurre) v nܧc nho, vn vn. ng khi nn, nu ming t st khng hoc tha lm mt th dng no, th ngܩi th gm c th ǰi ra mt th dng no hi khc. B bt hoc thm t st th s phi lm li ht. Ngܩi th gm c th dng t st lm g th lm, v phi dng mi cc t st mt cch tt hn ht. S t do ca ngܩi li c s khn ngoan ch dn. Hnh th, s t im v mt phn ln mu sc ca gm, nh mu tro, hoc en, NJu nht nh khi t st cn ܧt. nung ri th khng thay ǰi ܮc na.

(3) Nung.- Sau khi ܮc em ln khi bnh xe ri, th ci bnh ǥt vo mt ci xch ng, chung hng vi nhiu ci bnh khc. Ti cc bnh b phi gi t pha, nhng ܮc che ch khi mt tri cho ljn khi kh kh v rn ri. By gi cc bnh ܮc xp trong l. L ny nng, lm bng gch hoc , b su chng mt thܧc ba, ܩng knh chng hai thܧc rܫi hoc ba thܧc, dܧi cng c ci l nh bng gch Nj t la. gm xp ng trn ci l nh y, cho ljn khi bc vch cao ln chng hn ba thܧc ty, v trng hnh nh ci nn p. L c cnh, l che ph kn Nj gi hi nng trong v ngn tr hi lnh ngoi Ƕt nhp. La c chy dܧi cho ljn khi gm cng ri. Lc ly ra, c mt vi ci v bp dm ni c, hoc gia c mt ch lm, hoc ton th vo v mt bn. Vy nn khu t chung quanh l ngܩi th gm lun lun y nhng mnh v v, tc l nhng v khng th chu th la cho ni, mc du ngܩi th gm ti kho v cn thn. My ch "xy li l gch" (Na-hum 3:14) ng ni ljn s Tn Чc b bc vch trn v ci vm mi khi phi cht gch y l Nj nung.

Ngoi nhng cng dng k trn, ngܩi A-si-ri v ngܩi Ba-by-ln cn dng t st Nj vit. Gip c ni ljn hnh tch ca con du hoc ci khun ng trn t st, v so snh tm t st c khc ni vi tm vi thu (Gip 38:14).

Gch bng t st, hoc phi nng, hoc nung trong la, th ngܩi ta dng rt nhiu Nj xy nh hm, ging, thnh tr v nh . Nhng tng lp hoang tn ǰ nt ca thnh Lachish (Tel-el-Hesy) m on thm him x Pha-l-tin mi tm ܮc, nm nh nhng lp si ca T Cch Lan. Ngy nay x Sy-ri, bt c ch no c t Nj xy nh, th ngܩi ta li xy bng gch phi nng, ch tr pha nh hoc pha mi nh hܧng ty, l hܧng c ma ma thng ba. V c Kinh Thnh c ni ljn k trm khot vch nh (Gip 24:16).

(4) Nhng th d trong Kinh Thnh do ngh th gm c lm t r ba ch tng t h trng ca ngh y vi ǩi sng thing ling.

a. t st phi phc tng ngܩi th gm (-sai 29:16; 45:9; 64:8; Gi-r-mi 18:4-11; R-ma 9:21). S ny dy v cc s nng ca c tin v ti chng nghch ch c Cha Tri. Tc ng A-rp c cu: "Ngܩi th gm c th gh tai vo u ty ".

b. Gi t st rt r.- Nhng v nh cm tay gi chng nm xu; cn v to hn Nj xch nܧc ni ging th gi chng mܩi xu. l s hn h ca Si-n m sch Ca thng 4:2 m t. Nhng li thit tha do tm lng Ƕc c th v nh bnh gm bc vng pha (Chm Ngn 26:23). Bnh gm c th ǿng vt qu, mc du chnh n khng t c gi tr g c. l a v trong n in ng Christ v s hu vic ca tn (II C-rinh-t 4:7).

c. t st mong manh d v.- N rt d v v khng th no hn gn ܮc. Thnh thong ngܩi ta c th bt l thng ca mt ci v bng bn, ming gi hoc t bt, nhng s va chm hoc nh ri ljn v mt phn v th thܩng lm v tan c v ngay lp tc (Thi Thin 2:9; 31:12; -sai 30:14; Gi-r-mi 19:11; Khi huyn 2:27). C ng ni ljn s mong manh y trong mt tc ng ngܩi A-rp thܩng dng, - mt tc ng dy phi kin nhn gia nhng s khiu khch. Tc ng y l: "Nu khng c ǰ v th khng c gm". a-vt ni rng sc lc ca mnh "kh nh ming gm" (Thi Thin 22:15). Nhng ming gm y ri rc khp mi ni, du gii th thi tit, v tht khng th no hy dit ܮc. Cc nh kho c hc cho chng ta hay rng nhng ming gm y c ch li lm. S su thm ca dn c Cha Tri cng gip chng ta nh nhng bi ht ca h.

11. Ngܩi cht ci v ngܩi xch nܧc (Phc Truyn lut l k 29:11; Gi-su 9:21).- Hai ngh ny vn cn thuc trong s nhng ngh thp hn hn ht ca x. t c g khp pha ty x Giu-e. Nhng ngܩi t than phi i ln ni, ti c cy d bp v cy thng vn cn mc. Nhng ngܩi cht ci thܩng phi nh lng i mt nhng cy v nhng r cy vt b cc khu khng xa qu nh th. thnh Gi-ru-sa-lem ngܩi ta thܩng thy mt b nh nhng cnh con v r, nht l ca cy -li-ve gi, do mt ngܩi vc trn lng hoc ǥt trn lng la Nj em vo bn. S kh nhc lm v mt nhng th gi, li ܮc li t qu, nn ch c ngܩi ngho hn ht v khng bit ngh nghip g mi phi kim n cch y. Cng vy ngܩi xch nܧc t ging ljn cc t gia, thܩng phi i xa v Ǯi lu mi ti lܮt mnh mc y cc v hoc ti da. By gi thܩng l mt ngܩi gi c, yu ui lm vic y, v nܧc th Nj trn lng mt con la gi v tn tt qu ljn ni khng th i kp nhng con vt khc chuyn ch hng ha. Trong nhng s au kh ca dn Y-s-ra-n khi h b h xung, tin tri Gi-r-mi c k rng ngܩi trai tr phi lm vic ca con la v con la, tc l phi quay ci xay, tr con phi gnh ci v thܩng ng xung dܧi gnh qu nng cho chng (Ca thng 5:13).

12. Ngܩi thu thu.- Ngy nay phng ng c mt giai cp ng c v pht ti lm i biu cho nhng ngܩi thu thu ca nh nܧc R-ma ngy xa. u u cng c l nh thu nhp cng v xut cng, nh thu thuc l, mui, v. v., nh thu mt phn mܩi hoa li np cho nh nܧc. Mt cng ty thng mi cam oan tr nh nܧc mt s tin nht nh Nj thu mt th thu hoc gi mt dc quyn, ri th lp tc (hoc nhܮng quyn li) nht nh mc thu Nj chc chn kim ܮc li bi cch bun bn . S gy ra nhiu ni c hip v bt cng, v sanh ra mi c cm, bt bnh i vi mi vic c quan h vi nh nܧc. V c c p dng mi, nn ngܩi ta khng cn coi s trng thu l mt mi t trong x hi na. Lng tm ca qun chng tha nhn cch trng thu l mt s cn yu. Trong mt bung giy thng chnh ca nܧc Th Nh K, ta c th gp nhng ngܩi theo kiu mu ca Xa-ch: c thin tnh thc th v c lng khao kht nhng s thing ling na (Lu-ca 19:8).

13. Ngܩi ǰi bc.- Ngܩi ǰi bc lm hai vic: Mt l ǰi th tin ny ly th tin khc; hai l ǰi cng mt th tin. Ngܩi hay ct mt xu trong mi ng bc, v khi nhn tin ǰi th khch lun lun phi xem xt rt cn thn c v lܮng v phm (quantit et qualit). Thnh thong h c tch tr mt th tin nh v cn ch, cho ljn khi th tin y v him m tng gi t nhiu, by gi h mi ǰi li cho cc ca hng. Nhng mi li nh m h ܮc hܪng nh th tht l mt s phin ln cho cng chng.

Ngܩi ǰi bc ngi sut ngy mt gc ph, c ci hm nh Nj trܧc mt, thnh thong li g tin Nj rao rng mnh c . x Sy-ri v x Pha-l-tin c rt nhiu th tin, nn nhng ngܩi mi ljn bi ri ht sc. Khi ngܩi ta dng tin nh th, th ngoi tin Th Nh K, cn c tin cc nܧc o, Php, , tin ng v tin bc ca nܧc Anh v n na.

thnh Gi-ru-sa-lem ngy xa, nhng ngܩi ljn th ly Cha ljn t nhiu x khc nhau v s bun bn v ch Ƕ cai tr, nn h em lu hnh nhiu th tin khc nhau (Cng v cc s 2:9, 10, 11). ng thi ng Christ, h xܧng ln mt thi tc Nj tin vic cho khch l v cng chng; nhng thi tc y tr nn mt s xu h v v li trong NJn th, nn nhng k ǰi bc b ui ra lun vi nhng ngܩi ǰi nh Cu nguyn thnh mt hiu tp ha n o ca phng ng (Ma-thi- 21:12).

14. K cho vay tin.- Gia vng ngܩi phng ng h hay cho ln nhau vay mܮn nhng mn tin nh v c tnh bng hu v b con h hng. Thܩng khi ngܩi ta khng tr nhng mn n y; v s coi thܩng li ha li ha trong vng b con thn thch d lan rng ljn nhng li cam kt trong s giao dch thܩng. Khi ngܩi ta ǥt tin, hoc giao hng ha cho mt tay li bun, v nh mt ngܩi bn chung ca i bn lm m bo, nu mt bn tm ܮc mt c kh d c l Nj khng lm trn giao ko, th chng ai coi s nut li l ng xu h. S tr ngi bt ng y, h coi l mt s t tri ging cho, v phi chu nhn vi mt tm lng phc tng tin knh. Ngܩi b la gt khng th cu cu ta n danh d trong thng trܩng, hoc cu cu d lun Nj nh khin k phm ti phi xu h, nh nhuc v lng tng. Cn nu truy t th hai bn chc phi ua nhau chy cht v hi l nhng nh cm quyn xt x. Ngܩi mt ca cm thy rng ti kinh doanh ca mnh b nh ǰ bi s giao dch y, v k l cho bn hu sn lng thng mnh bit rng mnh b la gt mt cch qu quyt th no (Lu-ca 16:8). Mc du c nhng s tht vng nh th (do s thiu lng thnh tht v thiu o c hn l do s c c x hn mt), nhng s cho vay tin ly li vn ph thng lm. Nhng y t gi cho vay tin cng ly mt t li. Nhng k nh xe nga x Sy-ri thuc trong s ngܩi b thit hi v nhng c phn khai m pha nam Phi chu mi mt gi. Nhiu ngܩi tn x Sy-ri lm giu v cm c t rung ca dn qu Ai Cp dܧi ch Ƕ cc khedives (ph vng x Ai Cp) ǩi xa; cc ngܩi giu y than phin ǡng cay v s can thip ca ngܩi Anh chim c x Ai Cp[3] . Kinh Coran cm ngܩi Hi gio cho vay ly li, v k s l v nhn o v thiu tinh thn bc i; nhng h d tm ܮc phng php trnh khi ti y. L nh tin li l mt phn mt thng, nhng ngܩi ta thܩng vܮt qu s . Ngܩi Do Thi cho vay tin ni ting c xu cc nܧc c o ng Christ phng Ty; y l h ch hnh Ƕng ng theo c tc phng ng. Khi mt tn ng Christ phng ng t du hiu rng mnh c t tܪng Ƕc lp v tinh thn tm cu ljn Cha th cc thy dng Hi Hy Lp thܩng hay lp mu cho tn y mܮn tin theo cch thn i gi di; v khi no tn y khng th tr li, th cc thy dng bt hn phi phc tng Hi mnh. Trong hai trm nm va qua, ngܩi c-m-ni (Armniens) ng u trong s ǰi tin, cho vay tin v thu thu phng ng; v s cm hn do mt s t ngܩi c-m-ni cha cht nn, l mt c chnh sinh ra nn bt b git hi rt nhiu ng bo v ti v hn yu ca h. Cho vai nng li v la gt l hai c chnh khin cho Hi thnh phng ng phi yu i v ng khinh b i vi o Hi hi.

l mt vi mu cn dng khi v truyn thn ngܩi giu c trong Kinh Thnh.

15. Li bun.- Khi Kinh Thnh ni ljn hng ha th hay ni ljn nhng on li bun i ܩng b qua t ha m ra bn pha ng, ty, nam, bc. Nhng ni xa kia h dng li Nj bun bn, nh Palmyre v Jerash, th nay ch cn cc tr ǰ nt, cc khu rng v s hiu qunh trn tri, v hng ha ca h by gi trong tay cc nܧc thng mi lm ch trn mt bin. Hin nay lm i biu mt cch km ci cho h ch cn ngܩi i bn do vc hm hng hoc bc hng trn lng. Cn mi li v cch doanh nghip ca h th nay ta thy trong nhng ca hng tp ha ca cc thnh ph v lng mc phng ng.

(1) Ca hng.- Hiu bun gm nhng nhiu ca hng nh trong mt khu t cng cng, hoc trong mt dy ph. Hng ha ca ngܩi i bn nay y mai thܩng cha cht trong mt khan, hoc cn nh rng ln, gm c nhiu gian nh xy chung quanh mt khu t cng cng v l thin giao cho mt ngܩi coi gi. y hng ha ban ngy th bn, ban m th ܮc coi gi. Khu t l thin ca thnh ph, hoc dy ca hng c cnh st ca thnh ph bo v, chnh l mt cch bnh trܧng ca thnh ph y. Ca hng l mt cn nh nh khng c ca s, tt c pha trܧc trng ra ܩng ph. Ngܩi trng ca hng ngi , v khch qua ܩng trng thy ht mi hng by bn.

(2) Qu cn.- Khi hng ha bn tng chic hoc tng thܧc, th ngܩi ta dng mt mc nht nh; nhng khi bn cn, th khch mua hng rt d b ngܩi bn hng la di. Nhiu khi qu cn ch l nhng cc en, nhng vng xch gy, hoc nhng cc st nh khng NJu nhau. Chc ngܩi li bun ǩi xa cng d la di nh th (Chm Ngn 11:1; 16:11; 20:10).

(3) Gi hng.- Theo phong tc thng thܩng phng ng, th gi hng nht nh mt phn bi gi tr ca hng, mt phn bi b dng ca khch mua. Mt vi ca hng ko ngܩi u chu bi mt tm bin NJ "Gi Nht nh"; nhng khi ljn gn th thܩng khng phi l nh th. Gi phi chng th ngܩi ta cho l "va tt cho mung si, va tt cho con chin".

Cn nhiu cng ngh v s ch to khc cn phi ni s lܮc, hoc gii thch v sau trong nhng on khc. S phng ch bng cht kim thuc loi kim kh hoc tho mc (alcali minral ou vgtal) v du -li-ve, th c nhiu ni ch to, nhng s phng Haifa v Tripoli ܮc a chung ǥc bit. S thuc da Nj lm bu nܧc, thng nga v giy dp, hoc Nj xut cng nguyn cht ( l'tat brut), l mt k ngh phn nhiu thnh ph ln, v rt pht t Jaffa (Joppa) v Hp-rn; Hp-rn ngܩi ta cng ch to nhng bnh v trang sc bng thy tinh. Trong vng dn Do Thi th ngܩi t v nh mt Thy c: hn thay mt nh nܧc m kim sot l st sinh, v rt ra ci gn b cm (Sng th k 32:32), v git loi chim mt cch xng hip bng mt con dao xng hip, nht l nhng con chim trng dng lm t l trong Ngy L Chuc Ti. Mt vi tc l ny i vi chng ta th dܩng nh l k cc v c h, nhng ngy xa n gip ch cho s v sinh ca dn chng, v ngy nay mua tht trong ca hng ca ngܩi t Do Thi phng ng th vn cn cho ta ܮc vng d. Chng ti s ni ljn ngܩi th xay bt khi lun v ci ci xay bng tay dng trong nh; s ni ljn ngܩi gi ca khi lun v nh ca; s ni ljn ngܩi tin khu khi lun v s du hnh; s ni ljn thy k vit th v thy gio khi lun v s gio dc; s ni ljn lut php v y khoa khi lun v sn nghip v tn gio.

 

==================================


C h n g T h N m

 

S S i n h H o t T r o n g G i a n h

v N h n g D y L i n L c T r o n g G i a n h

 

"Ch nh bit mi s trong nh.

o bnh an khng bao gi phai mu.

S sinh ra l s gi ca s cht."

Tc ng x Sy-ri.

 

thy g chn chin, g nng phu trong ng rung, nhng ngܩi li bun theo ui ngh nghip, by gi chng ta s ch ljn s sinh hot trong gia nh. y l v c s sinh hot trong gia nh nn mi c nhng ngh nghip kia.

Trܧc ht chng ta hy xem xt ci nh v s sp ǥt trong nh, s nu nܧng n v cch n ung, cng cc th v cc kiu y phc. V chng ta s xt ljn nhng s lin lc v nhng s xy ra ct yu trong s sinh hot chn gia nh. Nh vy, chng ta s sn sng Nj trong mt chng cui cng, xem xt th no nhng tnh hnh v phong tc m mnh mi k cu ܮc din li v m mang trong nhng vic cng, em c ǥc tnh vo x hi, chnh tr v tn gio phng ng.

1. Nh.- Cng nh trong nhng x khc, nh l mt ni thn mt bit ring, mt ni che ch khi lnh lo. Nhng phng ng, nh li ǥc bit l ni che ch khi nng nng. Ri rc y c du tch ca nhng hang lm ni ca ngܩi thi c; v nhng g chn chin cng dn by mnh vo cc hang ging nh th. Hang l ni n nu ca nhng k trn trnh trong thi dn Y-s-ra-n b c hip. Ngy nay nhng hang b khng ca x Ba-san v nhng phng hp c trong ca cc thy tu chnh l t ra cch kin trc nhng hang ǩi thܮng c.

(1) Nh tri.- l kiu nh s si hn ht, rt ܮc thng dng, v l ǥc sc ca ngܩi Bdouins hoc du mc. N l mt ci mi thp bng lng d en, pha trܧc Nj ng v c hai ct chng ln. C th k ch ng y l nguyn gc ca mi cnh ca, ܮc ǰi thnh p v to ln hn ht, nh cng ca cc thnh ph v ca n th Gi-ru-sa-lem. Tri ܮc gi vng vng bi cc dy thng cng lm bng lng d en, dy thng buc vo cc cc bng g d bp dng v ng xung t (Cc quan xt 4:21; 5:26). C mt tm mn treo gia tri, phn cch phng ca ǩn b vi phng chung. V ܮc che kn khng ai thy nh th, nn ǩn b c th d dng nghe chuyn phng chung hoc ca tri (Sng th k 18:10). Cng c th nhn ra pha ngoi qua tm rm lm bng ci.

Sau khi dn Y-s-ra-n chm ch vo ngh nng, th h vn dng ci tri. N l biu hiu cho mt cuc ǩi gin d, khng b b buc; mi khi ngܩi ta khng chu nhn mt phng php no trong vic quc gia, th h li ku la rng: "Hi Y-s-ra-n, mi ngܩi hy tr v tri mnh!" (II Sa-mu-n 20:1; I Cc Vua 12:16). V c lin lc vi t tng, nn trong thi ca v cc sch tin tri, cc tri ܮc a v cao qu hn ci nh xy bng (Thi Thin 84:1-10; Nh-ca 1:5; Gi-r-mi 4:20). Hin nay nhng ngܩi ܮc trܪng dܫng trong ci tri th rt khng nh lng la b n. H cho rng la b ci tri th v phng din x hi l mt s nhc nh, v v phng din c nhn l mt s hi sinh. Cch y my nm, ngܩi v ca mt ng quan ngܩi Bdouin thnh a-mch cht v thm thung cuc ǩi trong ci tri m mnh phi dt b. Quan ny trܧc cܧi mt thiu n ngܩi Anh, thuc dng qu phi; hng nm b ni ng vng vi chng t lu, ri v chng li v thnh a-mch. B trang hong nh ca rt lch s, cng trng trong vܩn nhiu th cy v hoa qu. Khi b ny qua ǩi, th quan li cܧi mt nng qun cha cng dn tc vi mnh, em nng v nh mnh thnh a-mch. Chng bao lu nng bt u mt sc khe v vui v, mc du chng mua cho qun o v n trang p , li c nhiu b qu phi ti lui thm ving v mi ljn nh chi, nng cng lm bnh v qua ǩi. Lng nng thm nh nhng cuc hi hp bn bing, nhng lc v d con chung quanh tri, v c cuc ǩi gin d, t do ni ng vng.

Gi-r-mi 35:2-17 c Nj i chiu s ngܩi R-cp tun theo mt li nguyn trong gia tc vi s bt trung ca ngܩi Y-s-ra-n xy b cc iu rn ca c Cha Tri.

(2) Nh ca trong lng v trong thnh ph.- Nh n gin ca dn qu thܩng ch c mt phng. Ch A-rp Nj ch v mt ci nh cng c ngha l mt ci phng, v chc trong vng ngܩi H-b-r ngy xa cng l nh vy. Gia phng c mt ci tr bng g hoc bng chng ǫ ci s ngang ca mi phng, v trn tr y thܩng c mt ci xch ng nh Nj ǥt chic n du; nh vy, n soi sng tt c phng hoc nh (Ma-thi- 5:15).

Nu nh c hai phng, th hai phng y khng xy lin cnh nhau; nhng gia c mt khong trng rng bng mt phng. Cng xy mt bc tܩng ni hai phng y, v nh vy, nh c mt ci sn.

