Lch s C c Gio Vit Nam

C c Gio l tn gio ca nhng ngܩi theo Cha Jsus Christ (c Ki-t), nhng ngܩi ny cn ܮc gi l C c Nhn (Christians hoc Chrtiens). Lch s C c Gio ܮc hoi thai t khi thy ca loi ngܩi khi Thܮng ha ban mt ng Cu Th (c Cha Jsus) xung trn, trong chng trnh cu chuc ca Ngi cho c nhn loi. Hi thnh u tin ܮc thnh lp sau khi c Cha Jsus thng thing v Ngi truyn lnh cho cc mn "Hy i khp th gian ging Tin Lnh cho mi ngܩi". T tr i, Hi thnh cng ngy cng pht trin ngay c trong nhng lc b n p v bt b.

 

Gio Hi Cng Gio La-m thܩng ܮc coi nh t chc u tin ca C c Gio sau cc c cu Hi Thnh u tin. Tip theo , cc gio hi khc ܮc thnh lp, tch ra t Cng Gio, nh Chnh Thng Gio, Anh Quc Gio, Tin Lnh (Protestant). Tin Lnh gm nhiu h phi t Lutheran ljn Bp Tt (Baptist), C c Phc Lm (Seventh Day Adventists), Gim l (Methodist), Ng tun (Pentecostal)... c im chung ca C c Gio l s cng nhn Kinh Thnh l nn tng cn bn ca tn gio. Cc gio phi thm hoc bt nhng sch trong Kinh Thnh NJu khng ܮc coi nh C c Gio chnh thng.

Sau y xin trnh by lch s C c Gio ti Vit Nam. Phn ny ch gm lch s Gio hi Cng Gio La-m, lch s Hi thnh Tin Lnh Vit Nam thuc Hi Truyn Gio Phc m Lin Hip (Christian & Missionary Alliance), lch s Gio Hi C c Phc Lm An Tht Nht (Seventh Day Adventists), v lch s Hi Thnh Bp Tt Vit Nam. Nhiu gio hi khc khng ܮc NJ cp ljn v chng ti khng c y ti liu.

Sau nm 1975, C c Gio Vit Nam cng pht trin mnh. C nhiu gio hi khc ljn Vit Nam Nj m mang nܧc Cha cng nh c s pht trin mnh m trong cc cng ng ngܩi Vit hi ngoi. (NJ ngh Nj phn ny vo kt lun)

 

I.       Lch s Gio Hi Cng Gio La M ti Vit Nam

II.    Lch s Hi Thnh Tin Lnh Vit Nam

III. Lch s Gio Hi C c Phc Lm An Tht Nht Vit Nam

IV. Lch s Gio Hi Bp Tt Vit Nam

V.    Lch s Gio Hi Mennonite ti Vit Nam


Lch s Cng Gio La-m ti Vit Nam

 

Khng c ti liu cho bit o Cng Gio (cn ܮc gi l o Gia-t, o Thin Cha) du nhp Vit Nam nh th no. Theo truyn thuyt th vo th k th hai, th ba... nhiu ngܩi Ty phng ljn ving Vit Nam trong s c cc thng gia, cc linh mc Thin Cha Gio. Nhng hot Ƕng ca cc nh truyn gio ny khng ܮc ghi chp v khng c bng chng no cho bit l c ngܩi theo o lc y mi cho ljn th k th 16.

Theo lch s chnh thc ca triu nh Vit Nam (Khm nh Vit S) th t nm Nguyn-ha nguyn nin ǩi vua Trang-tng nh L (1533) c chiu ch cm o Cng Gio Vit Nam. Chiu ch ny NJ cp ljn mt ngܩi Ty phng tn I-Hi-Khu rao ging o Thin Cha huyn Giao Thy v Nam Chn tnh Nam Sn (nay l Nam nh).

y l mt giai on xo trn v chnh tr vi s phn tranh lnh th: Nh Mc min bc v Nh L min nam (1527-1592); t nܧc ܮc thng nht trn danh ngha dܧi Triu L nhng trn thc t chia ra lm ܩng Ngoi (min bc) thuc cha Trnh v ܩng Trong (min nam) thuc cha Nguyn (1592-1788).