Nu nh c ba phng, th mt phng chim ch ca bc tܩng cui sn. Nu cn c hn ba phng, th h xy ni vo nhng phng kia, v nh vy, lm cho sn di thm ra. i vi mt gai nh ng c v vo hng giu c, cha m c nhiu con trai cܧi v nhng vn chung vi mnh, th c th c nhiu sn ci n n thng dnh ring cho nhiu gia nh nh . Cc phng thܩng khng n thng vi nhau, nhng ca th NJu m ra pha sn. che khi nng ma, ngܩi ta xy mt dy ct c mi chung quanh khu t hoc vy mt ci hin t tܩng ra. Trong mt nh nh ch c mt hoc hai phng, ngܩi ta lp mt ci mi bng l v cnh cy rm, hoc bng nhng tm vn c, Nj r bng trn ca ra vo, hoc ph kn mt phn sn Nj che li vo phng cui sn. chc l phn mi nh b g khi h ging ngܩi bi xui xung v ǥt ni chn ng Christ (Mc 2:4).

(3) Mi nh.- Mi nh l mt hoc my tm g ln ǥt ngang, ri c nhiu tm g nh ǥt ln trn. Tt c ph bng mt lp nhܮc tho (gents), cy nh mc ni hoang (bruyres) v lau sy (roseaux); trn ht li ri t dy Ƕ mܩi phn ty. Khi t b so, ln v nn xung, th ngܩi ta lm cho ci mi nh phng chu ܮc nܧc bi trt mt ln vi hoc xi mng, v c nhng l ria tܩng cho nܧc ma thot ra.

(4) Cu ln ni mi nh (Phc Truyn lut l k 22:8) khng ܮc ngܩi ta xy ct cn thn nh ng phi lm, v s thiu NJ phng y thܩng gy ra tai nn. Mi gc c xy ct cao chng hai thܧc ty; h ging giy t tr ny ljn tr kia Nj phi qun o. Trong nhng nh c o Hi, khong trng gia cc ct gc y thܩng cht nhng tm vn hoc xy gch c cha ch h, hu cho ngܩi nh c th i ln mi nh m k ln cn khng thy ܮc.

S b k l xu bng ngܩi lng ging no i quanh trn mi nh Nj c th nhn xung sn ca cc nh bn cnh. Trong vng dn qu th mi nh ct nht dng Nj phi thc la, phi qu ma h, v phi ci Nj dng lc ma ng (Gi-su 2:6).

Ngܩi ta ng trn mi nh m bo co cng vic trong lng; v khi c m cܧi, ngܩi ta hay hi hp trn mi nh, ti tn khch ca ht v v tay, gim chn NJu nhp (Cc quan xt 16:27).

(5) Phng cao (II Cc Vua 1:2; 23:12; Mc 14:15; Cng v cc s 1:13; 9:37; 20:8).- l mt ǥc sc gin d ca nh ca phng ng. V l mt cch thch hp vi kh hu. Ma h, ngܩi ta lm nhng lu nh bng l v cnh cy Nj ng ban m cho ܮc mt m hn. Phng cao cng dng nh th, nhng dng ܮc mi mi. Khi ngܩi ta xy nhiu phng nh th trn mi nh, th Kinh Thnh gi l nh ma h, khc hn vi nh ma ng dܧi (Cc quan xt 3:20; Gi-r-mi 36:22; A-mt 3:15). Trong nhng nh ln cng c s thay ǰi nh th bi pha ng, v pha ty lc ma h. Ngܩi ta ln mi nh bi ci thang cc kch bng g hoc bi nhng bc , bc vo pha ngoi tܩng nh, hoc bc dc theo mt bc tܩng trong sn. Phng cao, v l mt ni tnh mch v mt m, nn hay ܮc xy ct v by bin tt p hn nhng phng thܩng; khch ng li ban m th trong phng cao , cho phn bit vi khch ch ljn chi chc lt. Phng cao xy cho ngܩi ca c Cha Tri (II Cc Vua 4:15) ct dng lm mt ni tnh mch xng hip vi chc v thing ling v thi quen cu nguyn ca ng y.

(6) Phng cho khch .- Ngܩi phng ng thܩng khng bit ring mt phng Nj khch ; ngܩi phng Ty cho lm nh th l bt lch s v hu nh l ui khch i. Ngܩi phng ng khng thch mt mnh, v ban m thch thp mt ngn n con trong phng. V h c Nj nguyn qun o m ng, nn khng cn c ch ring bit. Nu giܩng khch nm k phng cao, th mt vi con trai ca ch nh cng k giܩng ng gn giܩng khchcho c bn. Mt ngܩi phng ng thy mnh b b lng khi ܮc tip rܧc cch t nhin trong mt gia nh u Ty; tri li, mt ngܩi u Ty thy mnh b ln p v c ng ch nh phng ng lun lun c mt sn sc ljn mnh.

Trong nhng nh nh th cn phng Ǣng cui sn l phng khch thܩng Nj tip nhng khch tnh c ljn thm. Phng ny thܩng trng hn nhng phng khc trong nh.Trong nhng nh ch c mt phng th ni dnh cho khch ch l mt tm gh trܩng cui phng; y l ch danh d m khch ܮc dn ljn. Trong nhng nh ln hn, th ngܩi ta bit ring mt phng rng v by bin lch s gn ca cho tin, hu cho khch khng phi ch Ǯi v ngܩi nh b lm phin t hn ht. V ngܩi ta thܩng em mn gii kht dng khch, nn phng cho khch cng l phng n tic.

(7) Sn nh.- Ngܩi ta t khi ty sn nh bng g. chn thn qu sn nh thܩng l bng bn, dng v bng g m nn xung, ri dng mt tng ln v dp m xoa cho nhn. Ci sn sch v bn hn chnh l sn lm bng "Xi mng", thc l vi trn vi si nh, v cng nn xung theo cch trn kia. Sn nh tt hn ht l sn lm bng nhng phin vi vung. Trong nhng nh p thnh ph, th nhng phng chung cho mi ngܩi li lt bng hoa trng, ni bt bi nhng "ln" en hoc nhng hnh bng hoa nhiu mu khc nhau. Cc sn rng thܩng cng lt nh th, chnh gia sn c mt ch cha nܧc (fontaine) bng hoa lm cnh; cng cha ra nhiu ch khng lt, Nj trng cam, chanh, nhng cy ln, cy nh xanh ti lun v thm tho.

(8) c v trang hong.- Cc bc tܩng thܩng lm bng thch cao, qut mt nܧc vi. Nhng nh ca ngܩi giu c, nht l thnh a-mch, th tܩng ca nhng phng chung cho mi ngܩi li c trang hong nhiu hnh khm (mosaques) p bng g, hoa, xa c, pha l v ng. Nhng hnh trang hong thܩng l nhng hnh k h hc rt phin phc; song nhng hnh hoa v sc vt cng thܩng dng ljn. Thܩng khi cng treo gm, on ao v sng Nj trang hong tܩng. Ngܩi ta khng th gin th giy Nj trang hong tܩng, cng khng thch nhng hnh nh chi cht in trn nhng giy . Kh hu nng nc c nh hܪng hay lm cho tr ni, nn ngܩi ta cn c nhng bc tܩng Nj t nhin hu cho tinh thn ܮc sng khoi. Trong nhng phng khch trang hong lch s tht cng c t vt gi cho ta suy ngh v hon cnh m NJm ca mt tr c hc rng bit nhiu. Ta c cm tܪng rng ti khng c ci iu m ch nh cn ljn v t nhin hܪng ܮc trong ta nh p ca mnh, nhng ch c ci iu m ngܩi giu mun ph by vi khch ljn thm mnh. Nhng tm thm p bng lng chin, lng d v la tri trn sn nh bng hoa; mt tm gh trܩng chy sut ba pha trong phng; nhng gi c bao bng bng, lng chin, la v kim tuyn do ngܩi bn x dt. Mi vt vi mt ci gng ln treo gc phng, mt cy n nhiu ngn bng thy tinh treo ni mi nh, mt ch ǿng nܧc (fontaine) bng hoa thܩng khi ǥt ngay dܧi cy n, mt vi ci bn khm nh by y , NJu l nhng th trang hong thng thܩng trong mt phng khch phng ng.

(9) Ca.- Ca l mt ch thnh khit v quan h ǥc bit. Pha ngoi ca v pha trong ca l hai ch khc nhau nh hai th gii vy. Trong nhng nh ln th ngܩi canh ca ngi ngay ch i vo Nj tr li k hi thm v Nj dn khch vo trong nh. Ban m ngܩi canh ca ng trong mt phng nh, ngay li i vo, bn cnh ca Nj canh gi mi khu trong nh. Hn ging nh ngܩi canh gi cng thnh v vܩn nho. Hn c trch nhim che ch ngܩi nh, nhng vn khng thuc trong vng b con. Sau khi ua khch ljn ca phng khch ri, hn li lui v ch gc. Thi Thin 84:10 c ng ni ljn a v hn h v ngoi nhn ca ngܩi gc ca .

Trong nhng nh nh hn khng c ngܩi gc ca, th c mt y t hoc mt ngܩi nh ng trn bao ln m hi to rng: "Ai ?" Nu l mt ngܩi b con, th khch tr li rng: "M ca!" Nu l mt ngܩi bn thn, th khch hi to rng: "Ti y." Nhn bit l ting ni ca ai th ri (Cng v cc s 12:13).

(10) Ca s.- Ngܩi ta mi dng ca s c mt knh ܮc t lu nay, Ca s phng ng thܩng c nhng song g Nj gn gi cho khi b quy ry v trm cp; na dܧi c s li c mt tm bnh phong che khut, Nj ngܩi trong nh c th nhn ra ngoi m khng ai trng thy mnh ܮc. Ban m ca s ng bng then g, ct nht Nj ܮc yn n v tnh mch, v mt phn cng Nj trnh nh sng v nh nng mt tri lc sng sm. V c Ma-la-chi 3:10 c ng ni ljn s m ca s. phng cao th khng cn c song g, v khch qua ܩng khng nhn ti hoc vi ti ܮc; cho nn c th xy ra nhng vic nh c chp Gi-su 2:15; I Sa-mu-n 19:12; Cng v cc s 20:9. Nh thnh ph th ca s thܩng khng trng ra ngoi ܩng; nhng bao ln ca cc tng trn li thܩng trng ra ngoi ܩng,- cc bao ln y c ca s trng ra rt xa v nhn ܮc lung gi t c hai pha. Trong nhng nh y bnh phong vn l mt mn trang hong lch s. Cc v ǿng nܧc ung th ǥt gn cc ca s y Nj c lung gi lm cho mt m. V trܩng hp , nn nhng bnh phong c tnh cch trang hong ܮc gi l mashrayel, do ting A-rp mashrab, ngha l mt ch Nj ung nܧc. Trong cc phng sch ca nܧc Anh thܩng thy mt ci bnh phong c m thut, nhng khng c quan h vi cng dng nguyn trܧc ca n.

Kinh Thnh chp rng b m ca Si-s-ra bn chn nhn qua ca s nh th Nj ch con trai mnh khng h tr li (Cc quan xt 5:28).

Trn cng thnh ph hoc ni i vo cc n ly c mt ca s nh ǥt trong tܩng hoc trong chi canh, t ch ngܩi canh gc c th nhn thy mi k ljn gn m chnh mnh khng b nguy him g c.

(11) Sa son i ng.- Ngܩi phng ng nhm hp Nj i ng, ch khng phi ai lui v phng ny Nj i ng. Vy nn trong th d Lu-ca 11:7 c ni ngܩi cha thoi thc rng con ci ng vi mnh, - chng ng trn nhng njm tri trn sn nh, chung quanh giܩng ca cha. Khi ljn gi ng, h m t, rng hoc hc tܩng Nj ly nhng dng trn giܩng ng. Mi mt ci njm NJu nhi bng hoc lng chin; ph vo mi ci njm li c mt ci chn tri giܩng dy bc bng vi ct ba hoc la mu, v khu thnh nhng ܩng dc hoc tro. Khi ng, ngܩi phng ng dng chn trm c u ln thn th. Trong nhng s thnh ca ǩi sng ngܩi phng ng, c khon khng ܮc khuy ri gic ng hoc lm gi ba cm ca ai. Phi kh khn cc im mi bo ܮc mt tn y t Sy-ri nh thc ch hn lc tri cn m sng. Khi mt ngܩi theo Hi gio nh thc bn ng o, th ngܩi ch h ln rng: "c Cha Tri l Ƕc nht!" Tuyn b ci chn l ti cao y th ngܩi tin Hi gio bao gi cng cho l hp thi, v ch k v tn mi c th phn i s tuyn b y.

2. n.

I. Bnh.- Mn n ct yu l bnh, v trong vng dn qu v dn lao Ƕng thnh ph th cng vic ct yu trong gia nh l lm bnh.

(1) Vo sch.- La mch mi sn p la em ljn th phi sng sy cn thn v kho lo (-sai 30:28; A-mt 9:9; Lu-ca 22:31), Nj ct b nhng ht sn cng vin t nh, v nht l Nj loi ht nhng ht nh c cht Ƕc, nhng c lm hi la (nielle), nhng c lng vc (ivrai), cc th ny c rt nhiu trong nhng khu rung c gai v khng ܮc chm nom cn thn (Ma-thi- 13:7). Li c Cha Jsus cu nguyn cho Phi-e-r y l ct cho c tin ca ng khng b qung vo ng v dng.

on, ngܩi ta vo la mch Nj cho n sch ht bi bm, ri em phi trong nhng tm vi tri trn mi nh. on, ngܩi ta thu tr la y Nj gia quyn dng; h ǿng trong nhng thng nh ging nh nhng my lm b. Thng y lm bng my hoc t st, c mt ch h gn dܧi do c th ly s la mch cn dng mi ln. Nhng s la mch ln hn, phi gi Nj lm bt hoc Nj gieo ma sau, th cha trong nhng b dܧi t hoc nhng ging kh c ming rt hp. Ming phi che lp tht k, ljn ni ch c ch nh bit b hoc ging vo ch no.

(2) Xay.- Khi la tiu mch hoc i mch phi xay Nj em i ch bn, th h em ljn ci xay; ci xay mt vi ch lm vic quanh nnhng nhng thܩng th ch lm vic lc ma ng, by gi mi c nܧc Nj xoay bnh xe ca ci xay.

Ci xay bng tay c hai phin trn, ܩng knh chng 45 phn ty, mt phin dܧi thܩng hi khum khum, cn phin trn th hi lm cho va vn vi phin dܧi. Phin dܧi thܩng lm bng vi hoc bng huyn v nham (basalte), v v dy hn nn cng nng hn phin trn; phin trn lm bng phin thch l ch (lave poreuse), hu cho b mt khi b mi nhn v c s st. mt bn, gn vnh trn; phin trn c mt ci cht bng g. Hai ngܩi n b ngi i mt nhau, mi ngܩi mt tay cm ly ci cht m xay la mch. Gia phin dܧi ni ln mt ci trc, lp vo ci l gia phin trn, v bi gi cho phin trn khi x xch. S xay ci bng tay c ni ljn Xut -dp-t k 11:5; Cc quan xt 16:21; Ca thng 4:13; Ma-thi- 24:41. Cm khng ܮc gi ci xay bng tay lm vt bo chng (Phc Truyn lut l k 24:6). Ngy nay h vn cn cho lm nh th l ng xu h. Gip 41:15 c ni ljn phin dܧi l cng. S di ci xay i ch khc l mt trong cc s suy vi ca dn Y-s-ra-n b lu y (Gi-r-mi 25:10); ting rn r, vui v ca ci xay m ngng li, y l mt s khoi lc qua mt, nh c ni Phc Truyn lut l k 12:3-4.

Bnh phng ng ging nh my th bnh ca ngܩi u, M hay n bui sng. Bnh khng lm ln Nj dng dao m ct u, nhng ngܩi ta dng tay m b (Ma-thi- 26:26; I C-rinh-t 9:24).

(3) Trong gia nh ngܩi ta hay hp bnh theo ba cch:

a)         Bnh lm bng bt nho th Nj trn tro nng hoc nung (Sng th k 18:6; Xut -dp-t k 12:39; I Cc Vua 17:12; 19:6; Ging 21:9). l cch c s hn ht, v rt gn nh n ht la rang cha rn ng lc gt hi (Gi-su 5:11; Ru-t 2:14). Sau khi ngm nܧc, la mch li thܩng ǿng trong cho, bc trn la cho ljn khi n tht kh. Ri ngܩi ta xay qua loa, nh bt hng mch rt th hoc nh la mch gi dp. Ngܩi ta dng bt y nu mt th xp, v thܩng nu vi phn u. V la mch c chp chung vi phn u II Sa-mu-n 17:28, nn chc l mt mn n nܧng trong cc th m Bt-xi-lai em dng a-vt. La mch mn th l mt th tp ha thܩng dng trong nh, gi l semolina, m ngܩi phng ng cng dng Nj lm nhiu th bnh ngt v ko.

b)        Thnh thong h lm mt ci l hp bnh theo cch ny: B cht bt la, nh c, gai gc v cnh con vo mt ci v bng t, v khi v nng th Nj nhng ming bnh mng vo pha ngoi v. Nhiu khi h li o mt ci hc dܧi t, chung quanh trt thch cao, ri cng b ci v c vo , thm my hn si to Nj gi sc nng. Khi no khi v la Nj li mt ng than hng, th h Nj nhng ming bnh to v mng chung quanh thnh hc, ch trong mt hai pht l nܧng chn.

c)         Cng c mt tm st tha v cong ln nh th dng Nj nܧng bnh hng mch. Gia tri, h k tm st ny trn hai hn , dܧi t la, ri nܧng nhng bnh nh trn .

(4) Bnh ngt.- Ngܩi ta lm ܮc nhiu th bnh m v bnh ngt bi nhng cch sng ch gin d ny v trong l ngܩi th lm bnh m chng ti m t. Trܧc khi em ljn l hp, nhng bnh m r tin thܩng dng du nh trn mt v rc nhng th bt thm. Cn bnh ngt th thܩng nhng hoc rn vi du nng si. Nhng bnh mng th khng men thܩng lm rt cn thn - cn thn ljn ni ha ra k cc - cho khi ng ti mt cht men no; ngܩi Do Thi n bnh khng men trong tun l Vܮt qua (Xut -dp-t k 14:31; L-vi k 6:21; 7:12; I S k 23:29).

II. Nܧc.- Bnh quan h th nht, nܧc quan h th nh. Ngܩi phng ng ung nhiu nܧc, c khi dng ba v nhng lc khc. Khi ngi n, h lun lun chuyn cho nhau ci v nh xch tay. H c th ung nܧc ni ming v hoc ni ci vi nh ca v m khng cn phi gh st mi ming vo. Theo cch x giao c ngܩi phng ng, khi ung nܧc, cn phi cn thn Nj ljn cm tnh ring ca k khc. Mt nhng Ba T theo o Hi th coi ci vi b mi ming ca mt mn ng Christ ng ljn l u, v lp tc nm v xung t. Ngܩi phng ng c ti phn bit cc th nܧc khc nhau, ti y k l ljn ni ngܩi phng Ty khng h bit ti. Trong mt thnh ph c nhiu ging nܧc cng cng, h c th ni rt qu quyt th nܧc trong v mc t ni ging no. K xch nܧc khng dm th la di nhng k dng nܧc ca mnh. Nhng k n my ngoi ca thܩng xin cho ung nܧc. Ngܩi Y-s-ra-n cn dng nܧc tht l cp bch ǥc bit. Ban m h Nj nܧc gn bn giܩng cho d vi ly. Bui sng, ngܩi ta thy Sau-l mt c cy gio ln bnh nܧc (I Sa-mu-n 26:11). Khi a-vt mong mi ung nܧc ging thnh Bt-l-hem (II Sa-mu-n 23:15), y chng nhng v n c lin lc vi nhng ngy sung sܧng, bnh tnh ca ng, nhng cng v ng nh r ci v ǥc bit ca n. Vy c mt tc ng gm tm tt c s an lc ca mt ngܩi thnh vܮng v t mn rng - "Bnh hn hp v v hn y".

Hai s on pht Y-s-ra-n ܮc tuyn b bi nhng ch t ra nܧc rt cn cho s sng v nܧc lm cho mt m (Gi-r-mi 2:13, 18). Cng hy xem Dn s K 20:3; I Cc Vua 13:8; 17:10; 19:6; Chm Ngn 25:25; -sai 35:6; A-mt 8:11; Ma-thi- 5:6; 10:42.

III. Tht, c, sa v qu.- Mt mn thܩng hay n hn ht trong nh l nhng ming tht thi nh hm vi u, c chua, rut cc th rau, v nhiu th khc na. mn vo da, v mi ngܩi ly dng: H cm tha m mc, li nhng thm vo mt ming nh mi b ci bnh mng ngay bn cnh mnh. H lm nh th rt l kho lo. Nu a mt ming y cho k ng bn, y l bng c ca tnh bng hu thn thit (Ging 13:26). Cng thܩng hm con chin nh hoc con d nh vi sa. Ngܩi A-rp gi mn n ny l sa m, v khi n mn y, h hay k mt in c Nj binh vc cch lm tri lut t ngn xa (Xut -dp-t k 23:19). Trong mt ba tic phng ng hay c con chin con hoc con d con quay nguyn c, u v chn b li gn vi nhau, v trong bng nhi go v mn gia v. H Nj tt c trn ci mm ln v bng ra n. Tht ninh nh ljn ni d ri khi xng, v ai mun n phn th ly tay m g. V mn n ny cng nh v mn bnh nhng nܧc hm, ng t trܪng hoc ng ch nh hay ly mt ming ngon m mi mt ngܩi khch Nj t lng qu mn, v n ǥc bit.

C mt ting H-b-r ch v n, l tereph, tc l tht mt con th bt trong by (Chm Ngn 31:15). Ngܩi ni tr gng mu trong dn Y-s-ra-n chn mt con d con hoc con chin con Nj dn ba ti cho gia nh trܧc khi c by ܮc dn i n c lc mi hng ng.

Mt mn n ph thng ca x Sy-ri l tht bm nh vi la mch xay qua loa, b vo ci gi v cho thm gia v. Ri ra dy Ƕ ba phn ty trong mt ci cho nng; dng dao kha thnh nhng ming hnh ht ngc, pht th b m ngܩi bn x dng Nj nu nܧng, ri em ljn l Nj hp. Dܩng nh c ng ni ljn mn n ny Chm Ngn 27:22, ti ni rng mt ngܩi ch k, ngu di, a nghi s chng mt c tnh mc du b cn th rn v nghch cnh "xay gi".