S liu khng ni r l I-Hi-Khu b trc xut ngay lc hay vn cn li v tip tc chc v truyn gio. Vo nm 1583, Cha Diego d'Oropesa hܧng dn mt phi on gm 8 linh mc ljn ving Vit Nam theo li mi ca vua Mc Mu Hp. Phi on i t Manila ljn Qung Yn v dng ܩng thy Nj ljn th Thng Long (H Ni). Dc ܩng, tu ca h b mt trn cung phong lm lc hܧng nn khng vo hi phn Vit Nam ܮc. Nm sau, linh mc Bartholomeo Ruiz, mt thnh vin ca phi on trn, tr li Vit Nam v ܮc quc vng tip n nng hu. ng ܮc nh vua cho php li Nj truyn gio.

Cha Ruiz v mt s cc linh mc Cng Gio, a s l ngܩi Ty Ban Nha v B o Nha, hot Ƕng tch cc em nhng nhn vt cao cp ca chnh quyn, trong c Cng cha Regent Mai Hoa, tr li cng Cha. Du vy, nh hܪng ca h khng ܮc su rng lm trong qun chng dn Vit. Nguyn Hu Trng, trong lun n tin s ca ng dܧi ta NJ "Ngun gc ca hng gio phm Vit Nam" (Les Origines Du Clerg Vietnamien), vit nh sau: "Nu chng ta xem xt nhng thnh qu ca vic truyn gio trong giai on tin khi ny, chng ta phi nhn nhn rng n thnh tu mt cch khim nhܩng. C vi ngܩi chu php ra ti (bp-tm), cha Nj to dng mt cng ng C c c th gy dng mt Hi thnh tng lai".

Mi cho ljn nm 1624, khi mt gio s ngܩi Php, mt hc gi ti ba li lc, l Cha c L hay Alexandre de Rhodes ljn Vit Nam, vic truyn gio mi chuyn qua khc quanh quan trng. ng hot Ƕng c min bc ln min nam (ܩng Ngoi v ܩng Trong) trong 22 nm. ng thnh tho ngn ng, lch s v a l Vit Nam, nht l hon tt vic chuyn ǰi ch vit Vit Nam bng cch dng mu t La-tinh. Vi vi thay ǰi v tu chnh sau ny, ch vit do ng son tho thay th ch nho Nj tr thnh quc ng vo cui thp nin 1910.

Linh mc c L tr v Ba-l vo nm 1649. ng thnh lp Hi Tha Sai (Societ des Missions Etrangres) Nj khuyn khch cc nh truyn gio ngܩi Php ljn vng Vin ng. V th, cc gio s ngܩi Php ngy cng gia tng v tr thnh lc lܮng nng ct ca cc gio s Cng Gio ti Vit Nam. Theo o Duy Anh, tc gi quyn Vit Nam Vn Ha S Cng, vo nm 1680, khong 30 nm sau khi Hi Truyn Gio Hi Ngoi ܮc thnh lp, Gio Hi Cng Gio Vit Nam cho rng c ljn 600.000 gio dn min nam (ܩng Trong) v 200.000 min bc (ܩng Ngoi). Cc con s ny khng ܮc xc nhn v dܩng nh hi cao hn trn thc t, v sau hn mt th k, con s gio dn trn ton quc, sau nhiu ln tng gia v pht trin, khng vܮt qu 320.000 (theo Linh mc Phan Pht Hun, mt s gia Cng Gio).

Hot Ƕng truyn gio ca Cng Gio vo cui th k th 17 ljn thi i vua Gia Long nm 1802 c lc gp kh khn c khi ܮc d di. S thng trm ny thܩng bt u v chm dt vi vic ln ngi hay bng h ca cc v vua c thin cm hoc chng i o. Trong nhiu trܩng hp, vic ny ty thuc vo s thay ǰi quan im ca cc v vua hoi nghi. in hnh l trong ǩi cha Trnh Trng, cc linh mc B o Nha ܮc php theo ng trong chuyn chinh phc min nam Nj ging o. H ܮc php m cc nh th ti H Ni v cc thnh ph min bc khc. Nhng khi ng bit rng nhng ǥc n dnh cho cc gio s B oNha khng mang li li lc trong vic trao ǰi kinh t vi nܧc ny, Trnh Trng quyt nh trc xut cc nh truyn gio. min nam, Cha c L l gio s u tin ܮc cha Cng Thng Vng tip kin, ܮc ngܩi chp nhn l vt v ܮc php kiu ng trong x. Tuy vy cha Cng Thng Vng ra lnh hnh huyt 3 Thnh l An-r, Inhaxo, v Vinh Sn cng nhiu gio dn khc (1644-1645).

Nguyn Nhc, Nguyn Hu v Nguyn L, ba anh em Nh Ty Sn (1788-1802), thng nht sn h, dp b ch Ƕ cai tr ca cc Lnh cha min bc ln min nam v chm dt ch Ƕ nh L. Mc d cc v vua nh Ty Sn khng chng i o Cng Gio, a s cc linh mc phi ri b Vit Nam v chin tranh. Trong thi gian ny, hot Ƕng ca cc nh th Cng Gio khng ܮc ghi chp y . Hc gi Trn Trng Kim vit trong quyn Vit Nam S Lܮc rng "trong thi Ty Sn, v t nܧc bt yn, triu nh ch tm vo vic chin tranh v Cng Gio khng b cm".

Chnh sch d di i vi Cng Gio dn dn thay ǰi vo nhng nm cui cng ca nh Ty Sn. Lc u triu nh tuy khng c thin cm vi cc tn gio, khng gip ǫ cc cha, NJn hay nh th, nhng Cng Gio khng b bt b v ܮc coi nh cc o khc. Nhng ljn khi Gim mc B a Lc cng khai ng h Hong t Nguyn nh chng li nh Ty Sn, th chnh quyn trong nam dܧi thi Nguyn L, em ca Hong Quang Trung, bt u bt b o Cng Gio: nh th b tn ph, cc gio chc ngܩi Vit phi ln trn trong rng.

Trong sut 9 nm dܧi thi Ty Sn, s gio dn gim i t 100.000 xung cn 60.000 min nam. Tuy nhin, nhiu bng c cho bit s st gim ny l do nh hܪng ca chin tranh gy nn, lm cho dn s gim xung hn l s n p ca chnh quyn.

min bc v min trung, Cng Gio ܮc chp nhn, khng b nh Ty Sn Nj trong lc u cho ljn khi Gim mc Labartette Thun Ha (Hu) nhn ܮc mt th ca Hong t Nguyn nh sau khi ng chinh phc ܮc min nam. V l do ny m 31 tn Cng Gio b git, trong c Linh mc Nguyn Vn Triu, nhiu ngܩi khc phi ln trn. Phn ng khc nghit ca nh Ty Sn khng phi l do s chng i ngoi kiu hay o Cng Gio m do s ng h Nguyn nh ca Gim mc B a Lc v cc hng gio phm. Linh mc Phan Pht Hun, tc gi quyn Vit Nam Gio S, l quyn lch s y nht ca Cng Gio Vit Nam ng vi quan im ny, ng vit: "nu Gim mc B a Lc khng gip ǫ Nguyn nh chinh phc t nܧc, triu nh Ty Sn khng st hi tn Cng Gio".

Cui cng, Nguyn nh thnh cng trong vic dit tr nh Ty Sn, ln ngi ly nin hiu l Gia Long. Trong thi gian 18 nm dܧi triu Nguyn, Cng Gio ܮc yn n v pht trin d rng nh vua khng theo o, cng khng ban ǥc n no cho Gio hi. Vua Gia Long thܩng biu l lng bit n i vi cc nh truyn gio, nht l Gim mc B a Lc, ngܩi ht lng gip ǫ nh vua (d rng sau ny Gim mc B a Lc b mt chc) cho ljn khi ngܩi qua ǩi. Dܧi thi vua Gia Long, Gio Hi Cng Gio c 320.000 gio dn, 119 Linh mc Vit Nam, 15 nh truyn gio ngoi quc v 3 Gim mc. iu ng ch l 80 % cc Linh mc v Gio chc Vit Nam NJu min bc.