Mt mn n khc ht sc ngon lnh phng ng chnh l mn n c nh hܪng tai hi hn ht cho -sau (Sng th k 25:34). Phn u phi ngm v nu vi nܧc, ty sc n thm ht ܮc. Rn nhng ming hnh nh vi du cho ljn khi hnh hi , ri cho vo phn u. La mch gi dp hoc go thܩng nu chung vi phn u. Khi phn u ng chn, mi thm ngo ngt, khim cho ngܩi i thm thung khng sao nhn ܮc.

Ngܩi phng ng khng quen nu xp: Khi tht si, th nܧc thnh ra mt th nܧc "st" (sauce) ǥc Nj n chung vi tht. l s un, nu c ni ljn trong Kinh Thnh.

Cc loi gia cm th quay v hm. Theo tܪng ca Chm Ngn 15:17, mt tc ng A-rp ni rng: "Th c mt ming bnh v mt c hnh m bnh an cn hn l c g vt nhi m ci ln".

phng ng ta nghe ni ljn con heo hn l chnh mt thy n. Ngܩi ta lun lun ni ljn con heo, cho l mt ting khinh b v chi mng, nhng tht n th thnh thong mi c mn ca ng Christ n. V heo hay dm bn v v ngܩi ta khng cn thn qut dn rc rn, nn trong x nng ny tht heo thnh ra mt mn n cm v ai cng khng mun n, tr khi mn n y ܮc nu nܧng rt tinh khit. C ljn tht heo rng n vo nhiu khi cng sinh ra dun sn rt l tai hi.

Cc ngܩi bn x theo o ng Christ thܩng n tht sng ca chin v d. Tri li, v qu cn thn mun b ht mu, ngܩi Do Thi xt mui vo tht trܧc khi nu nܧng.

C rt nhiu c a Trung hi v bin Ga-li-l, nhng nh nܧc nh thu bn c rt cao, c hn ch ngh y; v tn Hi thnh phng ng ch ܮc n c trong ngy th su, ngܩi ta cho n c l thp km v khin cho suy ngh v s sm hi.

Ngoi s n ti ra, ngܩi thܩng cn lm cho sa ǥc li bi cch khin n c mt c chua mt. Chc Gi-n cho Si-s-ra ung sa gii kht ch theo cch y (Cc quan xt 4:19; 5:25). Ngܩi ta lc vng sa (crme) trong nhng bu da cho ljn khi thnh ra b (beurre). B un si thnh ra b Nj nu nܧng, ǿng trong v Nj dng quanh nm.

Trong cc sch A-rp k s du lch, th b ny gi l saman hoc samni; n th gi l ghe-cheese. Ngܩi ta lun lun dng n theo nhiu cch ch ha khc nhau (I Sa-mu-n 17:18).

Rau trn th dng rau cn ty, rau dip, rau dip qun, l ci xay, rau hng, da chut. Ngܩi ta dng cc th rau rt nhiu, v ngܩi phng ng rt kho ch nܧc st (sauce) chua, cay v thm r tin. Nhm l Vܮt qua, ngܩi Do Thi c mt th nܧc st ging nh nܧc vi long hoc phn ha nܧc. H nhng cc th l ǡng, nh rau dip qun mc rng vo nܧc st y Nj k nim thi k lm ti mi x Ai Cp.

Cc qu ti th n lc ng ma, nho v cam gi ܮc lu hn ht; qu n vi bnh, y tc l ba cm ca ngܩi lao Ƕng. V, nho kh, ht gi, hnh nhn, lc, l nhng qu thܩng hay phi kh hn ht (Sng th k 43:11; I Sa-mu-n 25:18).

Kinh Thnh chp rng Ging Bp-tt n chu chu; ngܩi A-rp ng vng phng nam dng chu chu nh mt mn n kh; h ngt cng chu chu v em ܧp mui.

IV. Ba n chnh nhm mt lc sau khi mt tri ln. Tinh thn v thn th ngh ngi, y l iu ngܩi phng ng cho l cn yu Nj n ngon, v l iu kin Nj ܮc ti tnh v b sc cho bi mn n. y ngha l phi lm xong vic trong mt ny ri. Nng phu lm vic trong ng rung cch lng xm mt LJi ܩng; ngܩi bun bn th dn hng ni ngoi chu thnh; h khng th v nh m n cm bui tra. Li na, kh hu nng nc, khng th gi tht lun trong nh, mi ngy phi i mua n. Vy nn i vi ǩn ng v ǩn b, ba cm ti l th gi gia nh sum hp v gii tr. Ngܩi ta ly gi gh "i vng", by chung quanh ci mm ǥt trn mt bn nh v thp. n bnh vi mi th n khc, v n bnh bt c lc no trong ba cm cng ܮc. Mi ngܩi khch hoc ngܩi nh c my ci bnh mng Nj bn cnh mnh, thܩng l ba ci.

V l trn y, mi mn nu thܩng n vo ba cm ti. C mt tc ng rng: "Khch ljn bui ti th chng ܮc n ba ti". Khnh c th xin ng nh bt lun lc no, nhng nu ljn sau bui ti m khng bo trܧc, th khng th vin lut l cho tr m xin cho n. Nhng theo php lch s phng ng th th khuy ri ngܩi lng ging cn hn Nj cho khch l phi tht vng (Lu-ca 11:5).

Khi no c ba tic ln, khng th i Ǣng mi ngܩi mt lc, th h ngi chung quanh bn thnh my phin th; phin th no n xong th ng dy, ni li cm n ch tic, ri nhܩng ch cho phin th khc.

Trong nhng ba n gia nh, ph n thܩng phi hu h; trong nhng gia nh giu c hn th c y t hu h ngܩi nh v khch kha. Ta thܩng thy nhng y t thܩng trc trong gia nh gia vng ngܩi u ty hoc gia vng ngܩi ng phng theo phong tc ca ngܩi u ty.

Nguyn xa trong nhng gia nh cao qu ca x, th vic y do cc b con ngho kh lm, h thnh thong nhn ܮc mn tin b li cng kh; hoc cng do bn ti mi bt ܮc khi chin tranh hay l mua ch. Ta thy s gip vic li c nh th l i bi, v cha m bt ǡc d mi phi cho con gi i lm ti t, va ngܩi ta thܩng hay khng tr tin cng ca ti t. Khi c m khch ngܩi phng ng i vo trong phng tng ngܩi mt , hoc ngi trn "i vng", hoc ngi bn, th h phi ch ǥc bit ljn th bc do tui tc, gia th, v chc v trong x hi. H mt mt t th gi Nj ni nhn mnh, ngܩi n tn ngܩi kia l cao qu hn mnh. Trong vng ngܩi Do Thi mt ngܩi thng tho lut php th du tin ca km ci, cng vn ܮc k l cao qu hn mt ngܩi giu, nhng c a v thp km trong tn gio. Phe Pha-ri-si lm nhm v lm dng lng ngܩi tn knh cng vic c Cha Tri, nn phe y mi i ngi ch danh d trong nhng hi ngh v x hi v tn gio. Mt tc ng A-rp by t tܪng ca Lu-ca 14:10, m rng: "Ch ngi ch ca ngܩi no c th bo mnh rng: ng dy!" t lng knh trng, ch nh thnh thong chnh thn hu h khch kha.

n xong, phi ra tay theo li thng thܩng phng ng, tc l c ngܩi cm bnh nܧc di vo tay. Cc y t di nܧc cho khch, v lc thܩng th ngܩi nh di ln cho nhau. Sch II Cc Vua 3:11 c ni ljn thi tc ny.

3. Y phc.- Y phc phng ng khc vi y phc phng Ty v vt liu, hnh dng v mu sc. Vt liu thng thܩng nht l vi bng, hoc Nj trng, hoc nhum mu lam; nhng la th dng nhiu Nj may o chong ngoi ca ǩn ng. Ngܩi phng ng thch ci o di lܧt thܧt trm c thn th hn l b y phc c nhiu ci nh, ngn hn. n ng v ǩn b NJu mc cc mu rc r hn nhng mu hin nay thܩng thy phng Ty. Kh hu nng bc l c chnh khin ngܩi ta a chun y phc nhe, rng v c mu sc rc r.

Trong y phc phng ng, s thch trang sc cng l iu quan trng lm. o di lng thng tn v con ngܩi, v cc vt phm (articles) khc nhau, v nht l nhng kiu khc nhau ca o chong ngoi, vn ct Nj phn bit th bc trong x hi.

Nu n mc theo kiu u ty, th mt ht mi s , nhng tri li, ܮc k l c hc vn v vn minh cao hn. Phi nhn xt rng v c nhng phong tc v nhng s ch to bng my mc ca u ty trn vo, nn trong th i (gnration) ny y phc ca dn Sy-ri thay ǰi nhiu hn l trong mt ngn nm trܧc. Thi k giao tha ny thܩng khi lm chܧng con mt phong nh ca ngܩi phng ng v ngܩi phng Ty. Mt b bn y phc theo kiu ti tn ca u chu, nhng li chn mu rc r ca phng ng. Cng mt th y, mt ng mc o ba-ǩ-suy (pardessus) theo li u ty, li tܪng rng s p hn v ch khoc lng thng vo vai nh ci o chong ca phng ng, Nj hai ng tay o rng lng lng hai bn.

Nguyn thy phng ng y phc c o lt mnh v o chong ngoi. Hai th o ny vn cn l y phc thܩng dng ca ngܩi Bdouins. S sa ǰi hai o v s thm cc th o khc l do cuc sinh hot vn minh hn lng mc v thnh ph, v do tip xc vi cc nܧc khc. M t qua loa cc th y phc m hin nay ngܩi ta ang dng x Sy-ri, th s gip chng ta hiu ngha en v ngha bng ca s n mc m Kinh Thnh ni ljn.

(1) o lt, tm vi v o bng vi (Cc quan xt 14:12; Chm Ngn 31:24; -sai 3:23; Mc 14:51). Dn x Pha-l-tin, v c ljn dn Ai Cp gn h trong mt x nng bc hn, thnh thong chong thn th rt kn o v p mt bng mt tm vi bng rng hoc bng lng chin. H qun quanh thn th v Nj thng mt u ngang vai. V y phc phng ng c mt s thch ǥc sc nh th ny. H khng thch mi, gim v mc, ngha l bt c ci g lm cho y phc ca h phi cht ch, gn gh. x nng, h th y phc no st vo ngܩi v cht ch qu th s lm cho ǰ m hi v kh chu. o lt mnh thܩng lm mt cch rt gin d. Mt mnh vi di gp lm hai phn NJu nhau, hai cnh khu li, Nj cha hai l trn Nj x hai cnh tay; mt ch h khc Nj chui u v c vo, y th l xong ci o lt mnh. Nu o lt c tay, th tay o di ti gn c tay, v c nhng gii di thng xung qu u gi mt cht. Nhng gii dܩng nh chܧng ngi, nhng tht ra th thun tin lm, v khi ǩn ng nh nhau hoc lm vic lao Ƕng, v khi ǩn bvt sa b, qut tܧc hoc xay la, th h buc gii vo sau c, lm cho tay o lt ln v khng vܧng vu. l biu hiu v s hot Ƕng, t nh khi tin tri -sai ni rng: "c Gi-h-va t trn cnh tay Ngi" (-sai 52:10).

C khi c v phn dܧi pha trܧc o lt c vin la mu en, vng, xanh l cy v cho p, v ngܩi ta trng thy phn ca o lt mi khi no ch cong mt ci o rng ca k chn chin ln trn. Khi no c mc mt ci o khc na gia o lt v o chong ngoi, th o lt lm bng vi bng mn. Nu ch mc thm mt ci o chong ngoi, th o lot phi c dy buc. Khi ngܩi ǩn ng lm vic ma h nh ca g, nh c v nho t st cho ngܩi th gm, th o lt mnh ch l mt tm vi qun quanh na ngܩi v xung ti u gi. Bt lun ci o lt mnh rng hay hp, nu ngܩi ch mc c mt o y th h cho l ng trn (Ging 21:7).

(2) o chong.- o chong chnh l o mc trm ngoi c, v thܩng khng c dy nt lng buc li. N l o mc ngoi ca l khch v ngܩi chn chin phng ng. Ta lun lun thy nhng vch en v trng trong nhng tranh v s sinh hot phng ng. V n rng, c ch v ǡt tin, nn ni cch chung, n lm i biu cho s phc sc. Ngܩi ta dng hai tm vi thܩng l vi dy bng lng chin, mi tm di chng hai thܧc v rng chng 60 hoc 75 phn ty. Hai tm khu li vi nhau, v mt u ca mi tm th khu gp li chng 45 phn ty. Nh vy, tm vi cn chng bn thܧc vung. Phn khu gp ngܩi ta vin li trn u, v mi gc cho khot mt l Nj x tay vo. Thnh thong o chong lm bng nguyn mt tm vi rng, khng c ܩng may sng lng. chc l ci o khng c ܩng may (Ging 19:23).

Nu o chong may mng Nj che cho khi bu v nh nng, th gi l burnous; nu l o chong ca cc t trܪng oai quyn, may bng vi lng chin en, Ǣng trܧc v Ǣng sau c thu mu sc s, th gi l mashlach. o chong thng thܩng hn ht th may bng vi lng chin, lng d hoc lng lc , dt c nhiu dc ln mu en v mu trng. l ci abaa ca ngܩi chn chin v ngܩi nh qu, l o chong mc ngy v m, khng ai ܮc php gi lm cm c (Xut -dp-t k 22:26). Ngܩi nh qu cng c mt th o chong nh hn mt cht v thun tin hn, c dc trng v , may bng vi lng chin hoc vi bng, dy nh vi may bum thuyn. Th o chong ny c tay ngn, v khi lm vic ng ng th c dy lng buc li. C ni ljn ci o chong Sng th k 25:25; Gi-su 7:21; II Cc Vua 2:14; Ma-thi- 3:4; 5:40.

(3) o ngn.- o ngn mc trn o lt, di bng o lt, nhng pha trܧc x h. Du vn l mng, nhng n lm bng vt liu tt hn ci o lt. Hai mnh pha trܧc gp ln nhau c dy buc li, lm thnh mt ci bc hoc mt ci ti Nj ǿng cc vt cho chc chn. N ging nh ci o ca ng c o, hoc nh ci o ng tht cht; n l ci o thܩng thy hn ht ngoi ph x phng ng. Ngܩi mc o ngn th k l c o che thn, nhng cha phi l n mc chnh t. Trong nh, trong ca hng, v th thuyn i do trong thnh ph, th ch cn mc ci o ngn cng . o ngn v o chong i chiu nhau Ma-thi- 5:40 v Lu-ca 6:29.

Theo cch phc sc c phng ng, ci o ngn ny thܩng hay chia lm hai phn ch tht lng: phn trn l mt ci o ui tm (jaquette) hoc o khch (vest) ngn lm bng vi qu hn v dy hn, thܩng c thu tha rt tinh xo theo kiu -pht ca thy t l; cn phn dܧi th ǰi thnh ra ci qun lt. ܮc nh vy, ngܩi ta may mt ci bao rng, mi bn c mt l hng Nj x chn vo; ch ngang lng th c si dy x qua ܩng vin tht li. Xut -dp-t k 28:42 v a-ni-n 3:21 (theo bn Revised Version, ting Anh) c ni ljn th qun lt ny.

(4) o di.- Thm vo ci o ngn mc trn o lt, cn c mt o khc mc trn o ngn: cng c hnh ging nh o ngn, nhng rng hn v mc bung t nhin ch khng c dy tht. Nhng o di may bng th hng tt hn o ngn, thܩng l may vi lng chin, thnh thong li lt bng da thuc c lng (fourrure). C th coi o di nh l o chong, v thnh ph, trong vng nhng k no mc o di, th o di cng l mc ni cng chng v lm cho y phc ܮc t chnh, y y nh o chong rng v vung vn chn thn qu. Trong vng ngܩi Hi gio, th o di l o chc nghip ca cc quan chc nh nܧc v cc vin chc trong tn gio. Cc thy c trong Hi thnh phng ng cng mc o di. x Ai-cp th thܩng l ci o di rng mu en,khng x ng trܧc, ging nh o trng ca thy tu (surplis); nh vy th n ging ci o lt ca ngܩi chn chin mc ǩi xa. C mt l hng Nj chui u v c vo, v c si dy tht li; cng c nhng np di lm tn v con ngܩi ln. Ci o di ny khin ta suy ngh ljn i o di c -pht ca thy t l thܮng phm (Sng th k 28:31, 32). "o di" ca Gi-sp (Sng th k 37:3) c l l o lt ca ngܩi chn chin c thu p , hoc c l l o di mc trm ra ngoi c, thay cho ci o chong rng ca ngܩi chn chin thܩng mc. Cc on Kinh Thnh sau ny c ni ljn ci o di: II Sa-mu-n 2:19; 15:27; 18:4; 24:4; -sai 3:4; Lu-ca 20:46; Khi huyn 7:13. Theo ting A-rp, "o di" c ngha l "o trao ǰi", v lun lun ch v s sinh hot trong x hi, phm trt nh nܧc, v nhng c hi ǥc bit.

(5) Dy lng (I Sa-mu-n 18:4; Xut -dp-t k 28:4; -sai 3:24).- Ngܩi Bdouins v cc phm trt trong tn gio tht ci dy lng bng da thܩng. Ngܩi thn qu v thnh th tht mt dy lng trng nh ci ai dt: ci ai ny ging ci ai yn nga, hoc ci ai rng bng la p c dc. Trong np gp ca ci ai rng y, ngܩi ta c th ǿng tin, bnh v cc vt. Ngܩi ta c thi quen lt dy lng chng nm phn k t ch gi, v nh vy lm thnh mt ci ti su v chc chn. y chnh l ci "ti dy lng" Ma-thi- 10:9 (theo bn ting Anh). Cc cng dng ct yu ca dy lng l: tht o di li v lm thnh mt ci ti trܧc ngc; khi ngܩi ta tht lng Nj lm vic, th ko t o pha trܧc, pha sau v hai bn m git vo dy lng; dy lng cng dng lm ti tin nh mi ni trn y, v dng Nj ci bnh mc ca vin th k.

(6) Khn trm u.- Xut -dp-t k 28:40 v 39:28 dch l "m"; a-ni-n 3:21 dch l "khn" (turban - theo bn Revised Version, ting Anh). Dy lng v khn trm u l hai th trang sc bc nht trong cch n mc phng ng. Ci khn trm u ct dng Nj che cho khi mt tri, v lm cho b y phc ܮc hon ton, - "ܮc vinh hin v trang sc" (Xut -dp-t k 28:40; -sai 61:10).

lm khn trm u, h ly mt thܧc vung vi bng hoc la c tua, gp tro li, trm ln u v vai. Ngܩi ta gi khn trm u cho khi x ra bi qun nhiu vng dy tt bng lng chin mm mi, hoc bi mt si dy nh hn ct Nj trang im. Ming vi ca ngܩi Bdouins v khch b hnh trm u nh th thܩng l ci khn mt hoc khn mi xoa c ni ljn Lu-ca 19:20; Ging 11:44; 20:7; Cng v cc s 19:12. Trong cc lng xm th ming vi y gp di, qun quanh ci m bng vi bng hoc vi lng chin, lm thnh ci khn. Khi vo nh, ngܩi phng ng khng b khn ra, th phi cn thn Nj n mt ni ht sc cao, dܩng nh ci khn c lm tiu biu cho s trung thnh ca h i vi vua mnh. Trn u m m ca ngܩi theo o Hi c chm tr hnh ci khn bng hoa.

(7) Giy, gip.- Giy, gip c lin lc vi s thp hn (Thi Thin 108:9 (?); Gi-su 5:15; Lu-ca 9:5; Ging 1:27). Khi i ܩng, thnh thong ngܩi Sy-ri dng li Nj r bi trong giy ra, hoc bi rt hn giy ra, hoc bi g vo mt hn , mt bc tܩng, hoc bi Nj n treo l lng ni ngn bn chn khng ng khi r bi ra. Nguyn hnh giy l mt ci lj c dy da dng Nj buc vo chn, nhng chng bao lu ngܩi ta thy rng c mt ming da trn na th tin li hn. Ngy nay t ngܩi mang gip, tr ra cc thy tu, nhng g chn chin mang giy n s v th kch, c ght (gutres) bc kn bp chn, v h phi leo tro dc v ni gai gc. Trong cc m m ca ngܩi Ai-cp v ngܩi Ph-r-s NJu c Nj giy.

Li c mt th giy (guc) rt thng dng, lm bng g, c ci quai c chn. Giy ca c du th cao lm v c t im ǥc bit.

(8) Vi vin, tua, cho o.- Tua lm bng nhng si ch lng thng, ta thܩng thy nh vo trn o ca ngܩi phng ng. y cng nh l cc tm thm, v cc si ch gp li v tt thnh tua. Nhng tua cn li ljn ngy nay v ng ch hn ht th ta thy tm vi ca ngܩi Do Thi dng khi cu nguyn: y l tm vi bng hoc vi lng chin trng c nhng dc en Nj trm u v mt khi cu nguyn, v gi l tallith. My cnh tm vi y c tua; mi gc li c mt tua ln hn nh vo mt ming la mu nh v hnh vung; tua ln ny cng phi sp ǥt th no cho nt v ch ln ti s tua 613, l gi tr v s ljm (valeur numrique) ca ch H-b-r c ngha l "tua". Theo s ct ngha ca cc thy thng gio, th 613 l s ca iu rn. Khi nhm hp ti nh hi, ngܩi ta thnh thong ngm ci tua to Nj t lng vng theo c lut php (Mc 7:6).

(9) Y phc ca ph n.- o lt mnh v o ngn ca ǩn b ging nh o lt mnh v o ngn ca ǩn ng; cn o di mc ngoi hai o kia th ging nh o di ca ǩn ng mc khi c l. Cc th o ny c ni ljn II Sa-mu-n 13:18; -sai 3:22, 23; Nh-ca 5:3. Y phc ca ǩn b v ǩn ng vn cn ging nhau nh th, duy c iu y phc ca ǩn b thܩng l di hn y phc ca ǩn ng, y l ly hnh vc lm t l.

Khn bt u ca ǩn b l nhng tm vi to gp li, c khi bng la sc s, nhng thܩng l bng vi bng (-sai 3:23). Cch y t lu ph n ni Li-ban cn eo mng trm u bung thng xung t mt ci sng bng bc hoc mt ci ng thng buc chc vo u v mang c ngy ln m. Ci sng hoc ci ng y cao chng 30 phn ty. V ǥc sc hn ht ca y phc ph n chnh l cc th mng khc nhau. n b theo o Hi Hi rt cn thn Nj che c mt khng cho ngܩi ta thy. n b dn "Druze" Nj mt con mt khng che; ǩn b Do Thi v ǩn b theo o ng Christ th ch trm u v vai, cn mt th Nj h. Mng che mt (lp) lm bng vi mng c hoa (-sai 3:19); cng c mt th mng vin ng ten rng hn v p hn Nj trm u v vai. C l ci lܧi -sai 3:18 ch v th mng ny. n b eo mng ny khi i thm ving; lc h ljn ni, ch nh trܧc ht c bn phn i ra v ct ci mng y ht sc mau chng. Ph n Bdouins cng trm u bng ci mng y, nhng theo li c cu v dy dn hn. Chnh l ci khn qung (chle) bng vi dy qun quanh u, c v mt phn ln ca mt (-sai 3:22; Ru-t 3:15). Ci khn qung ln rng hn ht ting A-rp gi l izar, n trm c thn th. Ci khn qung n s hn ht lm bng vi trng. Nhng mng thܩng lm bng la qu v p, do ngܩi bn x ch to. C ming vi vung rng gp li gia, dng dy buc ngang lng. Nh vy, phn dܧi thnh ra ci cho o, cn phn trn th vt ln vai v u, lm thnh mt ci mng. l nhng khn bt u v mn che mt m -sai 3:23 c ni ljn; ngܩi ǩn b theo o Hi qung khn ny, thnh thong cng c ǩn b khc qung khi i trong thnh ph t ch ny ljn ch kia.

(10) Thuc v mt cng hay dng, tc l bt thanh mng thch (antimoine), mu nu luyn cho rn li. Bi thuc ny vo mt tr con, h tܪng rng s gip cho n khe mnh v che ch n. n b dng thuc v mt ct Nj nh mu thm bng lm cho con mt c v to hn v thm long lanh. Thuc v mt ǿng trong bnh nh p, mi bnh c mt ci thoi buc vo ming bnh, thoi y dng Nj pht thuc vo mi mt. Mt con gi ca Gip tn l K-ren-ha-bc, ngha l "ci sng thuc bi mt" (Gip 43:14). S dng thuc v mt c ni ljn II Cc Vua 9:30; Gi-r-mi 4:30; Khi huyn 3:18.

4. Gia nh.- nܧc no gia nh cng c ni gm cha mi s tt lnh, p hn ht ca ǩi ngܩi. x Sy-ri v x Pha-l-tin khng c nn ma-men lm gim bt v hy dit cc tnh cm thin nhin; v s hi-sinh ca cha m ngho kh hn ht cng vn vui tha v tn ty nh s hi sinh ca k giu c v sang trng. Khng c g lm cho tm tr ngܩi phng ng phi bi ri v tc bc cho bng cc tin tc ca ty cnh st (thnh thong c dch t ting Anh Nj ng vo cc bo ch -rp) rng cha m t b con v bc i con ci. Thnh thong c mt a con nh b ǥt lc m khuya ca mt nh Tn Чc hoc mt k tc hc hiu (internat); nhng ni cch chung, th mt a con sanh vo cc gia nh ngho kh hn ht cng ܮc hoan nghnh nh mt n ca c Cha Tri ban cho. Trong chng sau chng ti s lun v nhng vn NJ quan h vi gia nh theo phng din x hi nh tnh hng xm, s tip i khch, v s k t. y chng ti ch lun v ba vic ct yu ca cuc sinh hot trong gia nh, tc l sinh, gi th v t.

(1) Sinh.- c sc ct yu ca cuc sinh hat trong gia nh phng ng l thch con trai hn con gi. t nhin l kt qu ca s sinh hot x hi hn l ca tnh thng mn trong gia nh. V thiu cng php (droit public) v cng l (justice), nn gia nh thnh ra mt "t hp" hoc mt "hip hi" ca cc quyn li chung,- chng nhng Nj vun trng chn l, s vng phc v s hi sinh ng mn, nhng cng Nj cܧi g, kinh doanh v nht l Nj tin b v phng din x hi. Khi con trai cܧi v, th thܩng a v v nh cha m, Nj t ra cng ܮc m chng dy bo trong mt thi k. Con gi tr nn vt s hu ca mt gia nh khc, vt s hu m h mc c (tr gi) v mua ܮc. Con gi y ln ln lin kt vi cc quyn li ca gia nh kia. Nhng ci gc ca nng vn khng b qun b, v nng vn ܮc che ch bi nh hܪng ca gia nh mnh. Thܩng khi mt ngܩi v b ui b v c mt s khiu khch tiu nhn, th li ܮc i i mt cch knh n v khoan hng, v nu s nhc nng th s khin cho c b con, h hng ca nng gin ght. Mi ngܩi trong nh hi hp dܧi quyn mt k ch huy ܮc h cng nhn Nj cng nhau i ph vi mi s bn ngoi, l mt tܪng ct yu ca ǩi sinh hot phng ng. H thܩng trng dn mt tc ng rng: "Th c mt ngn k th bn ngoi cn hn c mt k th trong nh." Khi no mt ngܩi phng ng ng rng mnh ng b la gt, th ngܩi c th t chi li NJ ngh dܩng nh c hi cho quyn li ca mnh m rng: "Cho ng hng xm, ng sn ca ng, cn ti sn ca ti". Trong ting A-rp c "gia quyn" c ngha l "nhng k ܮc chm nom". Li cn mt tc ng na rng: "Trong cc vic x hi, hy c x nh ngܩi b con; trong cc vic bun bn, hy lm ngܩi xa l". Khi ngܩi phng ng i khi ca mnh hoc khi khu cc ngܩi lin ngay nh mnh, th lin gp nhng cng chc tr tin Nj ܮc chc, nhng cng chc m ngܩi y khng bu c ln v cng khng ܮc kim sot cch hnh Ƕng. Gia nh khng phi l ni luyn tp Nj gnh vc cng vic cao qu cho quc gia, nhng l mt thnh ly che ch mnh khi s bo ngܮc ca quc gia. Mi mt gia nh c th ln ln thnh mt tiu on th, m ngܩi ng u c tin ti v th lc Nj ܮc nh nܧc ban cho mt chc trch, v by gi ngܩi ng u c th gip ǫ v bnh vc nhng k tha nhn mnh lm lnh t. V c phi tranh ginh ti sn v chc tܧc ǩi, v v c cn phi c k k t Nj ni chc tܧc v dng ti sn y, nn khi con trai th gia nh vui sܧng, cn con gi th gia nh bun ru, tht vng (Gi-r-mi 20:15; Ging 16:21). Khi gn sanh con, thܩng c hai hoc ba nhc cng trong vng ng Ǯi ngoi ca, ch xem sanh con trai hay con gi. Nu l con trai, h lp tc nh trng, nh bt lun nhc kh no m h c, li ht nhng bi ng khu Nj chc tng s cao sang ca gia nh y v Nj ni tin tri v s nghip tng lai ca con trai k t y. Khi h nh v lng l v bun ru ca khch kha m bit rng gia nh y sinh phi mt con gi, th cc nhc cng lp tc vc trng ln vai m ra i. Lc m c nhc th tc l chng ai thu m cng ljn s v. B ngoi thnh thong khng chu i thm mt ngܩi m lm cho gia quyn mnh b xu h nh th. Khi lng thng mn t nhin v quyn li v ti chnh xung Ƕt nhau, th quyn li v ti chnh thܩng ܮc thng. Nhng mc ca c Cha Tri chng phai mu, mc du l mc vit trn t giy ti t nh th; vy nn tuy rng lc u c s tht vng, nhng chng bao lu gia nh cng nhn bit c b mi sinh ra c quyn ܮc mnh thng mn.

Gia nh phng ng l mt nghip on v l mt NJn thnh ca lng thng mn, tܪng y ܮc by t trong quyn kinh Coran ca o Hi hi, trong c chp rng: "Ca ci v con trai l th t im cho ǩi sng." Cng vy, Thi Thin 127 so snh gia nh vi ci ti ǿng tn, v cc con trai vi cc mi tn sn sng em bn. ng no c con trai th ܮc v n trong hi ng ca cc trܪng lo hp cng thnh.

a tr mi sanh th Nj hai cnh tay bn cnh sܩn, ri bc trong khn (t). Trong vng dn qu mt vi ni vn cn ci tc xt mui vo mnh a tr (-x-chi-n 16:4); nhng h thܩng kin tm trܧc khi a tr ܮc bn mi ngy. Ci hnh ngܩi nho nh bc cht trong cc np vi bng, hai con mt en tr tr v bi thuc v mt vo hai m, trng ging nh mt ci xc ܧp thuc thm (momie) hn l mt a tr sung sܧng, v v th, thܩng khi kh tm ra li khen ngi m ngܩi m ng mong ܮc nghe.

Tn ca con tr phng ng, theo nh phong tc gin d trong Kinh Thnh thܩng by t lng ca cha m bit n c Cha Tri, hoc mt iu c quan h ljn hnh dng ca a tr, hoc nhng trܩng hp khi sinh ra n. Thܩng hay ǥt tn n Nj k nim mt ngܩi b con no . Vy nhng tn y ghi ring s sung sܧng v hi vng ca cha m a tr. Tn ca con trai Gia-cp, v nhng tn nh Y-sc, ch-ma-n, Mi-se, Y-ca-bt, Sa-mu-n, m h vn dng, lm chng r cho thi tc kia. Thm tn ca cha vo nh l mt th bit hiu, t nh a-vt, con ca Y-sai, Si-mn, con ca Gi-na. Ly tn ca mt ngܩi trong h v th h trܧc m ǥt cho con, y tc l c k nim mt ngܩi vng mt v v c th b qun lng. dܩng nh l ngha ca cu hi ny: "Nhng ngܩi v k cht chu php bp-tem s lm chi ?" (I C-rinh-t 15:29). Ly tn ca mt ngܩi b con c danh ting m ǥt cho con, y l hm ha v mong rng a con y s tha hܪng ci tm tnh ca ngܩi khut. C theo ngha ny, th nhiu s dy d ca Gio Hi kia v l bp-tem s tan i nh bt nܧc, v ch cn li ci mc ch ti cao nhng gin d, l sng mt cuc ǩi ging nh ng Christ.

Cng c nhng tn t ra s lo s v bun thm ca gia nh. T nh : Dibb (gu), Nimr (beo), Saba (s t), dng khi ht a con ny ljn a con khc qua ǩi lc cn th u; h mong rng tn con th d thܩng bit s giang xa con mt qi d v lm cho ht tai nn y. C l l s bi ri khi Ca-lp (ngha l: ch) sinh ra. Nhng nh k cu c tc ca phng ng tm ܮc mt ngha su xa hn ca cc phong tc y; nhng ngy nay phong tc y ch cn l mt cch thp hn Nj cu mt gia nh thot khi s phn hm hiu, v l mt s m tn, m mt nhn nhn rng c mi ngܩi mi ra ǩi th li phi c thm mt v thn.

Con gi thܩng ǥt tn theo nhng vt p trong ci thin nhin, hoc theo nhng v p ng yu ca tm tnh. Vy, c nhng tn theo thin vn: Shems (mt tri), Kaukab v Nejmeh (ngi sao), Kumr (mt trng). Hay c nhng tn ǥt theo loi hoa, nh Zambak (hoa hu), Yasmin (hoa li), v Wurdeh (hoa hng). Cc trang sc t nhin hay ܮc dng Nj ǥt tn con gi : S nh trܩng lun lun c nhng tn p , nh Sulu (ngc), Almaz (kim cng), Zumurrud (bch ngc). Cng c nhiu tn do v kiu dim hoc hܧng tt lnh ca nhng ngܩi mang tn . T nh Selma (bnh an), Simba (vui v), Farideh (ǥc bit), Latifeh (nhn i), Sultaneh (cng cha), Jamileh (p mt).

Nhng th d trong Kinh Thnh l : Gi-mi-ma (chim b cu - Gip 42:14), Ta-bi-tha hoc -ca (linh dng - Cng v cc s 9:36), R- (hoa hng - Cng v cc s 12:13), Ra-chn (chin con), Sa-l-m (bnh an - Mc 15:40), -b-ra (con ong), -s-t (ngi sao).

C mt tn bun ru k cc l Kafah ( ri), ng trch mc, c ngha l sau khi sanh nhiu con gi, cha m s cung knh a thch c rt t l mt a con trai.

phng ng ta bit rt t v cuc ǩi ca con tr, cuc ǩi y phng Ty ngܩi ta bit rt cn k. H rt dung tng cc thi quen xung Ƕt ca con tr, nhng cha m chng khi no th Nj cho con ci giao thng vi mnh; v cng chng c nn vn chng cho con tr. Vy nn trong truyn "Thin phng d m" ca ngܩi A-rp thܩng khng c ni mt cht g v khong gia s sanh ra v s thnh hn. Con gi nh rt thch chi bp b, nhng tn Hi gio, ngܩi Do Thi v Druze (mt dn hi ging dn Sa-ma-ri) cho th l hi pha mu th ly hnh tܮng. Con trai th chi bi, nh quay v bng; khi vui chi, con trai v con gi NJu bt chܧc cc cng vic ng ǡn m ngܩi ln ht sc chm ch ljn. Vy nn c nhng l tr con hp thnh m cܧi, cng c ma gm, m nhc, v hoan h. Chng ga lm m tang v cng ku la, than khc ging nh ht. Cng hay lm nhng tr ngܩi n cܧp A-rp xng nh khch b hnh, v nhng cnh ta n xt x. S bn Gi-sp, s au kh ca Gip v s sng li ca La-xa-r, NJu c din bng thi ca, ܮc nhiu ngܩi hc thuc lng v lu truyn ht ǩi n sang ǩi kia, cng nh cc bi ht ru con ca ta vy. Th d nh bi th k nhng ni kh s ca Gip th c ni th no v ca Gip ct tc ca mnh v ca chng, bn i ly tin mua n, v nhng s thm tht nh th ܮc coi l chnh ct truyn. Ta rt hiu th no mt thy thng gio chp mt quyn trong Kinh Thnh c th thm mt cu ch thch, ph bnh do nhng s truyn khu v bng nh th. S tham chiu (rfrences) sch Gia-sa c l lm t d cho s ch thch, ph bnh kia (Gi-su 10:13; II Sa-mu-n 1:18). Con tr ng ǩi ng Christ chc c chi gi lm m tang v m cܧi nh by gi. S dn Do Thi khng p li ting ku gi ca Ngi, v s Ngi khng th chiu theo nhng iu mong mi ca dn y, hai s c th so snh vi con tr chi a trn khu hp ch cho ljn khi chn mi hoc c nhng s khc lm cho m mi, chng chng cn Nj ljn m nhc ca m cܧi hoc ting than van ca m tang (Ma-thi- 11:17). Trong vng con gi ca phng ng, li chi a ph thng hn ht l ga lm c du. Mt a con gi ܮc la chn, bn y phc do nhng a kia cung cp, ri ngi ci mt xung, khoanh tay li cho chng ngm ngha trm tr.

(2) Vic trng yu trong cuc gia nh sinh hot phng ng l Hn nhn. Cha m thܩng hay tnh vic hn nhn cho con ci t khi chng cn th u. C thi lm l nh hn my nm trܧc khi lm l thnh hn. V hn phu gi mt l vt tng thiu n, v hai h nht nh l cܧi (xem Sng th k 34:12); sau t lu, nu li ha b bi, th thiu n (nu nng l ngܩi Do Thi) khng th kt duyn vi mt ngܩi no khc trܧc khi ܮc thy thng gio cp cho mt t giy t hn.

Hn nhn l mt dp yn tic ln, c khi dy da nhiu ngy. Nu qun khng mi mt ngܩi b con, bn hu no, th l mt s xc phm nng lm. C cu tc ng rng: "K no chng mi ta ljn d l cܧi ca hn th ta s chng i a m xc hn."

Cc phong tc v hn l ngy nay rt ging vi cc phong tc v hn l c chp trong Kinh Thnh, song khng phi ng in nh xa. Ngܩi Do Thi nhp cng cc phong tc ca u chu. Mn ng Christ th theo cc l li mi ca Hi Thnh; cn ngܩi theo Hi Gio, l k thܩng gi hu nt cc thi tc c, th ly cc l li mi lm au lng, v c ph n ng l phi cch bit rt nghim ngt.

Trong m cܧi ca ngܩi Do Thi c ci ǥc sc ng ch hn ht, l ci tn dܧi c du v ch r ngi hoc ng ang khi c l. Tn dng ngoi sn hoc trong phng rng, l ni khch kha nhm hp; tn lm bng cnh cy ch l v vi thu. Ci tn ny trng ta ta nh ci vng khung m thnh thong ta thy trn cc to ging; ci tn lm cho l cܧi c v nh mt l ng quang.

-sai 61:10 m t chng r trang sc nh mt thy t l. Trong lc lm l cܧi, chng r cng vn mc o chong cu nguyn m mnh mc khi nhm hp th phܮng c Cha Tri vi hi chng; o chong cu nguyn y gi l tallith. Ngܩi Do Thi ni rng: "Chng r l mt vua". Ngܩi chng l thy t l v vua trong gia nh mnh. Trong tt c cc nܧc m ngܩi Do Thi tan lc ljn, v trong tt c cc th ting m h hc Nj ni, th ci tn vn gi theo tn H-b-r l Huppah. Thy chng r ra khi ci tn v ti cܩi nhn nhng li chc mng ca bn hu, th ny ra so snh vi mt tri mc Thi Thin 19:5. Trong m cܧi ca ngܩi Do Thi c mt vic c ngha bun thm, nhng chng bao gi ngܩi ta qun mt. Ci cc ǿng rܮu dng l cܧi b qung xung sn nh, v lm nhng mnh. Ngܩi ta ct ngha rng l cch k nim NJn th b tn ph, ct Nj dy ngܩi Do Thi rng khi mnh ܮc vui tha hn ht, th cng chng nn qun nhng ni su thng thm tha ca t quc. tܪng nhc ta nh li Thi Thin 137:6.

Xem th d v mܩi ngܩi n ng trinh (Ma-thi- 25:1-13), ngܩi džc Kinh Thnh t nhin mun bit cc n ng trinh u khi h ng qun, v chng r chm tr v c no v ti chn no.

S m t sau y s ri mt tia sng trn cc vn NJ kh gii y. m cܧi phng ng thܩng c hnh vo bui ti. Trong vng ngܩi Do Thi v theo o ng Christ, l cܧi thܩng c hnh nh cha m c du, mc du ngܩi theo o ng Christ li rt hay lm l cܧi trong nh th. Trong vng ngܩi theo Hi gio, th l cܧi lun lun c hnh nh chng r. Mi ngܩi NJu ch vo lc chng r cng nhin ljn ni Nj tip rܧc c du sa son sn sng v ch Ǯi mnh trong nh, chung quanh c nhng thiu n ty tng, tc l nhng c ph du.

Nu chng ta k ljn mt vi tiu tit thay ǰi v c ngܩi Hi gio c l ph n phi cch bit, th cc phong tc ca Hi gio s gip chng ta nhng hn ht trong s th xem xt cho hiu bit th no l cܧi c hnh trong cc thi k ca Kinh Thnh. Lc ban ngy, c du ܮc dn ljn nh ca chng tng lai, ti c cc c ph du gip mnh mc o cܧi v eo n trang. Bui ti, m ph n ܮc mi bn hi hp trong phng ti c du ngi yn lng; h Nj th gi bnh phm dng v ca c du, chc mng b con h hng, tranh lun v nhng cng vic trong gia nh, n ko, bnh v dng cc th gii kht.

V th gi qua chm, h ht vn NJ ni chuyn, v mt vi ngܩi trong bn mt mi, ng gc. Chng cn phi lm g na, mi s sn sng Nj tip rܧc chng r; thnh lnh ngoi c ting ku bo rng chng r gn ljn. Ban ngy chng r vng mt, ljn nh mt ngܩi h hng. Sau khi mt tri ln mt lc, tc l vo khong by, tm gi ti, th cc bn trai ca chng r nhm hp trong nh . H lm xong cng vic trong ngy ri. H vi v n ba ti, mc qun o, ljn bui ti vi chng r, ri a chng r v nh. Trong th gi y h n bnh, ung nܧc, ni chuyn phim, džc nhng bi th chc tng hai h v c chng r na. Sau khi mi ngܩi ܮc nghinh tip rt lch s v sau khi nhn nhng li chc mng ca h, th vo khong mܩi mt gi khuya, chng r ng mun ra i. By gi bn c nhng ngܩi cm cao cc b uc; mi mt ngܩi khch i ra khi ca li ܮc h a cho mt cy nn thp sng; m cܧi i thong th ljn nh m c du v cc c ph du ng ch Ǯi. Trong khi y mt m ng ngܩi hp trn cc bao ln, cc bc tܩng ca vܩn v cc mi nh bng phng hai bn ܩng. Tht l mt cnh tܮng d cm khi ta ng xem m rܧc sng lng y i qua dܧi khung tri y sao mt m lng l phng ng. nh sng ca uc v nn chng nhng lm cho m cܧi trng nh mt hng nh sng di, ngng ngoo v c Ƕng ܮc, nhng li lm ni bt nhng o trng v mt my ca nhng k ng xem in vo nhng bc tܩng sm v khung tri en. Chng r ܮc ngܩi ta ch hn ht. Ta nghe h ni th thm rng: "Chng r kia ka! Chng r kia ka!" Thnh thong nhng ngܩi n b li ct ting ku ln mt cch ring Nj t s vui mng khi c l cܧi trong nhng dp l vui mng ca gia nh v quc gia. Ting ku y nghe rt xa, v ܮc ha theo bi nhng ting khc Ǣng trܧc m cܧi, v nh vy, ngܩi ta bit m cܧi ljn gn t na gi hoc hn na gi trܧc. y l trong khong th gi y m my n ng trinh di vi v i ra Nj kim du thp n mnh. Dc ܩng m ngܩi xem cng ng hn, v bt u cng i vi nhng ngܩi trong m cܧi cm uc v nn. Cng ljn gn nh, th li cng nn nao, chng r cng i mau hn, ngܩi ta reo h ln ting hn v mau mn hn rng: "Chng r ljn! Chng r ljn!"