Sau khi vua Gia Long bng h, Gio hi Cng Gio ch ܮc mt thi gian yn n ngn ngi t nm 1820-1833, sau li phi tri qua mt thi k en ti nht trong lch s dܧi ǩi vua Minh Mng, Thiu Tr v T c (1833-1883). Vua Minh Mng ra chiu ch cm o Cng Gio trong ton lnh th vo ngy 6 thng ging nm 1833. Lnh cm ch ny ܮc cc vua Thiu Tr v T c noi theo: cc nh truyn gio vo lnh th bt hp php Nj rao ging o Cha s b x t; cc linh mc Vit Nam khng b o s b khc ch vo trn v b lu y; gio dn b cm khng ܮc theo o. Nhiu gio s ngoi quc, nhiu gio chc Vit Nam b git v chnh quyn trung ng ln a phng NJu tnh nghi h l nhng ngܩi nm vng, lm tay sai cho gic. Li thm cc nhm chng i (chng Php) a phng cng khng a g ngܩi Cng Gio. V sau triu nh Vit Nam b p lc ca Php, phi rt cc lnh cm ny theo cc ha ܧc nm 1862 v 1874. Mt s gia Vit Nam, ng Phan Thanh Khi vit: "Cc v vua Vit Nam chng i Cng Gio khng phi v h c ch trng thi qu nhng v h mun bo v s thun nht ca dn tc v chnh tr cng nh v o c. H cho rng ngܩi Cng Gio khng th cng ng b l mt e da cho s thun nht ca quc gia".

C t nht 3 l do khin cc vua Minh Mng, Thiu Tr v T c c chnh sch kht khe i vi Cng Gio.

1.      Nguyn nhn th nht l chnh tr, c l l nguyn nhn quan trng nht. Vua Minh Mng, khng phi l trܪng nam ca vua Gia Long (Hong t Cnh l ngܩi k v ngi vua mt ti Gia nh sau chuyn thm ving Ba-l vi Gim mc B a Lc) v s chn ng Nj ni nghip b mt vi triu thn v cc nhn vt c thin cm vi Cng Gio chng i. Cho ljn ngy nay, nhiu ngܩi Cng Gio vn cho l s chn la ny khng hp php, v ch c con ca Hong t Cnh mi c quyn k v vua Gia Long. Sau khi ln ngi, vua Minh Mng t s bt mn i vi nhng ngܩi chng i ng. V vy, vic cm ch o Cng Gio khng lm ai ngc nhin.

2.      Nguyn nhn th nh l ch trng ca nh vua mun theo o truyn thng dn tc nh Khng gio, o th ng b v v vy ng chng i cc o ngoi lai m ng cho l "t gio".

3.      L do th ba cng l l do chnh tr: v chnh sch bnh trܧng ca cc lj quc thi nht l nܧc Anh h n v Min in trܧc my chc nm, v nܧc Php mun bnh trܧng s hin din Chu sau khi b mt n vo tay Anh quc. Cc nh truyn gio b coi l gin ip v tn Cng Gio b coi nh nhng ngܩi nm vng, h khng ngn ngi phn bi t nܧc cho s t do tn ngܫng.

Trong iu th nht ca ha ܧc 1862, Hong lj Vit Nam b bt buc phi tha nhn s h ca nܧc Php min nam v phi Nj cho Cng Gio ܮc bnh trܧng: "Nܧc Nam phi Nj cho gio s nܧc Php v nܧc I-pha-nho ܮc t do vo ging o, v Nj dn gian ܮc t do theo o".

S t do tn ngܫng ny khng ܮc dnh cho dn min trung v min bc. H vn cn b cm bi chnh quyn. Cc nhm i quc, in hnh l nhm Vn Thn, tuyn b rng "Tn Cng Gio bn nܧc cho thc dn Php. Mt khi nhng k nm vng ny b loi tr, ngܩi Php s khng cn hu thun na t s b tiu dit". N lc ca h khng ngng cho ti nm 1884, ha ܧc Patenotre ǥt ton ci Vit Nam dܧi s bo h ca Php, bo m cho s t do tn ngܫng ca o Cng Gio, v ti xc nhn cng nh thc thi ha ܧc Gip Tut nm 1874. Gio hi Cng Gio khng bao gi mt "s t do ging o" v tip tc bnh trܧng trong thi gian Php thuc. Vo nm 1932, Vit Nam c 13 gio phn v tt c NJu do cc gim mc ngoi quc m nhim. Gim mc u tin ca Vit Nam l c cha Nguyn B Tng ܮc nhm thnh chc vo nm 1933. y l mt bin c lch s cho hng gio phm Vit Nam v trong gn bn th k, nhng nh truyn gio u chu khng c gng o to nhng ngܩi lnh o cng nh nhng linh mc trong nܧc theo tinh thn ca cc thnh vo th k th nht.