Trܧc khi chng r ljn ni; cc thiu n ng ch Ǯi bn cm n v nn i ra mt qung ܩng Nj soi sng li vo v Nj t tn knh chng r cng m b con, thit hu chung quanh chng r. Tt c mi ngܩi vo d tic cܧi rt l vui v. Cn nhng k lm xong ci phn s i km chng r, th lp tc gii tn; ri ca ng li.

y y, ci vic gin d xy ra trong gia nh h gii m c nhiu ch ging l lng vi sinh hot ni thin thܮng. m cܧi ܮc dn vo nh. Th d, v ti ܮc mc o p ca chn l thing ling. Nu chng ta cn thn theo vic hn nhn dܧi t m gii thch vic thing ling trn tri th s hc bit nhng iu ny:

(1) S trang im ca c du dy ta rng Hi Thnh, l Tn Ph ca ng Christ, cn phi kho dn mnh Nj "mc ly cc n t ca Tn Lang mt cch xng ng;"

(2) m cܧi sng lng v tin ln dy ta rng mi ti t ca ng Christ phi l mt k "mang nh sng" v khng bao gi ܮc ng yn mt ch;

(3) S mi mt quay xem chng r dy ta rng ti li s ln nng dܩng no khi c mt chc vin trong Hi Thnh hoc mt l tin knh lm x xch hoc m m Thn v ti cao ng phi lm trung tm im cho mi s, tc l c Cha Jsus Christ.

3. Tang l.- Khi no trong mt gia nh phng ng c ngܩi cht, th lin c ting khc lc than vn vang ln bo tin bun cho nhng k chung quanh. Theo phong tc, th trong lc bun thm nh th, nhng ngܩi thn thuc bt tc, x o, m ngc v ku khc ln ting cho ljn khi thn th kit sc, sanh ra ru r, su no, chn nn. Khng ai tri hn ngܩi phng ng trong s chu nhn ch ca c Cha Tri mt cch bnh tnh, chng cht lm bm; nhng Nj t cho mi ngܩi bit rng h au ǧn v mt ngܩi thn yu, th chnh s t lng su thng tr nn gnh su thng nng n hn ht. S than khc rn r khi c ngܩi cht v s rn sic nc n chung quanh thi hi trong khong th gi ngn ngi trܧc khi h huyt, NJu c ni ljn Sng th k 23:4; Mc 5:38; Ging 11:31; v Cng v cc s 9:39. Nhng nܧc mt ca ng Christ ǰ ra ni m La-xa-r tht l mt s yn i cho nhiu gia nh b ti tm, khin lng ngܩi cm bit v k l ni ǡng cay ca mnh, mc du c tin trong c Cha Tri vn cn chc chn v mnh m. Mt vi li ca ngܩi phng ng thܩng tht ra khi than khc, rn sic, th c chp Gi-r-mi 22:18. Thn thuc than khc, nghing trn ci hnh hi lnh ga ca ngܩi mi y cn sn sc ljn nhng cng vic nh nht hn ht trong gia nh, cn l chun ch ct yu ca chc v gia nh; h dng nhng ting u ym, yu ng m ni xin mt cu p li t mi ming chng bao gi mp my na v t khun mt chng cn t du hiu g. Tn ca nhng ngܩi trong gia tc cht t trܧc cng ܮc nhc ljn v lm cho nܧc mt li tun trn. Nhng ngܩi ǩn b lm ngh khc mܧn tht kho thu dt tnh thn thuc v ng khu ǥt ra nhng bi th ca tng k qua ǩi. Khi c mt bn ngܩi t lng xm tip cn ljn khc, h thܩng gi tay ln tri m ku rng: "Mt hi vng ri!" (Gip 8:13; -sai 57:10; -x-chi-n 37:11). Khi c mt ngܩi tr3 tui cha c cܧi v ly chng m vi qua ǩi, th m tang v s than khc li cng lm ra cm Ƕng hn bi trܧc ht lm theo mt vi l nghi ca hn nhn. Nh vy, cc l nghi ny tri hn vi cc l nghi ca mt m cܧi tht. Vy nn con gi ca Gip-th than khc s ng trinh ca mnh trܧc s phn ng Ǯi ch mnh (Cc quan xt 11:37).

V phng ng kh hu nng nc, nn khong th gi gia s cht v s chn rt l ngn ngi, thܩng cht ngy no th chn ngy y, hoc Nj ljn hm sau l cng. S in cun b ngoi hi lm sai ngha ca s bun thm thnh thc trong nh tang, th trn ܩng a xc ljn m m li thܩng ǰi thnh s ch k pha mu m o. Trong vng nhng ngܩi phng ng theo mi, th khi i a m tang h gi l "s lm lnh", mt vic h tܪng s khin mnh ܮc c Cha Tri ban thܪng.

Ngܩi Do Thi gi ngha a mt cch trng th l "ni ǩi ǩi" (Truyn o 12:5); thnh thong cng gi l "ni ca k sng".

 

=============================

 


C h n g T h S u

 

X H i, C h n h T r V T n G i o

 

" Thot khi bn ng cn qu hn thot khi s t.

C hai ngܩi khng h tha lng: K tm hc thc v k tm ca ci.

Ca ci qu nht chnh l ca ci p lng c Cha Tri "

(Tc ng ca x Sy-ri).

 

Chng ny em chng ta ljn mt phng din rt rng ri v phc tp. y chnh l lm t r Kinh Thnh bi da vo tnh hnh x hi, cch cai tr, cc s t chc v vn chng, khoa hc v tn gio phng ng.

1. Lng mc phng ng.-

(1) Cao nguyn lng mc.- Phong cnh phng ng khng c nhng tri ri rc y trn ng bng v thung lng. Nhng k trng trt t ai bt lun khu vc no cng xy ct nh ca gn gi ln nhau trong mt lng xm. Nh trܧc kia ni, mt c chnh ca tnh hnh ny chnh l v tnh hnh trong x khng ܮc yn n. Th sn v cc th ti sn ca nng gia, v c ljn sinh mnh ca h na, NJu cn ܮc che ch cho khi b hi b tay cc b lc chuyn ngh chn nui sc vt. V, nhng t trܪng quan trng ng u nhng b lc khc nhau, c giao chin vi nhau lun, v dn qu trng trt t ai ca cha mnh th phi lin hip vi ng cha y. K th ca ng cha tc l k th ca h. Mun bit s phc tng y trn vn l ngn no, ta ch cn bng vo li mt t trܪng cao tui mi tuyn b rng ch Ƕ cai tr c mt quc gia by gi khng tt bng ch Ƕ cai tr cc gia tc ngy xa. Khi ngܩi ta hi ng rng ng ni "ch Ƕ cai tr tt" l ngha g, ng bn ch vo mt vng xm m rng : "Khi ti bo dn ti rng : ny , th h p rng: D, n ; nu ti ni rng: Khng, ny xanh, th h p rng: D, n xanh. l ch Ƕ cai tr tt, nhng by gi ch Ƕ y mt ri."

Nhng cuc ni lon y gy cho lng mc d b xm hm lun, nn lng mc l ni b lc gi th cng, th th, cng nh nh ca l ni sum hp ca cha m v con ci.

L th ba bt buc ngܩi ta phi hp thnh lng y l s cn c nܧc. Nܧc chng nhng cn cho c dn v cc by sc vt ca h, song cng cn cho cc vܩn rau na. Theo cch , lng thܩng ܮc ǥt tn theo sui nܧc (ain) hoc ging nܧc (beer) m lng dng bn cnh. Thm vo tn li c tn ghnh , cy, ng c, sc vt, hoc mt ǥc sc thin nhin min tip cn. Trong Kinh Thnh c nhng th d nh th, t nh A-bn-Ma-im B--S-ba, n--r.

2) Hnh th.- Lng nh ca dn qu gia nhng cnh ng la mch, ch l nhng nh nh bng gch ca ng ch chia cho nhng ngܩi trng trt nhng ng rung chung quanh. Nhng nh trn sܩn i th xy bng vi; ngܩi trong nhng nh ny ܮc t ch nhiu hn, cng c nhiu th cng vic hn, v ton th nhng lng y cng tt p hn nhiu. Nhng nh c mi bng phng trng ging nh cc ci rng ln t trn ln xung v thnh lnh b dng li. Nhng nh y thܩng rt gn nhau, ljn ni ca nh ny n thng vi mi bng phng ca nh ngay dܧi gi. Nhng bc tܩng trng lp l bn trong lp l cy du trng chung quanh; v bt bin (monotonie) thܩng bt i v din tch rng ri hn v nn kin trc p hn ca nh ng t trܪng; c khi cc nh tm tm chung quanh ci nh th ni bt ln gia lng, ch tr mt vi ci nh ri rc cho ljn ngn i, ti c ngi c m dܧi bng cy d bp lm thnh mt nt v tuyt xo trn bc "phng".

3) S sinh hot trong lng.- Nng phu i lm lng ngoi ng rung, thܩng xa lm v h thܩng khng tr v nh trܧc khi mt tri ln. l s i ra m Kinh Thnh ni ljn khi lun v cc cng vic ngoi ng rung (Thi-thin 104:23; 126:6; Lu-ca 14:19; 15:25), -sai 1:3 cng ni ljn s sinh hot trong lng, v c chp rng : "B bit ch mnh, la bit mng ca ch". Lc mt tri ln, b v la sut ngy trn nhng cnh ng c tip cn v nhng khu rung tr tri, bn ܮc ngܩi chn dn v ljn cng lng. Ti b v la cng la khi ngܩi chn, t ln qua nhng ng hp ca lng m v chn ngh ngi ban m. Mt vi ngh nghip ܮc m mang y hn ht trong cc thnh ph th thot tin l gia vng dn qu trong lng xm. L bnh trong lng c hai ngy li t mt ln; mt ngܩi trong lng lm ngh th mc thܩng; mt ngܩi khc ng mng nga, mng la, mng la, v cng ܮc h vi ljn khi cn nh du sc vt bng st nung ; thnh thong, ty theo lng to hay nh, ngܩi bn tht cng c tht chin hoc tht d con Nj bn; ngܩi chn con la cng ch hng ha t lng ljn cc tnh ln cn v ngܮc li. S sng rt gin d, nhn t, sing nng; ai ny bit cng vic ca ln nhau mt cch thn mt, v sn sng t thin cm vi nhau mi khi trong gia nh c s vui mng hoc su kh. Nu c ngܩi l ljn th khp lng bit ngay; nu c ngܩi lng i xa tr v, th ai ny hoan nghinh v ti thm hi rt l lch s (Ru-t 1:19). Ph n c nhiu vic lm u NJ cu chuyn bn ging trong khi h ch ljn lܮt mc nܧc y v; bui ti, cc trܪng lo hi hp Nj bn lun v nhng vic trong lng, Nj bo v nghe nhng tin tc mi. C nhiu cuc ci c, tranh dnh gia cc phi knh ch, gia cc ngܩi t lu v cc ngܩi ljn sau, v gia nhng gia tc tranh nhau a v oai quyn v danh d hn ht. Nhng ht thy hip li chng c s s nhc m lng phi chu do nhng k khng thuc v lng.

Thu thn hng nm, hoc mn tin m mi ngܩi thnh inh phi np cho nh nܧc th b v np trong lng m ngܩi y sinh ra. trong lng c h hng ca ngܩi y cng t rung ca t tin truyn li m ngܩi y c quyn tha hܪng. Nu ngܩi y i ni khc, th phi ch nh nhng k phi chu trch nhim np thu cho mnh, mc du v cng n vic lm bt buc ngܩi phi mt lng khc, v con chu ngܩi c l sinh trܪng ni xa cch c hng, nhng h vn phi np thu ch . Vy nn Gi-sp tr v thnh Bt-l-hem v ng l dng di ca a-vt (Lu-ca 2:4).

2. Thnh Ph.- S m mang ca mt thnh ph phn nhiu l do s gn nhng ng bng trng la mch bt ngt, hoc nhng vܩn nho mnh mng, hoc do n ܮc lm tr s ca chnh ph, hoc do s tin li bun bn trn mt bin. i thܮng c, ch ngh ngi trn ܩng ci ca cc on l hnh tr nn nhng thnh ph giu c v phn hoa.

(1) Vch thnh.- Bc vch cao ln bc ht cc nh ca tip ni v lm r rt mc ch ca nh ca v ca lng xm, tc l Nj che ch ngܩi ta. Ǣng xa m thy vch thnh trng c chi canh ni bt gia ng vng tr tri hoc cy ci xanh ti chung quanh, th khch b hnh mn mi ܮc yn i v gic lng mnh m. Mt khi bn trong nhng vch thnh, th c s yn ngh, s thot khi him ngho, s sum hp vi nhng ngܩi mnh yu du, v s cung cp mi th cn dng. Cc ǥc sc ca thnh ph c NJu biu hin trong khc sch m t thnh Gi-ru-sa-lem mi (Khi huyn 21), v bin nhng hnh bng p cho nhng bi th thnh v bi suy gm v "Thnh c Cha Tri" ng ǩi Trung C.

V hin nay tnh hnh s Sy-ri v s Pha-l-tin ܮc vng vng, yn tnh hn, nn cc vch thnh mau b lu m bi nhng nh ngoi chu thnh trng tri.

V nhng ngܩi th v ǩi xa khng c ct mn Nj bn ph, nn phi chu kh nhc Nj x nhng tng t ghnh kin c. V x mt tng dy th khng kh nhc bng s hai tng mng, nn c mt vi tng to ln lm. Cc tng ca vch thnh Gi-ru-sa-lem to ln lm ; v v c cc kiu khc nhau ca ngܩi Do Thi, ngܩi La-m, ngܩi d cuc Thp t chin dch (les Croiss), ngܩi A-rp (Sarrasins), nn cc tng y lm biu hin cho cc nܧc khc nhau tip nhn Tin Lnh.

(2) Cng thnh.- Kinh Thnh thܩng ni ljn cng thnh. Cng thnh to ln v s, lm bng g cy d bp, bc mt ln st hoc thau ng vo g y. gia cng ci, cao hn mt t chng 30 hoc 60 phn ty, c chen vo mt cng con, cao Ƕ 75 phn, rng Ƕ 60 phn, do ngܩi canh cng thnh khn ngoan, cn thn c th cho ngܩi ljn sau khi mt tri ln ܮc php vo. Cng thnh ph l mt phng php NJ phng cho khi k th, nhn lc ti tm khng ai trng thy, thnh lnh hm nh thnh ph. Vy nn Thnh Thin thܮng, l ni khng c ti tm v khng c s th nghch no vo ܮc, th cc cng m lun lun, lm du hiu cho s n tip thn i (Khi huyn 21:25).

3. ܩng ph.- Ph phng ng ch l mt con ܩng hp cho ngܩi i b v sc vt ch hng. Khng cn ǥt tn cho cc ph chnh, v mi ph Nj ring cho mt ngh ǥc bit hoc cho s mua bn nhng th hng ǥc bit. Ta ch cn bܧc vo cng bit l ph hng Rau, ph hng Du Thm, ph hng Bc, v. v... Ph x cht hp che ch nhng ngܩi bn hng v khch qua ܩng khi nh nng ca mt tri. y, c mt mi cao dng ln trn ph, lm cho bng rp hn v che ch khi ma. Nhng khong nh sng du lm cho nng cng chi hn mi khi ܩng ph rng ra hoc r ngot khin cho nh mt tri ǰ xung trn nhng y phc sc s v nhng hng ha bng nhong ca mt thnh ph phng ng. Do qua cc ca hng tp ha trong thnh a-mch, c la, vi lt ch vng, trang sc bng ng, cc th hng thm c v du tng hng, th d d theo v nhn bit li tin tri m t thnh Ty-r ǩi xa (-x-chi-n 27:).

T gi cc ca hng tp ha hoc cc dy ca hng, ri i vo khu yn tnh ca thnh ph c cc nh , th ta b kch thch bi ci v ng vc v cm on ca nhng nh ny. Khng c ca s trng ra ܩng ph, v ca s ca nhng phng cao th c cng lܧi mt co rt kn. Chng thy mt ai, chng nghe mt ting no, tr ra thnh thong c ting inh i, cu nhu ca n b ci nhau v vic nh. Cng thy nhng nh p c sn rng bng hoa, im thm ging nܧc v cy ci xanh ti lun, c phng khch by nhiu tm khm v bc chm tr trang hong. Nhng vo cc nh p y th do mt con ܩng hp v ca mt chung b. Nh vy, d chng d hn bt c khi no thnh lnh b hm nh, v v ti tn ca n giang xa n pht s ku ngo v s ra s do con mt ca ma qu dm gi. ܩng ph Nj cho khch qua li, cn nh l mt khu ro kn, thing ling v ܮc canh gi. Mi s trong nh t ra s th tip, hoan nghinh ; mi s bn ngoi nh t ra s xua ui, cch bit. Trong nhng thnh ph c ln ngܩi Do Thi, ngܩi tin o ng Christ v ngܩi theo o Hi Hi, th h nhng khu ring, hp thnh mt thnh ph trong mt thnh ph, ly tn ca o mnh tin theo lm mt dy lin lc.

S m t mt thnh ph phng ng s khng dܮc hon ton nu khng ni ljn nhng con ch nm ln lc trn cc ܩng ph. Chng ging nh ch si, mu en hoc vng thm, lܩi bing v d bn; ngܩi ta dung chu n v n n nhng tha trong bp m h vt tung ra ܩng ph, chng lm nh nhn vin phng gi cho bnh tt khi lan ra m chng lnh lng bng g c. Chng cn thn chia thnh ph ra tng khu, ch khu no th chim gi khu y, khng ܮc ra qu gii hn. Khi no c mt con ch qu gii hn ca khu n, th con ch no thy n trܧc tin bn ku ng ng Nj cnh bo; ting ku y truyn t con ny ljn con kia, v ch trong mt hai pht th thy c mt n ch chy ba chn bn cng nh mt Ƕi qun cu ha v pha chng nghe ܮc ting ku ng ng th nht. Nu con ch quy ri kia khng ln trn i ngay, th n b chm nh, lm cho khn kh, v b ui theo mt qung xa v ljn khu vc ca n.

Nm trn ܩng, ngm da v ngn tr k thܩng qua li, rt ng ti ni no c ngܩi rt ng, nhng chng kim cch lin lc thnh thc vi ngܩi, sung sܧng hn ht khi no c chng hai chc con xm nhau nhy cn mt ngܩi hoc mt con vt ng thng dm chn vn ljn chc tc, khuy ri s bnh an chung khi chng tranh nhau nm trn ng ct v n mn tha thiu, l nhng ch con ch phng ng ging vi ngܩi Pha-ri-si.

3. Hng xm, lng ging.- V cc nh phng ng bao gi cng trong lng hoc trong thnh ph, nn tnh hng xm lng ging v phng din x hi tht quan trng lm. Tt c nhng on Kinh Thnh lun v bn hu, xm ging v k tr th ngy nay vn cn ng dng cho nhng s giao t y.

Ngܩi phng ng khng khi no mt mnh; loi tc ng nhiu hn ht v quen dng hn ht l loi lun v s cn yu ca tnh xm ging, s li v s hi do tnh xm ging m ra.

nh hܪng tt hoc xu ca s ln cn ܮc m t trong cc ngn ng ny : "Nu anh chung vi ngܩi ta bn mi ngy, th anh la b h hoc tr nn ging nh h"; "Chng ti l k ln cn ca anh v hc tp ni anh"; "Li khuyn bo ܮc ban cho k sp xy nh hoc thu nh, hoc sp i xa"; "Hy xem xt k ln cn trܧc nh v xem xt b bn trܧc ܩng ci".

Nhng cu ny dy phi ng nht v quyn li "Nu l tt cho k ln cn ca anh th cng l tt cho anh"; "K no bu xn ca k ln cn anh th cng s bu xn ca anh"; "Thm hoc bt mt ci bnh, nhng ng khi no Nj k ln cn ca anh phi thiu thn".

S nhn nhc cn phi c i vi hng xm lng ging th ܮc by t trong cu chm ngn ny : "K ln cn ca anh vn l k ln cn ca anh, mc du k y c x dܩng nh khng phi k ln cn ca anh vy". Ngܩi ta ǰi li Chm ngn 25:16 theo mt cch ni bng "Nu bn anh l mt ong, th ch n hn". H lun lun trng dn Chm Ngn 27:10.

Nhng k ln cn NJu c mt trong mi s bun thm hoc vui mng ca gia nh (Lu-ca 15:6, 9). S quen bit nhau thn mt nh th ܮc bao hm trong li ny: "Ta gi cc ngi l bn hu Ta" (Ging 15:15). iu rn cm lm chng di ǥt ra ct Nj che ch, binh vc k ln cn, v ngܩi lun lun tip xc vi nhng k chung quanh mnh, th c l thnh thong gy chuyn mch lng v gy nn s tr th. Sc mnh ca lut l v tnh xm ging phng ng ܮc t ra bi nhng s lm dng m lut l y phi chu. Nhng s chun b nhn t ca lut l y l do cc trܩng hp ny: S bnh ǣng trong x hi, s cu gip ln nhau v s nguy him chung. Lut l v bn phn hng xm lng ging l mt ngha v v danh d thng b vin ra bi nhng k chng c dp tin hoc nh lm g Nj p li. Vy nn ngܩi ta mong rng nh bun s bn r hn, v thy thuc s tnh tin cng h hn cho nhng k ln cn, mc du l khng quen bit nhau. C ljn mt ngܩi u lm gim c mt cng ty my nܧc, cng b ni xin gim gi cho nhng k gn nh mnh. Tnh hng xm lng ging phng ng lm rng gia nh nhng thu hp th gii. N l hi i hu lin hip v cc cng vic ca gia nh. Bt c k no ngoi phm vi lng ging th b k l ngܩi ngoi quc, k th v k ngoi o (II Cc Vua 5:20). ng Christ tha nhn lut l v tnh hng xm lng ging khi Ngi truyn lnh rng pho ging Tin Lnh trܧc ht ti Gi-ru-sa-lem l ni cc S ng ; nhng ch sau ht ca s ging Tin Lnh l cc u cng tri t. Th d v ngܩi Sa-ma-ri nhn lnh dy v ngha chn chnh v s lm trn tnh hng xm lng ging. Trong bi ging trn ni, c Cha Jsus c ch r rng nhng k mun lm con ci ca ng Ch Cao th khng th theo mt tn gio ch c s ch k trong x hi v s gip ǫ ln nhau khi c cn dng (Ma-thi- 5:43-48).