Mt bin c khc, 27 nm sau, vo nm 1960, c Gio Hong Gioan XXIII NJ c 3 Tng Gim mc (archbishoprics) v cc hng gio phm u tin ca Gio Hi Cng Gio Vit Nam. l gio khu H Ni vi 8 gio khu (diocese) do Tng Gim mc Trnh Nh Khu, gio khu Hu vi 3 gio khu (dioceses) do Tng Gim mc Ng nh Thc, gio khu Si-gn vi 5 gio khu do Tng Gim mc Nguyn Vn Bnh lnh o. Trong s 16 Gim mc ܮc c Gio Hong b nhim cho cc gio phn trn, c 14 Gim mc Vit Nam.

Trn thc t, Cng Gio l tn gio c t chc, h thng nht Vit Nam ngy nay. Vi 1.454.842 gio dn min nam v 833.468 gio dn min bc, Cng Gio l mt cng ng ln nht v mnh m nht trong x hi Vit Nam. Ngoi cng vic truyn ging v hun luyn cc gii lnh o trong nܧc, Gio hi Cng Gio vi 24 gio phn (orders) c ܮc mt h thng rng ln v hu hiu chuyn lo v vn NJ gio dc v x hi. iu ny lm cho hng ngn ngܩi tr li o mi nm v gy nh hܪng su rng trong gii tr thc. (Trch dch t lun n tin s ca Mc s L Hong Phu, 1972).

 

o Thin Cha dܧi mt s gia Trn Trng Kim

(Trch Vit Nam S Lܮc[1])

Nguyn khi xa ton x u-la-ba (u Chu) khng c nht nh mt tng gio no c. Mi dn tc th mt v thn ring ca mnh. Thܩng hay ly ci lc hot Ƕng ca to ha m tܪng tܮng ra cc v thn, ri lm NJn, lm i, Nj th cng. Nh dn tc Hi-lp (Grec) v dn tc La-m (Romain) th thn Giu-bi-te (Jupiter), thn A-b-lng (Apollon) v cc v thn khc vy. Duy c dn tc Do-thi (Juifs) t Tiu -t-, nay l t Palestine ܮc Ƕc lp, ch th mt v thn gi l Jhovah thnh Gia-l-tn-lnh (Jerusalem). Dn y tin rng thn Jhovah sinh ha vn vt v ngܩi; cho nn ngܩi ch phi th mt v thn y m thi. n ǩi dn La-m kim tnh ܮc c t Tiu -t-, t bc A-phi-l-gia (Phi Chu) v t ty nam u-la-ba, dn Do-thi cng thuc La-m, m o Do-thi by gi cng suy lm ri. Lc y c Gia-t ra ǩi, nhn o Do-thi m lp ra o mi[2] dy ngܩi ly s yu mn v tn knh Thin Cha lm gc, ly bng t bi nhn th, coi ngܩi nh anh em rut tht lm ct. T v sau cc mn em o y i truyn b cc ni. ng Saint Pierre th sng lp gio ܩng kinh thnh La-m, ng Saint Paul th i truyn o khp trong nܧc.

Lc u o Thin Cha b nhiu phen vua La-m nghim cm, dng cc hnh m git cc gio s v nhng ngܩi theo o mi, nhng du nguy nan th no mc lng, cc mn c mt nim i truyn o khp bn phng. Mi ljn u nj t th k (313) vua La-m l Constantin mi cho ging o Thin cha mi ni trong nܧc. T by gi tr i o Thin Cha mt ngy mt thnh, lp gio hong Nj thng nht vic gio, ǥt gim mc Nj coi vic gio cc ni, li sai gio s i truyn o khp trong thin h: h u c ngܩi l c gio s ljn dy o. Bi vy cho nn chng bao lu m ton u NJu theo o Thin cha c.