4. S khon i khch.- Phng ng ni ting v cc lut l khon i khch. Trong vng ngܩi Bdouins v nhng ngܩi trong cc lng xm xa xi, ho lnh, th nhng lut l khon i khch vn gi trn c ngha v v tn nghim ǩi xa; ngay trong cc thnh ph, s ph trng chc mng khi n rܧc khch vn cn khin ta ngh ljn phong tc t ngn xa. Xt s khon i khch chung vi cc lut l v tnh hng xm lng ging v ci v h tin thng thܩng trong cuc sinh hot phng ng, th tnh cht quan trng m ngܩi ta gn cho s i Ǣng khch chng nhng l m l, nhng cng l mu nhim na. S n cn i vi khch ܮc mnh mi (Lu-ca 14:12) tht thy khng c g l kh khn c, v s y ch thuc trong php lch s gia bn hng xm lng ging vi nhau. C ljn c tch khin cho A-su-ru i tic cng cn lm chng v s y chng nhiu th t (-x-t 1:4).

c sc ca s i Ǣng khch phng ng y l n bt buc phi tn tm gip ǫ nhng k i qua, mc du l ngܩi l, v khng c mt my may no l thn thch, quen thuc. ct ngha s b mt y, c hai vic ng ܮc ta nhc ljn.

(1) C s cao thܮng ca n hu ny.- y l s cu vin ci phn cao thܮng v tt lnh hn ht trong lng ngܩi. Ngܩi l i ljn ca th i ljn gii hn ca mnh ri. Ngܩi khng th i xa hn na (Khi huyn 3:20). Ngܩi trong tay nhng k trong nh, h mun tip rܧc hay cܧp bc ty . Khi ngܩi ܮc php vo nh, th ngܩi tr nn ch nh mt cch n nhin (virtuellement). H ni vi ngܩi rng nh y l ca ngܩi. Ch nh hu h ngܩi; mi mn tr sn trong nh NJu cung cho s cn dng ca ngܩi; tt c sc lc trong nh NJu Nj binh vc ngܩi. S tin cy ca khch ܮc p li bng s ch nh ho hip sn sng liu mng sng mnh v c khch l.

Thm vo s ܮc yn n cn c s ngh ngi, d chu sau s vt v, n ung sau s hao mn, s sum hp vui vy sau s c n. Tc ng c cu : "K no gieo s nhn t th s gt s bit n". Nhng s lo lng, bi ri bt ng xy ra trong khi i ܩng phng ng khin cho lc thot khi nhng nng ni y tht tr nn mt lc y cm kch trong thm tm ca k i ܩng.

(2) Khch l bt kh xm phm.- Nhng tc l ny ǥt ra lu lm trܧc khi ngܩi ta i ni ny chn n Nj bun bn hoc thm him; hi y cn phi mt l c mnh m lm mi khin ngܩi ta liu xng vo vng nguy him, nhc nhn m i l hnh. t khi c khch l ljn ni; lut l khon i khch cm khng ܮc hi khch ljn t u v s i u, trܧc khi bit rt t l ba ngy, l thi hn t ra rng khch khng vo mt trܩng hp cp bch hoc b nguy him cho thn mnh. Ngܩi ta thܩng gi nh rng duyn c khin khch phi vin hnh chnh l v trn trnh k th nghch, v mt vic cn yu v quan trng trong gia nh, hoc v mun lm trn mt li ha nguyn trong tn gio. V c th nht trong ba c , s khc lit ca cuc bo th huyt khin cho ch nh no cng cm thy rng c l mnh l ngܩi th hai cn c ni n nu. Khch l ljn ni t ra rng bt lun ngܩi gp cnh ng kh khn no, th t trܧc ljn nay c Cha Tri cng vn ph h ngܩi, v nh vy, s nguy him kinh khip y xy ra v c mt k no i i vi ngܩi mt cch tn khc. Vy nn c mt s thing ling mu nhim lin lc vi khch, vi phn s che ch khch v vi s cung cp mi th cn dng cho khch. C mt s cn yu hn l s i kht: "Ta l Khch L, cc ngi tip rܧc Ta" (Ma-thi- 25:35). Kinh Coran ca o Hi-hi c lp li li khuyn H-b-r 13:2 theo phng din tiu cc. "Nh no khng h tip khch th cng khng h tip thin s".

Mun ܮc k l khch v ܮc mt nh no tip rܧc mnh th phi n mt t bnh ca nh y, mt t mui, hay l ung nܧc nh : nu khng kp c bnh, mui, hoc nܧc, ngܩi mun ܮc tip rܧc s nm ly ci ct ca lu, ri ngܩi ca nh phi tn vinh tip i ngܩi "khch" .

Nu c mt ngܩi trn trnh ljn gn mt g chn chin trong ng vng, th g chn chin phi mi ngܩi n bnh m v ph mt (fromage) ǿng trong ci b ca mnh. Sau khi cho n nh vy, g chn chin phi che ch ngܩi khi mi k ui theo Nj git ngܩi. V phng din ny, s bit ring my thnh n nu trong t Y-s-ra-n ܮc tr c ngܩi ta cho l mt s c gng Nj dp bt s hung bo do cuc bo th huyt y theo lut php ca quc gia.

C mt trܩng hp mi xy ra my nm trܧc y gn thnh Tripoli, x Sy-ri, t ra c mt quan nim rt mnh m v phn s v danh d lm m bo cho s che ch khch l. C mt ngܩi can ti st nhn, v trong khi chy trn khi nhng k bo th huyt, hn ljn tp lu ca mt g chn chin: G chn chin i khi vi by mnh; ngܩi trn trnh ni n v ܮc v cng con trai g chn chin nhn danh c Cha Tri m ha che ch mnh. Na gi sau c nhiu k ci nga ljn vy quanh nh. Theo php lch s h khng th xng vo cn phng Ƕc nht trong nh, phng ny l thnh v l ni ca ph n. H bn xin ch nh dn k st nhn ra. Ngܩi ǩn b ngho kh bn bܧc ra ca, cm tay con trai mnh mi mܩi hai tui m ni rng: "Ti khng th np khch ca ti, nhng hy bt con trai mt ca ti m git i thay v khch". S ngha hip cng quyt ca b cm Ƕng lng h thm tha ljn ni mt lc sau h ni rng v c b, h bng lng tha th cho k st nhn ܮc t do. on, h ln nga m i.

S hy sinh v khch khng phi do lng qu mn mng sng (V h cho rng ti st nhn l nh). Lut l tip khch l do hon cnh v c hi to nn. Khi mt l khch gp mt ngܩi Bdouin ni ng vng, th h thܩng cho bng my ting: "Ci o ra!" Nu chng c, th h chng quan tm my ljn ti git ngܩi. Hiu lc ca lut l tip khch trong chnh phm vi ca n t ra rng dn Y-s-ra-n v cc nܧc bn ca h vo mt tnh hnh khn kh gh gm khi Gia-n git ng khch v s tri phm lut l khon i khch nh th li ܮc dn chng khen ngi (xem Cc-quan xt 4:17-22).

phng ng bt lun th cng vic no cng b coi l hn h, tr ra ba iu ܮc mi ngܩi tha nhn, tc l hu h khch, hu h gia nh, v hu h con nga ca mnh.

5. Sn nghip.-

(1) Quyn s hu.- phng ng, quyn s hu t ai theo ba phng din.

(a) Khong t cy cy ܮc chung quanh mt lng, cng nh cc cnh ng c, th do nhn dn trong lng gi chung, v chia du ty theo s b thuc v mi ngܩi ct Nj h cy ba. Cc mn u tin thnh Gi-ru-sa-lem ng dng nguyn tc sn c ny cho sn nghip ring ca h (Cng v cc s 2:44, 45).

(b) Dܧi mt chnh th lp vng vng hn, th s sp ǥt trn y gy nn ni kh khn trong khi thu thu v pht nhng k khng np thu. Vy nn t ai ha ra sn nghip ca c nhn, hoc ܮc mua nhn danh mt cng ty thng mi.

(c) Nhng vng t ln ca x s thuc v chnh ph, nh l t ca nh vua. Cc t ny h ai tr cao hn ht th thu ܮc. H cho cc nng phu thn qu thu li bng mt gi m c th ܮc li li bi giao dch nh th.

(2) Trng trt.- Nhng ngܩi nh qu cy cy t ai thuc v mt i nghip ch th ܮc ch xy nh cho ; v v h thܩng c lm vic, c ljn khi t rung ǰi ch cng vy, nn h tr nn mt hng ti mi.

Trong min trng ng cc, nu ch cp ht ging v b Nj cy, li np thu mt phn mܩi cho chnh ph, th ngܩi t in ܮc mt phn t hoa li; nu ch ch np thu m thi, th ngܩi t in ܮc hai phn ba hoa li hoc mt na hoa li, nu t sanh sn nhiu so vi cng kh ca t in.

V cc vܩn nho v cc th cy sinh qu, th dn qu ܮc mt phn ba hoa li Nj b cng kh ca mnh; nhng sau vi nm, trong khong t thm gi tr v trng trt v c thm cy nho cng cc cy khc, th dn qu ܮc hܪng phn na hoa li, v c th i cho ܮc chung quyn s hu (Ma-thi- 21:33-41).

(3) Bn.- Khi phi bn sn nghip. hoc l nh, vܩn, hay l t cy cy, th cc t nhn ng mua, bn phi khai lai lch cn k, vn t phi ܮc to n a phng chng nhn v ghi vo s sch. Nhng cc th tc (formalits) thܩng khng Nj cho ngܩi mua nm ܮc quyn s hu mt cch chc chn. Sau khi tr tin ri, cn c nhiu cng hu nhn (co-propritaires) khc lm n khiu ni v ngn cn ch mi nhn lm ca ring.

Khi no bn t rung, th quyn mua trܧc nht thuc v ngܩi cng hu, ri ljn ngܩi c t rung tip cn, nht l khi c cng mt dng nܧc tܧi c hai khu t rung.

Khi no mun cho s khiu ni ca ch t rung tip cn khng c hiu qu, v cng mun Nj phng s nguy him do nhng ngܩi sau ny s khiu ni Nj tranh quyn s hu, th ngܩi ta phi dng mt mu k ǥc bit.

t rung chia lm hai phn, A v B. Vy, mt ming t 400 thܧc vung nh gi bn 300 ng tin Anh. Phn A chng mt phn su din tch, ch l mt khonh k bn ming t ca ngܩi ln cn c th khiu ni, v gi nh l 200 ng; cn nm phn su din tch kia th nh gi l 100 ng. Ngܩi mi ng mua bng lng mua hai phn y theo cc u kin y. Ngܩi mua v ngܩi bn i ljn ta n k kt theo php lut. Ngܩi ln cn c th nj n khiu ni vo ta n v ܮc php mua ming A gn ngay t ca mnh ; nhng ngܩi ln cn y phi tr 200 ng. Ngܩi y khng c quyn g v phn B, v ch mi c quyn ca k ln cn trn phn B y, bi chng tr gi ca phn A. Nu ngܩi ln cn chnh kia mua phn A vi ci gi 200 ng, th sau ny ch c th bn cho ngܩi mua phn B, bi chng by gi ngܩi ny c quyn mua trܧc (droit de premption) v l ngܩi ln cn.

Phn nhiu mu k thng dng trong s vng gi lut php ca ngܩi Do Thi chc l do quyn Thnh Kinh o Do Thi (Talmud) trn ln cc phn s trong tn gio vi cc tiu tit trong php lut i vi sn nghip. Vy nn ngܩi Do Thi kt cc vo mt trnh Ƕ lun l ging nh th; v h theo bn nng thch bun bn, tm li ring v mua vi mt gi r nht m kim cch lm t cng c hn ht Nj ܮc ting l o c v ܮc mt ch trong c nghip thin thܮng. S mua sn nghip gia vng ngܩi phng ng ngy nay thܩng ging nh khi p-ra-ham mua ca con chu h Hch (Sng th k 23:). Thܩng l y nhng s chun b gin tip, hi hp trng th, l php ph trng, ni di sng sܮng, v mc c ro rit.

(4) K t.- Theo lut php hin thi phng ng, th sn nghip chia NJu cho cc con trai v mi con gi ܮc phn na ca con trai.

6. Php lut v chnh ph.- S cai tr theo php lut t ra ci tt nht v ci xu nht ca ǩi sinh hot phng ng. Php lut thit lp da theo cc nguyn tc lun l v tn gio, ban u ct dy phi khoan hng v t thin bi cch em i bn nguyn, b ljn trܧc mt Quan n ca mi ngܩi m chng ai thy ܮc. S thit lp php lut nh th c nhiu ch khoan hng trong khi cc nguyn tc y ܮc din gii mt cch lng thin v ܮc vng gi mt cch cung knh. Nhng khi no cc nguyn tc y khng cn ܮc coi trng, v d lun b da nt, nn, th quan n c th lm nhiu vic ty theo mnh ly lm tt. Cho nn u quan h hn ht l lo sao cho ܮc n ring ca quan n. Quan n bt cng trong th d (Lu-ca 18:1-7) chng s c Cha Tri, th chc cng ly lm d lm m khinh thܩng ngܩi ta. Tc ng A-rp c cu: "Khi con la ca quan n cht, th mi ngܩi i a m xc; khi chnh quan n cht, th chng ai i a m xc".

Hi l v lm chng di l hai du hiu ca s qu cm quyn trong cc ta n ǩi xa v ǩi nay phng ng.

Vy nn khi Sa-mu-n k li ǩi cai tr ca mnh, c ni r rng, mnh m rng mnh khng h n hi l, v s n hi l ca cc quan n trong nܧc Y-s-ra-n b cc ng tin tri bu ra m ch trch l mt trong cc c chnh gy cho quc gia b c Cha Tri t b v b h hi.

Ngܩi phng ng ngy nay rt mc qu quyt, gian di trong s tng qu, dng l. Ci s "Ca l ca ngܩi no dp ܩng cho ngܩi" (Chm ngn 18:16) vn ܮc h dng ljn lun. Trong ǩi t, s biu qu, dng l thܩng i trܧc s xin mt n hu, s nh v thn th. Theo php x giao phng ng, chi khng nhn mt qu l l mt vic chc gin qu ng; cn nhn qu l th mc "mt mn n danh d" cn phi tr li mt cch xng ng. Thnh thong cc nh cm quyn ni trng rng phi chy tin, nhng thܩng th l dn th xܧng. C mt thi k cc quan cai tr v cc quan n thanh lim ty nn cai tr sch nhng s h lm, nhng nhiu y; nhng khi h b ǰi i, th hai bn tranh ginh li cu n ca cc quan k chc v chng bao lu li gy nn ci t hi l. Th lc trong tn gio chng binh vc s thng xt v s cng bnh, nhng li ǰi thnh nhng ng phi v ch Ƕ gio hi lun lun tranh u vi nhau Nj t cc mc ch ring. Mt vic ܮc tn gio chun y bn tr nn mt giao ܧc ca gia nh; v theo phong tc phng ng, th dy lin lc trong gia nh phi che ch nhng k thuc trong gia nh, khng cn ljm xa ljn cc quyn li ca cng dn hay l cc s khng ngh ti cao ca chn l.

S lm chng di rt thnh hnh. c Tn Чc, ta bt bnh v thy th no ngܩi Pha-ri-si, l cc lnh t tn gio, tm nhng k lm chng dm th v nhng vic h chng bit r cht no hoc bit l khng tht. Trong khng c trܩng hp bt ng no phng ng, ngܩi ta cng tm ܮc hng ngܩi lm chng nh vy, tht d qu chng; v v phng din ny, li lm chng ca cc thy t l v cc thy tu chng ng tin mt cht no c.

Nh t.- Cc nh t phng ng ngy nay nhc cho ta nh r cc in c v cc nh t ǩi xa.

C nh t thܩng Nj giam nhng ngܩi mc n, chm ng thu v phm ti nh. Ngoi ra cn c nh t kn v nh t dܧi hm Nj giam nhng k st nhn, gi l "nh t huyt". Phao-l v Si-la b giam ti (Cng v cc s 16:24) mc d khng ܮc giao thng vi nhng k khc, ting ca hai ng cng ܮc h nghe r ng khi hai ng "ht ngi khen c Cha Tri".

S ra khi nh ngc l kh khn (Ma-thi- 5:26), chng nhng v h Nj chm ngy xt x, nhng cn v sau khi mn hn t, bn NJ lao m nheo n kia, t nh l i tin cng mang xing buc xch cho t nhn. Hu ht cc s h lm ny ging nh cc s h lm trong cc khm t ca nܧc Anh hi u th k th mܩi tm.

V c s i i tn nhn y, v s hay lm thin lch cng l, v mi thin cm, nhn c, khng hay ch trch ca ngܩi phng ng thܧng c, nn h coi s t l mt hon nn, ch khng phi l mt s nhc nh. Bn hu i ni ny chn n, quyn tin Nj gip ǫ k t hoc Nj tm phng cu h ra khi vng lao t. Cu Cha khng c dy rng loi ngܩi phi thi hy vng, hu h v cu vt cng khm t (Ma-thi- 25:36).

7. K giu v k ngho.-

(1) Phn ngho.- phng ng c rt nhiu k n my. Nhng i biu thng thܩng ca bn n my th ta thy Lu-ca 14:13 "nhng k ngho kh, tn tt, qu ui". Ngoi ra cn c nhng k ch lܩi bing m thi. Tc ng A-rp c cu: "n my l mt ngh d dng, nhng ng ni ca th chn nn lm".

Trong vng nhng ngܩi b tn tt thn th, th t khi thy ke mt chn, tay v nn my mc; nhng cc bnh tt da, mu v xng hay c lm, thܩng by ra nhng hnh trng gh tm, v gh tm nht l bnh phung.

Tt nguyn thng thܩng v ng thng hn ht l s ui m, n chng c g l ng gh tm c. Mt vi ngܩi n my m hoc c tr con dt i, hoc dng gy r rm ܩng li, c i xin t nh ny ljn nh khc; nhng thܩng th ta gp h nhng ni nht nh trong thnh ph. H dt hoc khing nhng k m, qu ljn trܧc ca cc nh th trong gi nhm hp th phܮng Cha, nht l trong nhng ngy king n. Khi c m cܧi v m tang, th h ngi la lit trn thm cc nh th. H cng hp nhau trܧc nhng ta nh s mi khi trong nhng nh y c vic vui hay l vic bun.

C khi ta thy mt thn hnh c r ng thng, va m, va c v c qui, li va m au; v nm ny qua nm khc, ngܩi n my y hng ngy ܮc khing ljn mt ch nht nh, tc l mt ch ng ngܩi trong thnh ph, hoc ch u cu ngoi chu thnh; hn ngi trn t, dܧi tri ma v mt tri thiu t, bi hay ph khp mnh my nh nhng m my bi c xe c v sc vt ch hnh l chy qua. Hn džc nhng li c Cha Tri ha ban phܧc cho k no sn sc ljn ngܩi ngho kh. y y l tnh cnh ca La-xa-r cng nh ngܩi giu (Lu-ca 16:20), ca Ba-ti-m bn ܩng i Gi-ri-c (Mc 10:46), v ca ngܩi qu cng n th (Cng v cc s 3:2).

(2) Cch ku xin.- Thnh thong ch l mt li by t tnh cnh ngho kh ca mnh, -"Ti ngho", - "Ti thm mt ci bnh", - "Xin cho ti mt xu Nj mua mt ci bnh".

Li ku xin thܩng li mnh m hn bi mt iu b biu l tnh cnh: t ngn tay tr ngang hm rng ri ch ngn tay y ln tri Nj lm chng rng chng c cht n no trong ming. y chnh l "rng sch" (A-mt 4:6).

Nhng thܩng th ngܩi n my gi tnh cm hoc bn phn v tn gio. ng khi ng ca, hn ku rng: "Ti l khch ca ng b! Ti l khch ca c Cha Tri! c Cha Tri s dn dt ng b! c Cha Tri s gn gi con ci ng b! c Cha Tri s cho ng b sng lu!" Nu nhng li ny khng c hiu qu, hn bn th dng cch qu trch: "y khng c g cho c Cha Tri sao?" - " Tt c l ti t sao?" Khi no khng c g b th cho k n my, th h bo hn rng: "c Cha Tri s ban cho anh! c Cha Tri s cu gip anh!" (xem Gia-c 2:16).

Vy, nhng k n my l tay rao ging tr danh ngoi ܩng ph phng ng. tܪng ca I Sa-mu-n 2:7 dm thm trong tt c mi quan h ca s ngho cc vi s giu c. c Cha Tri c mt mc ch khi Ngi lm cho giu c v bt phi ngho cc (Chm ngn 14:31).

Bn n my chia nhau cc ca hng, v ljn cui tun l th h do quanh cc ca hng y Nj nhn tin tr cp. Vy, k giu v k ngho ܮc giao tip thn mt vi nhau, nhng s lm phc phng ng khng c tr kh duyn c ca s ngho nn (Phc truyn 15:11). V khng c rܮu, nn ngܩi n my phng ng khi c v ti t ca tn "ma c bng" phng Ty. Ngoi nhng trܩng hp ca k hon ton lܩi bing, th duyn c ca s ngho kh thܩng l bi bnh tt, hoc bi mt ngܩi "kim go" trong gia nh, hoc bi ngܩi y b b t v hn. Tc ng c cu: "ng khi no dy mt a tr m ci phi khc th no."

Phn nhiu vic b th phng ng l do lng thch ܮc khen ngi, hoc do s hy vng m tn rng nhng ng tin b th c th NJn bi nhng ng bc m mnh kim ܮc bi cch di gt. S b th chim mt a v cao trong vng nhng c tnh tn gio phng ng (Phc truyn lut l k 15:10; Chm ngn 28:27). Trong cc nh hi ca ngܩi Do Thi thܩng c mt ci hp Nj ǿng nhng s tin quyn gp v danh, trn hp c NJ ch H-b-r rng: "Ca l dng kn nhim" (Chm ngn 21:14).

C khi mt b m thuc v mt gia nh giu c phng ng chu mc qun o n my, Nj chn khng m xin cho k ngho, v hy vng rng s b th v h mnh ca b s cm Ƕng c Cha Tri ljn ni Ngi cu mng a con yu du ca b ng au nguy him.

(3) Ca ci.- mc ny lun ljn trong mc "Cc ngh nghip". phng ng, ngܩi ta coi s thch kim tin l mt thin tnh c ht sc tm ti li ring, cng nh s i v s kht vy; thin tnh y l chung cho c nhn loi. Tc ng c cu; "Nghe ting LY mt ngn ln, cn tt hn nghe ting CHO mt ln". Li ca ng Christ phn rng: "Ban cho th c phܧc hn l nhn lnh" tht phn i v khiu khch ci tnh cm chung ca ngܩi phng ng, ljn ni ngܩi ta nh li y mc du khng c chp trong cc sch Tin Lnh (xem Cng v cc s 20:35). Phng ng khng c nhng ng thnh xut chng hoc nhng phܩng i c nh phng Ty, nhng bt lun mi quan h no cng dm thm mt s bin ln ng bun. Hn nhn l mt s mc c v tin bc; s git ngܩi cng c mt gi xng ng; s tin knh cng do s khn ngoan; i a m xc tc l "lm lnh" Nj ܮc phܧc, v b th l mt cch giao dch vi c Cha Tri v tin bc.

8. Vin hnh v chuyn ch.-

(1) tng ca ngܩi phng ng i vi s vin hnh.- Trong vng ngܩi phng ng, th vin hnh c ngha l bt tin, nguy him v tiu ph. Ngܩi ta ht sc trnh s vin hnh. Tc ng ca h c nhng cu:"Tt c mi ngܩi khch l l b con ca nhau" - "Nu c ba ngܩi vin hnh th phi bu mt ngܩi lm u" - "Mt ngܩi ni xa l th l k m, mc du mt hn vn cn thy" - "C ba ni kh s: Bnh tt, nhn n v vin hnh". Dܧi y l ci "n thuc" hoc iu l cho mt ngܩi i vin hnh : "Hy tr ht n, em theo k hu h, tng qu lc ln ܩng, tr li mi vt ngܩi ta giao cho mnh gi, em theo tin v tnh ha nh Nj dng khi i ܩng, ri t gi mi ngܩi, v hy thng xt con vt m mnh ci". phng ng ܩng i thܩng ch l nhng no cht hp, mp m v c . Khi ng i dc theo cc ng rung, th bn nng phu ǰ trn ܩng, v ܩng c thuc v ai u. Trong ng vng, ܩng thܩng chia lm nhiu ng mt cch khng ng, hoc mt bit hn. Trn nhng qung ܩng di tr tri t lng ny ljn lng kia, thnh n ljn thnh khc, vin khch t c c may tm ܮc phng hܧng hoc ܮc ai gip ǫ trong bt lun s kh khn no. Yn cng c g h hng, mt ci ti da eo yn nga im lng ri xung, i lm ܩng, hoc tnh sai qung ܩng, phi ng m gia tri, khng c nܧc ung, l nhng ni kh khn. Ngܩi phng ng chng lo my v v p ca phong cnh. Cc khe ni v vc su thuc v nhng con ch rng v con di; vin khch khng th bin cy thnh than, hoc em nhng gi la v sn p la ca mnh. i vi phn nhiu ngܩi phng ng, th cuc vin du c tnh cch th thao v Nj ngm xem phong cnh l th tht l mt s b mt kh hiu.

Ngܩi A-rp v dn qu thܩng kinh ngc, cm Ƕng ljn ni pht cܩi v thng xt nhng on du khch Anh, M hng nm i thm cc c tch ca X Thnh. Lc cha hiu duyn c v sao, th h on rng cc du khch da theo nhng sch o thut Nj tm bi ca bu trong nhng ng hoang tn, hay l cc du khch i thm nhng thnh a Nj NJn chuc ti li ca mnh.

(2) Cch vin hnh.- Ngܩi ta thܩng ci sc vt m i ܩng xa; sc vt l nga, la, la, cn trong ng ct th dng lc . Ma h l ma tt nht cho cc cuc vin hnh, v by gi tit ma ht, sng ngi c th d li qua hoc kh cn th qua ܮc. Kinh Thnh khng ni ljn ci u. S chuyn ch vt v hng ha hu ht do sc vt lm c. Khi bn m phu ܮc ngܩi ta hn ngy bo em ljn mt s sc vt no d, th h c thi quen bt bn y k qu mt t tin: Nu sai hn th mt s tin y, cn nu lm ng nh giao ko th ܮc hon li s tin y. Gi-r-mi 30 : 21 c mt cch ni rt hay, l k qu tm lng Nj t ra mnh thnh thc (bn Kinh Thnh ting Anh dch rng: "... V k ny l ai m dm k qu lng mnh Nj ljn gn Ta?" ). Trong nhng ng vng khng c nܧc m phi tri qua Nj i ljn Palmyre, Bagdad, hoc ni Si-na-i, th ngܩi ta dng lc , v hay i ban m Nj trnh nng bc v Nj khi b cc b lc A-rp Nj ljn; ngܩi ta nhn bit vng no c cc b lc Bdouins ln qun bi thy nh sng hoc nghe ting Ƕng. Trong nhng khi i m nh th th ngܩi dn ܩng phi ngm cc ngi sao m ln tm phng hܧng. i thܮng c, cc b lc Bdouins l nhng Ƕi h v ǡc lc ca cc on b hnh t x n qua x kia. ng thi chuyn ch cc ca bu phng ng ljn cc th trܩng La-m phng Ty, cc b lc Bdouins ny tr nn rt giu c, quyn th: v dܧi ǩi tr v ca n hong Znobie, h sng lp mt nܧc l lng, l Palmyre hoc Tadmor. Nܧc hin nay chuyn bun bn trn mt bin khp th gii bt tay lm vic ca nhng ngܩi A-rp , v lj quc Anh (Union Jack) ng khai thc kinh Suez chim ch ca ci chung con lc trong on vin hnh c cc ngi sao dn li.

(3) Sa sang ܩng s.- Trong nhiu min ca x cn c thy di tch ca nhng ܩng lt gch do ngܩi La-m xy ǩi xa; y nh l i k nim mt cng trnh kho lo. Nhng cc ܩng thܩng dng ngy nay chng bao lu m hu ht khng qua li ܮc v c ma to ma ng lm ngp. Khi c mt v khch sang trng ljn trong x hoc mt quan thng c i kinh l a ht, th ht thy cc ܩng s bn ܮc sa sang tm thi bi ct b nhng tng , lp khe v h, Nj c th i li d dng, mau chng v v s.

(4) K tin h.- Trong ph cht hp ca cc thnh, y nhng ngܩi v sc vt ch hnh l, cc quan to phi c mt y t mc y phc ring i trܧc mt mnh. Hn qut thobo dn chng giang ra, dng roi nh nhng k v , khua nhng con ch nm trn nhng li i vng dy, v nh vy, hn dp li cho ch i. x Sy-ri, k tin h l ton qun h v ca quan trn th v ton k binh ca v quan to bn x. x Ai-cp c hai tn qun h v chy trܧc xe ca v ph vng, v nhng k thuc v dng di trm anh bn x cng c mt, hai ngܩi chy trܧc mt mnh.

Khi nghe ting nt ܩng, ht mi ngܩi t nhin trnh ra mt bn, v ch trong giy lt thy k tin h pht phi t o trng di, tht dy lng ng nh, vnh khn c mt hoc hai qu tua rung qua rung li; ri ljn ci xe, v by gi ting ku ca k tin h vng vng Ǣng xa.

V h l nhng thanh nin trng s ܮc la chn v hun luyn lun lun, nn h c v oai v trܧc xe v nhng con nga chy nܧc kiu. H chy nh by ch sn hon (daim), sc so mt cch d dng v khng h mt nhc.

l k tin h ku vang trܧc mt Gi-sp, l quan th tܧng mi, my chc th k trܧc (Sng th k 41:43); cng mt th y, -li chy trܧc xe ca A-hp ti Gt-r-n (I Cc vua 18:46); chc v ca k tin h lin lc ǥc bit vi tn tui v cng vic ca Ging Bp-tt (Ging 1:23).

(5) Cho hi.- Cc cch thc cho hi phng ng phn nhiu do s nguy him trong cuc hnh trnh m c. Hai bn ljn gn nhau th hi nhau cho bit l bn hu hay l k th (Gi-su 5:13). Nh bn k s lܮc dܧi y, ta s thy l h trng dܩng no khi ng Christ truyn lnh cho cc s gi Tin Lnh rng khng ܮc cho hi ai dc ܩng. Ngܩi ta thm vo nhiu cu chc tng, nhiu li n cn theo php lch s; v h cng lp i lp li nhiu cu hi thm v sc khe, v. v... V mi ngܩi phi cho rng nhng vic ring ca mnh l khng quan h nu em so snh vi nhng vic ring ca bn mnh, nn khi cho hi xong, hai bn tht ch bit cht t v tin tc ca nhau.

Th d, A v B gp nhau trn ܩng ci.

A. Phܧc cho ngܩi i ljn!

B. Nguyn ng ܮc phܧc gp hai ln!

A. ng mnh gii ra sao?

B. Nh n ng, ti mnh.

A. Nh n ca c Cha Tri.

B. c Cha Tri c lng thng xt.

A. Cng vic ca ng th no?

B. Ngi khen c Cha Tri.

A. Thn ph ng th no?

B. Cha ti gi li cho thm ng.

A. Ti rt mong mi ܮc gp thn ph ng.

B. Cha ti li cng mong mi ܮc gp ng.

A. Ti c th gip g cho ng khng?

B. Nguyn c Cha Tri cho ng sng lu!

A. ng c mt con nga tt qu.

B. N thch ch ng lm.

A. Khi no ng s tr v bnh an v s?

B. Ty theo Cha.

A. Nguyn Cha cng ng!

B. Nguyn ng ܮc bnh an!

Xt nhng ni nhc nhn, lo lng, v nguy him xy ra trong cc cuc vin hnh phng ng, nn ngܩi Y-s-ra-n gm li cuc hnh trnh qua ng vng, cho l mt k nim v mt s ǡc thng ca c Cha Tri hay chm nom, sn sc v thng xt. Xt nh th, th phi lit n hong S-ba vo hng nhng ngܩi chu t b mnh Nj i tm kim s khn ngoan (Ma-thi- 12:42). Xt nh th th nhng ch "mt ni " v "mt thnh Nj " s c ngha su xa v m i dܩng no! S vin hnh phng ng cng gip cho ta hiu rng khi Cha t xng l "ܩng i", th Ngi t gip ǫ loi ngܩi th no theo ch ng dng thing ling, v Ngi cng by t ci hy vng ܮc hoan nghinh, yn ngh v hnh phܧc khi chng ܩng ǩi rt cc dn mnh ljn thnh Vinh hin c cc cng m lun khng h ng.

9. Y khoa v bnh tt.- phng ng c hai danh hiu Nj gi thy thuc cha bnh, y l "Ngܩi khn ngoan" v "Ngܩi thnh khit". Theo ngn ng kim thi, th hai danh hiu y by t ci chn l mi m, y l: Thy thuc phi thng minh sng sut, v bnh nhn phi bnh tnh, tin cy.

(1) Ngܩi khn ngoan.- Ngܩi phng ng c rt nhiu v thuc v loi tho mc, nhng theo cc phng php cu truyn, th dng st m t tht chim a v trng yu: H chng ht sc tin mt thy thuc no, v c mi ht ng ny ljn ng khc. Cng hay ljn cho thy thuc khm bnh. Nh no c ng ngܩi i khm bnh th ly lm t ho. Ngܩi giu sang thܩng hay a tm, chn ngܩi nh mnh i khm bnh lun mt lc. S tng tri ca ngܩi ǩn b c chp Mc 5:26 khin ta ngh ljn mt thi tc lan rng trong ǩi thܮng c. Cc cch cha chy khc nhau v bnh nhn tng tri sanh ra mt s khn ngoan ܮc gi nh l tri hn s khn ngoan ca thy thuc. Do c cu tc ng rng: "Hy hi bnh nhn, ch hi thy thuc". Khng k cc hiu qu do s n ung v Ƕ thܩng c phng ng v phng Ty, th cc chng bnh thng thܩng hn ht l: au mt, bnh ngoi da, au ngc, st rt ng nܧc v st rt thng hn. Danh t dng ch v bnh ca b gia Phi-e-r (Lu-ca 4:38), "au rt nng lm" - by gi ch v mt cn st rt cch nht hoc st rt ng nܧc d di. Chng ny khng hay ly u. Gip dܩng cng mc cng mt chng y (Gip 30:17-18), y l xt theo cc triu chng xng ct m v m hi ǰ ra v st.

(2) Ngܩi thnh khit.- Theo phng din tn gio hoc m tn ca s cha bnh, th ngܩi ta k sc khe l tnh hnh hp l t nhin, v bnh tt l s cht cn phi tm ra duyn c. c Cha Tri v pha s sng, v Ngi cm quyn trn bnh tt do Ngi cho php sanh ra; nhng Ngi ch giao quyn y cho nhng ngܩi ph thc mnh cho Ngi. Trong thi tc phng ng, l ch m chn l sai lch v s gi ngy xen vo. Ngܩi ta ܮc ting l thnh khit v king n, i thm cc ni thnh, hc cc sch ph php, v chm ch vo cc nghi l tn gio. i khp x, thnh thong trn nh mt ghnh ch v nhng d nhn bit, ta thy nhiu ct trng xung t v lp l, c v th s. Hi thm mi bit rng c mt ngܩi lu ngy ti , n bnh v ung nܧc ca h em ljn cho; ngܩi y Nj ht th gi cu nguyn, v bi ܮc ting l nhn c, thnh khit. Ri theo thi gian, s c nhiu ngܩi ljn cu hi mnh m dng l vt xng ng.

Cc thnh theo o ng Christ, cc tng ca Hi gio (derviches) v cc thy "cha-chams" ca o Do Thi, l nhng ngܩi dng quyn php tn gio m cha bnh, NJu mun ܮc s tn sng m tn ca dng chng; vi tt c cc mng lnh v l v thܩng l gh tm ca h, h t ra mnh bit mt cch qu quyt th no lng bi ri ܮc yn i v th no ch nhn ܮc mt sc mi m Nj quyt nh sng, khng chu cht. Dn chng hay nh h cu gip trong nhng trܩng hp dܩng nh b ma qu m, nh l: in cung, Ƕng kinh v tht tnh.

S rao ging Tin Lnh u tin x Sa-ma-ri, o Chp-r, thnh Phi-lp, thnh -ph-s v nhiu ch khc, gp s phn i, tr ngi do nhng ngܩi thnh y v quyn li ca h. L tr t vn cn, nht l trong m tn Hi gio v hc; h m t cuc l v kt qu ca cuc l rt t m, t ra mt tm lng tin cy lm. N cܩi hi hܧc ca ng c t Ty l k th gh gm ca l tr t ny. Hip vi cch cha bnh y cn c mt cch hu nh ph thng, y l eo mt th ba no Nj gn gi mnh khi con mt v quyn php ca ma qu.

Trong vng dn Do Thi, vt h mnh ct yu l ci ba, tc l ci hp con mu en, mi b chng ba phn ty, trong c ming giy chp Xut -dp-t k 13:5-9, Phc truyn Lut l k 6:4-9; 11:13-21. Nhng ngy thung trong tun l, khi cu nguyn, ngܩi ta buc mt ci hp ba vo trn v mt ci vo cnh tay tri, buc bng dy da nh sn vo hp ba. Ngܩi Pha-ri-si lm nhng hp ba ln v dy da to (Ma-thi- 23:5). Trong trܩng hp ca A-sa (II S-k 16; 12), l vua tm kim thy thuc ch khng ni xin Cha Nj ܮc cha lnh, th ta khng nn hiu rng l s cha bnh bi c tin tng phn vi cc v thuc. Cc thy thuc phng ng cng cu ljn cc quyn lc siu nhin ; nhng cng cc thy thng gio ngy nay, h cu cc thin s hoc ma qu, tn cc v ny oai quyn v linh thing ljn ni chng ai dm džc ljn, t nh Sinoi, Sansenoi, v Samnangaleph. Cng nhn rng s tri thc uyn bc ca y khoa l mt n t ca c Cha Tri, nh th l vn dng quan nim tn gio v l tnh ljn cc im.

Ngܩi phng ng t ra mnh coi trng c tin, v h thܩng trng dn cu tc ng ny: "Hy c c tin, mc du ch l tin mt hn th anh s lnh bnh".

Ta thy ci khuynh hܧng v m tn trong mt cch ngn khc ging nh mt cu trong sch gi mo l "Nhng Li Phn Ca ng Christ" cch ngn y l: "Nh th gn bn khng th cha lnh bnh ܮc"[4].

Ngܩi ta tin quyt rng dng thuc l bn phn ca loi ngܩi, cn cha lnh l cng vic do quyn php c Cha Tri; s tin quyt y cn sng st sau khi nhng s gi di ǩi xa chng cht ln trn n tiu dit ri. S tin quyt y lm cho nh gio s kim y s (missionnaire-mdecin) ܮc coi l thch hp v c nh hܪng ǥc bit trong mi nܧc phng ng.

10. Gio dc.- S gio dc phng ng ch trng vo s hiu bit tn gio v n o c. Nh trܩng l mt phn ph thuc vi nh th ca o ng Christ, cha miu ca o Hi-hi v nh hi ca o Do Thi. S quan trng ca nh trܩng ܮc by t bi cy tc ng ny: "Dy d con tr cng nh khc ; dy d ngܩi ln cng nh sng bin". Tr con i hc hu ht t lc u tr, v c theo hc cho ljn nm 12 hoc 13 tui. L thuyt gio dc phng ng bao gm nh hܪng ca c s dy d ln s di truyn. Tc ng c cu: "Anh Nj ci g vo bnh, th ch c th ly ra chnh ci y". Li c cu: "Nu cha l hnh, m l ti, th sao hay c mi thm ngo ngt ܮc?".

S dy d tt nht l khin con tr džc tng cu, tng on theo thy gio. S dc vng ca thy gio l nhng k qua ܩng nghe r ting -a ca bn hc tr džc rp vi nhau. S lm chng cho ph huynh rng hc tr ang sing nng hc tp, v bi s ko nhiu hc tr khc vo trܩng ca thy. Trong vng dn Do Thi, nh trܩng gi l "nh sch" tc l Kinh Thnh, v nht l nm sch ca Mi-se. Khi džc Kinh Thnh v sch cu nguyn ca ngܩi Do Thi, th thy gio cng dy cho hc tr vit ch H-b-r. Ch H-b-r c hai loi: mt loi cho ngܩi Askenazim hoc ngܩi Do Thi u Chu, mt loi cho ngܩi Sepharidim hoc ngܩi Do Thi ng phng. Ch vit H-b-r ny dng Nj vit th v chp s sch, bt c l dng ting g,- ting Anh, ting A-rp, ting Nga, ting c hoc ting n-Ƕ.

S dy cc qui tc tn gio l quan trng hn ht, ri ti s dy cc th ting dng lm phng php tip xc vi x hi v bun bn may mn. Nn gio dc l mt cch hun luyn tr no, ni nh th th ngܩi ta khng hiu l g.

Lm tiu biu cho nn vn chng bnh dn l nhng m ng ngi trong tim c ph bui ti v nghe mt ngܩi k nhng truyn v quyn php ca ma qu, nhng chin cng oanh lit, nhng kho tng tm ܮc, nhng truyn ny nhan nhn trong pho "Thin phng d m". Nhng ngܩi bit suy ngh hn th thch k cu nn vn chng trong cc cch ngn, tc ng. Ngܩi Do Thi, ngܩi theo o ng Christ v ngܩi theo o Hi-hi NJu qu chung sch Chm ngn nh nhau.

Ngܩi A-rp c c mt kho tng cch ngn, tc ng lܮm lt trong ci thin nhin v trong s kinh nghim. Nhng t tܪng cao siu ca cc bc hin trit c th dng lm phng chm cho ǩi, nhng t tܪng y NJu ܮc by t mt cch rt mnh m v tt p, mc du s cao k thܩng khi vܮt qu s cn dng ca cuc ǩi thit thc. S thm ǥt ny l mt cch xng ph ca Chn L Nj nh thc k canh ca, l tr Phn on, ng ng vi bn trong. Hu ht cc cch ngn, tc ng ǥt theo th thi ca, nn ngܩi ta d nh v dng ljn lun. Nhiu cu tc ng c ngha rt thm thy v tm ܮc mt ch ging nhau gia nhng s vt thuc loi khc nhau. Nhng v d va hay, va d lm cho cm phc ca ng Christ tht xng hip vi ngܩi phng ng vn a thch v bit thܪng thc nhng cu vn theo th so snh, tng t.

11. Tn gio.- Tn gio l mt thc s trng i trong cuc sanh hot phng ng.

"V mun vt NJu l t Ngi, bi Ngi, v hܧng v Ngi" (R-ma 11 : 36). l ting hoan h ca mi vt sng hoc c mt danh Nj sng phng ng.

o ng Christ, o Do Thi v o Hi hi c nhiu ch rt khc nhau, nhng NJu ging nhau ch nhn bit s thc hu v quyn nng ca c Cha Tri. phng ng, "khng theo o no" th chng phi l mt s xt on ca tr khn, nhng l mt s thiu st o c. Ch ngha hoi nghi vn b coi l lng khng vng phc t binh vc mnh (Thi thin 14 : 1). Chi rng khng c c Cha Tri hoc minh chng rng c c Cha Tri, c hai s NJu b coi l v ch gn nh nhau.

S tin rng danh c Cha Tri l vinh hin tht mnh m v ph thng, ljn ni nu Tin Lnh do cc gio s rao ging c th thu vo tinh thn, lng d, v c th lm cho yu thng thm vo c tin, th phng ng li kh d c nh hܪng tn gio nh sng c em n phܧc cho hon cu.

Tn gio phng ng c mt tm lng cung knh su xa, nhng li hu nh b t lit bi s m tn, nh mnh thuyt v nghi thc.

A. M tn.- V c nhiu k lm trung bo gia c Cha Tri v loi ngܩi, nn o ng Christ phng ng sa vo mt h sai lm m o Hi-hi v o Do Thi li thot khi. Nhng s tin cy ba ch l chung cho c mi ngܩi; v quyn php ca con mt ma qu v s pht minh cc u mu nhim bi php thut vn l nhng t m tn ph thng. Ting A-rp gi l nh tin kin nhng k no by t nhng vic mu nhim, kn giu bi php chiu hn, hoc php thng cng vi k cht. Danh hiu nh tin kin v php thut y c t ǩi Sa-mu-n. I Sa-mu-n 9 : 7 c mt s bi ri ni ln quanh v cu hi ngܩi c Cha Tri m khng c l vt Nj dng cho ngܩi. Ch dch l "l vt" theo ting H-b-r v ting A-rp, ngha l tin cng ch dn v ting chuyn mn y t ra rng nhng s cu vn nh tin kin nh th lan trn khp dn gian v thnh ra mt li bun thnh bn thn. C mt ch khc t ra nhng di tc ti tm y vn cn bnh trܧng; y l ch "thut s" theo ting H-b-r l "mt k bit", cn theo ting A-rp ng dng ni ngy nay li l "mt k ni". Li na, khi Kinh Thnh ni v mt ngܩi ǩn ng hoc mt ngܩi ǩn b c t thn nhp vo, th dng ch c ngha l "k dng mt ci chai". Li lm phng ng hin nay s ct ngha danh t y. Nu trong nh mt mt mn tin, th h mi b bng NJn Nj t ra tin y giu u v ai n cp; b bng lun lun em theo mt ci chai trng khng. Bi vt trung gian y, b bng ni rng mnh gi hn nhng b con ca ngܩi mt ca ln, v nhng cu p li m ai ny nghe ܮc th b bng bo l do ci chai pht ra.

B. nh mnh thuyt.- Ngܩi ta lun vin ljn thuyt s phn, chng nhng Nj chu ly ci ha khng trnh ܮc, nhng cng Nj cha chi s v v bing nhc. Kh cht ca c nhn khng th no thay ǰi ܮc, v phong tc ca qun chng th khng nn thay ǰi. Ngܩi Do Thi lm trn mi s cng bnh bi theo ng cc di tc ca o Do Thi; v phn ngܩi theo o ng Christ v o Hi-hi cng vy. Ht thy cng nhn rng mc ch ti cao ca tn gio l tn vinh c Cha Tri, nhng con ܩng i ljn mc ch y b li lm v cn tr bi nhng xe "Nghi l" v "Lut php". Dn Y-s-ra-n bit chc cc iu rn ca c Cha Tri; tn Hi gio thm vo ci phn s phi phc tng. Nhng ch c o Tin Lnh ca n in c Cha Tri c th ǰi lut php b ngoi thnh ra s a thch b trong, v ǰi s phc tng ra s t do trn vn. Hi Thnh ng Christ c cc gio s sang ging o x Sy-ri v x Pha-l-tin, th hy vng v cu nguyn rng c Thnh Linh kp ban phܧc cho nhng phng php dng Nj sanh ra hiu qu ln lao . c Cha Tri chng qung b dn Ngi chn t ngn xa, Ngi cng chng mun cho ch-ma-n (ch dn A-rp) cht mt; li na, danh hiu ng Christ ܮc bo tn tri qua bao nhiu th k chu th rn v c hip, cng chng phi l lung cng, v ch u. C n phܧc dnh sn cho x ti "Ngi Li tr nn xc tht, gia chng ta" (Ging 1 : 14).

Ngay by gi quan nim tn gio phng ng dy mt bi hc thܩng rt cn yu cho nhng nܧc vn minh hn. Nhng k lu truyn phn ln cc nghi l b ngoi ca ǩi xa, th cng bo tn mt chn l b trong, tc l: Nhim v ca tn gio l phi cung mi s cn dng su xa nht ca tm lng hn l lm phu ph nhng s cn dng ti cao ca tr tu. phng Ty, c Cha Tri lm nn mt s g l v Ngi tt lnh; phng ng, th chnh s y l tt lnh v Ngi lm nn n. c Cha Tri cao trng hn phng ng v phng Ty, nhng hai phng ny phi hc ln nhau nhiu iu. Phng ng run s, khng dm qu quyt rng c Cha Tri phi lm nhng g. C th c nh mnh trong nhng cch gii thch cng nh trong s phn. Kh bao qut mu nh ca ci ǩi ǩi trong cch thc ca mt ngy. o Tin Lnh ly "danh Jsus" lm chn l u nht v lm chung im (terminus); thng h thn hc ca o Tin Lnh lun lun vn thy dn ng phng mau tht vng v thiu quyn php ca s cu nguyn nhn danh Jsus.

C. Nghi l.- Nghi l y dy trong Hi thnh phng ng cng nh trong cc nh hi ca dn Do Thi; nhng trong cc nh hi s ph din nghi l c nhng tiu tit v c quan h vi lch s Kinh thnh, v v t ra dn Do Thi cn a thch mt ci g hn l Tin Lnh ca c Cha Jsus Christ m h vn chi b.

i sng ca ngܩi Do Thi c o t ci ni cho ljn m m, ngha l t khi sanh ra cho ljn khi qua ǩi. Trong phng ca ngܩi m v a con mi sanh, thy thng gio gin mt t giy chp Thi Thin 121 bng ting H-b-r c thm li cu xin n che ch ca A-am va -va cng cc thin s nhn lnh, v li ra s quyn php hoc s mon men ljn gn ca Leilith, l qu ban m.

Khi mܩi ba tui, cc cu b Do Thi ܮc cha a ljn nh hi, v ti cu lm "con trai ca iu rn". Ngܩi Cha cm t c Cha Tri v ܮc thot khi trch nhim v tinh thn i vi mi s hnh Ƕng ca a tr, v by gi n nhn ܮc thn tr phn bit thin v c (so snh Phi-lp 1 : 9-10). Khi thc dy bui sng, ngܩi Do Thi eo dܧi o ct mt ci tallith nh, hoc tm vi cu nguyn c nhng tua linh thing, ri lm trn nhng l tin knh bui sng hoc nh, hoc trong nh hi.

C nhng cu cm t ǥt sn v khc nhau bng ting H-b-r, dng Nj džc khi n bnh, tht, qu v ung rܮu. Nhng cu cm t khi dng cc mi thm th li khc hn, v l ng dng cho v cy, hoa, l hoc phn thm. C nhng cu cm t khi thy mt vt tt p hoc l lng trong ci thin nhin, khi nghe mt li khn ngoan hoc gp mt ngܩi c ting l tin knh, o c. H hc thuc lng ht thy nhng cu y t khi cn th u, bng mt li vn khng dng trong khi ni chuyn thܩng hoc trong cuc sinh hot hng ngy.

Trong nh, trn ct ca pha hu ca mi cn phng c ngܩi , c treo ci mezza, tc l ci hp con ǿng iu rn chp trong Phc truyn 6 : 4-9. C l trong mt thi k, thi tc y c ngha tt p v nhc cho nh V Khch V Hnh trong nh, s hin din ca Ngi ng phi kim sot v lm cho nn thnh mi li ni v vic lm trong nh. Nhng hin nay ci hp y ch l mt ci ba ch che ch nhng k ng trong phng khi bn qu ban m vo lm hi. Ngoi chn gia nh cn c nhng s cu nguyn trong nh hi vo bui sng, bui chiu v bui ti, v nhng s cu nguyn ǥc bit trong ngy Sa-bt v cc ngy l tn gio. S hu vic c Cha Tri lun lun ܮc t ra l mt lut l phi thi hnh va theo ngha minh bch ca n, va theo nhng hiu qu.

S dy d ca cc thy thng gio ging nh mt nh khon v quyn tc gi hoc nh th l chi mt mn th thao. Vy, i vi ti "nu d con trong sa m n" (Xut -dp-t k 23:19) th:

1)        Cm hn mn n y;

2)        trnh khi s v trn ln hai th y, khng ܮc dng mt vt g va ǿng sa v ǿng tht ;

3)        n tht phi cch xa ung sa mt khong th gi;

4)        Nu n tht trܧc, th khon th gi y phi lu hn, v mt nhiu th gi hn Nj tiu ha;

5)        Sa ǥc phi lit vo loi tht v c cht tiu ngu v chp (prsure).

Cc thy gio o Do Thi bo rng tm cc nh bng giu kn kia l khin mnh nn thnh!

T nhin lm, sau khi thc hnh mi lut l ny, ngܩi c tm lng nhn i phi t hi : "Cn thiu chi cho ti na ?" (Ma-thi- 19 : 20).

Ngoi nhng lut l i vi cc vn NJ ǥc bit v ngy Sa bt hng tun, ǩi tin knh ca ngܩi Do Thi cn b kim sot bi cc L Thnh ni tip nhau. Ta c th by t ǩi tin knh ca h mt cc r rng hn ht bi m t s lܮc cc L Thnh y v cch h gi cc L Thnh y. Mi ln chng ta s phi nhn thy th no "ch lm cho cht" (II C-rinh-t 3:6). Nhng ng khi xem xt, chng ta hy nh rng nghi l khng c yu thng lm cho nhng cnh nguyn ca cy phi kh ho, th cng c th lm hi chng y hoc hn na cho nhng cnh ܮc thp vo cy (xem R-ma 11:19-24)

C tm l chnh, trong s c nm l do nm sch ca Mi-s ch nh[5].

(1) L Vܮt Qua (Xut -dp-t k 12 : 1-28), t ngy 15 ljn ht ngy 21 thng t m lch (Abb hoc Nisn). y l mt khong th gi sa son v vui mng tng bng trong cc gia nh Do Thi. y l khi m ca nm tn gio. Khi mt tri ln vo ngy 14 v cc ngi sao bt u mc, th mi s sn sng Nj gi l. chi ra nh ca xong ri, mi ngܩi trong nh mc qun o mi, v qua khe nhng ca ln v ca s d ng cht khu ngܩi Do Thi trong thnh ph, ta nghe mi bn c nhiu ngܩi ct cao ging ha nhp džc ting H-b-r. Ch c ngܩi Sa-ma-ri cn gi tc quay chin con theo nh cc mng lnh t xa ; nhng ht thy n cc th rau ǡng, nht l l rau dip qun n vi nܧc st (sauce) ging nh va Nj nh li khi lm ti mi trong x Ai-cp. Trong khi džc, ngܩi gia trܪng ct ngha cc bin Ƕng m h ܩng k nim, v hi mi a con trai nh c mt rng n i u, th chng ta tr li rng: "Ti i t x Ai-cp ljn x Gi-ru-sa-lem". Dng li ni y v tn Mizrim v Yerushalaim (Ai-cp v Gi-ru-sa-len) c vn vi nhau. C bn chn rܮu Nj ung trong khi lm l.

Mun cho thun tin v lch s, ngܩi ta ha rܮu vi nܧc. Phi l rܮu thܮng ho hng, v khng c pha cht g ca dn ngoi ch ra. Ngܩi ngho ܮc php dng nܧc nho.

Trong thi gian sa son, ngܩi ta phi cn thn dn nh cho sch ht men v bnh pha men, cng mi vt dng Nj ch, ǿng hoc ch men. Khi nhng ngܩi ǩn b xem xt v c ra nh ca ri, th ch nh chnh thc xem xt rt l trng th. V ng nhn danh c Cha Tri m lm vic y, nn phi Nj mt ming bnh mt ch d thy, v nu ng chng tm thy g, th dܩng nh ng ly danh c Cha Tri m lm chi. C khi h chn mt ngܩi gi b mua ht mi mn c men hoc c th bc men trong nh, t nh gim, rܮu, nܧc nho v hoa qu ng hp. Ngܩi y mua xong, bn xin gi li, sau s ljn ly. Sau by ngy l Vܮt qua, ngܩi ljn ly, ri bn li ngay, ly s tin m mnh tr. Theo lut l ca cc thy thng gio, th trong khong by ngy y cc mn n kia khng phi l ca gia nh y. Khi lm bnh khng men, ngܩi Pha-ri-si ngy nay bt mt ming vi mng trn ming v, nܧc ǿng trong mc t ni ging, e rng l c mt ming bnh thܩng n ni trong v nܧc chng. Ngܩi ta chng h ni g theo tinh thn ca I C-rinh-t 5:8.

(2) L Ng tun.- L ny nhm nm mi ngy sau khi bt u l Vܮt qua, tc l mng 7 thng 6 m lch (Sivn). Cng gi l L Ma mng (Xut -dp-t k 23 : 16), v l By Tun (Phc truyn Lut l k 16 : 10). Trong nh hi, ngܩi ta k nim s la chn by mi trܪng lo (Xut -dp-t k 24 : 1 ; Dn s k 11 : 16).

(3) Mng ba thng tm (AB).- Ngܩi ta gi ngy ny Nj k nim ci ngy su thm m n th th nht v n th th hai b hy ph, v Gi-ru-sa-lem b san phng. c trong nh hi b lt v qung ln by c ; nhng k th phܮng NJu king n, qun o h xc xch v l-bn ; h džc sch Ca-thng ca Gi-r-mi, v cu nguyn xin ng gii cu m c Cha Tri ha ban cho kp ljn.

(4) L thi kn (L-vi-k 23 : 24 ; Dn s k 29 : ).- L ny nhm ngy mng mt thng mܩi (Ethanim hay l Tisri), tc l ngy u nm theo li tnh vic ǩi. Ngy ny c ngha quan trng v tn gio, v l ngy thc nht ca mܩi ngy n nn trܧc Ngy Chuc Ti. Ngܩi ta truyn khu rng trong ngy u nm ny, tn nhng ngܩi Y-s-ra-n phi cht trong nm y NJu ghi vo S S Cht, cn tn nhng k ܮc sng st NJu ghi vo S S sng.

Trong mܩi ngy ny ngܩi ta c dp tin lm cho tn mnh ܮc ǰi t Sch n sang Sch kia bi chm ch thm vo s cu nguyn, s n nn v cc lut l, cc phn s trong nh hi. S m tn ny cn mnh hn s m tn ca Hi kia. i vi ta gii ti v l Mi-sa, v lng kin quyt nng cy c Cha Tri ch khng nng cy thy c. Nhng c hai cng c mc ch da nt linh hn, bp nn tin bc, v t ra ngܩi ta c th chu kh git phܧc ni tay c Cha Tri.

(5) Ngy Chuc Ti (L-vi-k 16:3-10 ; Dn s k 19:7-11).- Ngy ny (Mng 10 thng 10) long trng ǥc bit. Nhng ngܩi Do Thi khng ljn nhm hp trong nh hi lc cui nm, by gi NJu c mt v d cuc th phܮng sut ngy. H git g trng v g mi trng, lm biu hiu cho s tha th v s thanh bch. Cng v mt l y, hc mc o trng; v xut ngy h džc bi cu nguyn h mnh v n nn. Nhng iu b hng hi v nhng ting ni nghn ngo v thn thc khin ngܩi ngoi quc c cm tܪng rng mnh ng xem mt m tang su no, kinh khip. Tht chng khc chi mt linh hn c gng tm li mt bn nng mt hoc quay v nguyn trng. l cnh tܮng n nn hng nm, nhng n chng c quyn php g Nj thay ǰi lng ngܩi (H-b-r 10:3, 4).

(6) L Lu Tm (L-vi k 23:34; Dn-s k 29:12; Phc truyn Lut-l-k 16:13).- L ny bt u ngy 14 thng mܩi, sau khi mt tri ln. y l ngy L Cm T (nh ca ngܩi M) v hi cc tri cy ma h, nht l nho, v, v -li-ve. Sut tm ngy l ny, ngܩi Do Thi dng cc lu bng cnh, l v cc tri bng vi ct b trn bao ln, trn mi nh bng phng, ri vo dng ba.

(7) L n sng (xem Ging 10 : 22), ngy 25 thng chp (Chislen), Nj k nim s lp li cuc th phܮng trong n th, sau khi ni thnh y b xm phm bi Antiochus Epiphane trong thi Macchabes (168 - 165 T.C.,).

(8) L Phu-rim (-x-t 9:19) nhm ngy 14 thng ba (Adar). H džc ht sch -x-t trong nh hi, h danh Mc--ch m chc phܧc cho, li h danh Ha-man ca nguyn ra. H lm tܮng ca Ha-man cho con tr nm , v ngܩi giu em n cho ngܩi ngho ng hu tt c dn Y-s-ra-n NJu tha thch. Ngܩi ta c thi quen ni rng bn n dn sang hoc ba cm ngon ming l "mt l Phu-rim".

S th phܮng v cc l trong nh hi ܮc dn Do Thi coi trng hn ht, k l phng php Ƕc nht cn st li Nj by t v gn gi tnh cch chng tc ca h. Nhng s thnh ra vt thay th quan nim tn gio chn chnh, ch khng nng ǫ quan nim y, v mi mt l k nim cuc qu kh NJu tri ngܮc vi hon cnh hin ti. Vy, l Vܮt qua nhc li tn v ch ca t quc cho nhng k khng cn c t quc. Nhng l thuc v ngh nng, nh l Ng Tun v l Lu tm, th c hnh bi nhng ngܩi s khng dm lm vic lao Ƕng. Ngܩi Do Thi c ting l "k xut ngoi v sng mt ǩi v nh" trn mt t, nhng hng ngy h vn džc trong sch Cu nguyn rng: "Ly Cha, ti cm t Ngi v Ngi chng Nj ti lm mt ngܩi ngoi quc". Tht l k d, ci mi quc gia hp nht li do chnh nhng nghi l ,- nhng nghi l t ra rng dn tc y cch xa nguyn trng ca h. Nhng ǥc im ny hn phi gi lng thng cm ca tn ng Christ, v bit rng ci iu cn yu cho ngܩi Do Thi y l s tha th v s cng bnh ca c Cha Tri cng lng yu thng rng buc ca ng Christ.

C l s tri ngܮc gia cuc qu kh v cuc hin ti ln ljn tuyt im khi xong l th phܮng trong nh hi, thy t l ly ci tallith (tm vi cu nguyn) trm mt li m džc li chc phܧc ca Mi-se (Dn s k 6:24-26). Phi NJ phng nh th, ko l ngܩi thay Mi-se m ni li ca Mi-se s la ra vinh quang xa kia chi sng trn mt Mi-se, l nh lnh t tr dah ban b lut php, v bi nh cht ht dn chng chng.

V s tn bo ca hnh thc trng rng v v s hn ch trong vng mt nܧc nhng iu m c Cha Tri t cho c th gii , nn Hi Thnh ng Christ c phn s ging Tin Lnh cho ngܩi Y-s-ra-n. y l s mng ca ngܩi em xa vung ph ht ca ci phi truyn cho ngܩi anh ng mc vng nguy him l chnh ca ci mnh x vo cnh ngho tng. S i ring hܪng n hu ca c Cha Tri l v bao gi cng l con ܩng phn r gia nh hi ca ngܩi Do Thi v nh th ca tn ng Christ. y l "lng st sng v c Cha Tri, nhng lng st sng l khng phi theo tr khn" (R-ma 10:2); v ci chn l m dn Do Thi chi b y l s vinh hin ca c Cha Tri ܮc by t trong s cu ri mi nܧc (Cng v cc s 2:21-39; 3:25; 6:14; 10:28-43; 13:47; 14:27; 17:27; 22:21, 22; I Ti-m-th 2:7).

Pha-l-tin l mt x c nhng k nim thing ling. Mt vi k nim cn gi nguyn ging ni ca ngܩi sng; cn mt vi k nim ch l nhng ch phai nht trn phn m ghi chp nhng vic lm khi hi th sanh mng cn m nng.

Ci chn l cao trng v c nhn tn gio (religion personnelle) m tri qua bao nhiu th k, phng ng truyn dy bi cc biu hiu v ca l v thܩng lm gim gi tr i bi c l nghi v m tn - ci chn l y l "c Cha Tri giao ph quyn php ca Ngi cho nhng k no giao ph thn mnh mnh cho Ngi". Cc cuc qui nh ci chn l y v s pht trin ca cc cuc qui nh y t cc ǩi thܮng c, l cch by t khon lut php ti trng ca x hi nh rng c nhn phi v gia nh, gia nh phi v quc gia, quc gia phi v th gii, v th gii phi v c Cha Tri.

i vi chnh Kinh Thnh, bi kho cu "cc nghi thc v phong tc" ny ǥt trܧc mt chng ta mt lot t tܪng, tp qun v ch Ƕ s gii ngha v chng thc cho nhng on ng - ni ljn cc chi tit ging nh th trong Kinh Thnh. Bi kho cu ny t ra s mng ca s khi th thch hp vi cc hon cnh ca loi ngܩi mt cch y v mt thit l dܩng no!

Vy, trong tm tr ta c cm tܪng rng Kinh Thnh l mt sch ct Nj cho loi ngܩi kho cu v coi qu v ghi chp nhng vic qu kh. V trn ht mi s, ta phi yu mn v knh trng Kinh Thnh v Kinh Thnh ܮc dng lm ting c Cha Tri phn ǩi ǩi vi mun dn mun nܧc.

 

 

- HT -



[1] Tc l ngܩi A-rp du mc trong ng vng ca Phi chu v A-rp, sng bng ngh cܧp bc.

[2] Hp ny ǿng bn chp on Kinh Thnh; ngܩi Do Thi eo lm nh ba h mnh.

[3] Hin nay x Ai Cp ܮc Ƕc lp.

[4] Cu trong sch y l : "c Cha Jsus phn rng: ng tin tri chng ܮc tn knh trong qu hng mnh, thy thuc cng khng cha khi bnh nhng k quen bit mnh".

[5] Phi nh: (a) Ngܩi Do Thi tnh nm theo m lch; nm m lch ngn hn nm dng lch, nn ngy, thng i mau hn cho ljn khi ngng li v quay v ngy, gi theo dng lch v c thm vo thng chp nhun, gi l Adar (Mars); (b) Thng m lch khng lun lun bt u cng mt ngy vi thng dng lch v thܩng gm nhng ngy ca hai thng khc nhau theo cch tnh ca ngܩi phng Ty. (c) Ngy ca ngܩi Do Thi lun lun bt u lc mt tri ln bui ti hm trܧc (Sng-th-k 1:5).