bn ng ta thi t ǩi nh ܩng (618-907) s chp c Cnh gio[3] tc l mt phi Gia-t gio sang Tu, nhng v by gi o Pht ang thnh, cho nn o Cnh gio mt dn i. Mi ljn ǩi nh Nguyn, nh Minh mi tht c gio s sang ging o Gia-t nܧc Tu.

nܧc Nam ta t khi c ngܩi u-la-ba sang bun bn, th tt l c gio s sang dy o. C theo sch Khm nh Vit S, th nm Nguyn Ha nguyn nin ǩi vua Trang tng nh L (1533) c ngܩi Ty tn l I-n-khu i ܩng b vo ging o Thin cha lng Ninh Cܩng, lng Qun Anh, thuc huyn Nam Chn (tc l Nam Trc) v lng Tr L, thuc huyn Giao Thy.

Sch Nam s ca Trng vnh K chp rng nm bnh thn (1596) ǩi ng Nguyn Hong c ngܩi gio s Ty-ban-nha tn l Diego Adverte vo ging o trong Nam trܧc ht c. Nhng lc by gi li c my chic tu Ty-ban-nha cng ljn, cha Nguyn s c quy nhiu g chng, bn ui i.

n nm t mo (1615) ǩi cha Si, gio s l P. Busomi li ljn ging o, ri ljn nm gip t (1624) c gio s tn l Jean Rhodes, ngܩi Php-lan-ty, ljn ging o Ph xun v lp ra cc gio ܩng. Nm bnh dn (1626) ǩi vua L Thn-tng, gio s Baldinoti vo ging o ngoi Bc, b cha Trnh khng cho, phi b i. ܮc t lu ng Jean Rhodes (Alexandre de Rhodes) trong Nam ra Bc vo yt kin cha Trnh v em dng ci ng h qu lc, cha Trnh cho ng Jean Rhodes ܮc ging o ti kinh .

T v sau cc gio s c dn dn vo nܧc dy o, m ngܩi mnh cng ngy cng theo o cng nhiu. Nhng v nܧc ta t xa ljn nay vn theo Nho gio, ly s th cng ng cha lm trng, ly s t t thn thnh lm phi, m l nܧc th ly s cng t lm mt vic rt quan trng. t nhin thy nhiu ngܩi mnh theo o Thin cha, b c cc thi c, ch chuyn v mt mt theo o mi, bi vy cho nn trong Nam ngoi Bc, vua cha NJu cho o y l mt t o, lm hy hoi c ci phong ha ca nܧc nh xa nay, bn xung ch cm khng cho ngܩi trong nܧc theo o mi na, v ǥt ra php nghim Nj bt ti nhng k khng theo ch d y.

C theo trong s th nm tn v (1631) trong Nam, cha Thܮng l Nguyn-phc Lan cm khng cho ngܩi Ty vo ging o trong nܧc.

Nm qu mo (1663) ngoi Bc, cha Trnh l Trnh Tc bt ui cc gio s v cm khng cho ngܩi mnh theo o Gia-t.

Nm gip thn (1644) cha Hin min Nam bt git nhng ngܩi i ging o Nng.

Nm bnh t (1696) ǩi vua L Hi-tng, Trnh Cn bt t ph c nhng sch o v nh o cc ni v ui nhng ngܩi ging o ra ngoi nܧc.

Nm nhm thn (1712) ǩi vua L D-tng, Trnh Cng bt nhng ngܩi theo o Gia-t phi co trn v khc vo mt bn ch "hc Hoa-lan o[4]".

Nm gip tut (1754) ǩi Cnh-hng, Trnh Doanh li nghim cm mt cch rt ngt, khng cho ngܩi ta i theo o, v li git c cc o trܪng v o .

T v sau vic cm o ngy mt nghim, m ngܩi i ging o cng khng ly lut nܧc lm s, c c sc d cho ܮc nhiu ngܩi theo o. Ri dn dn ngܩi trong nܧc phn ra bn lng bn gio, ghen ght nhau hn ngܩi cu ch. Vua quan th thy dng php thܩng khng cm ܮc, mi dng ljn cc hnh Nj m trng tr, git hi bao nhiu ngܩi v ti.

Tm li m xt, th gi s ngܩi ngoi quc vo nܧc ta m ch c vic bun bn m thi, th chc rng nܧc ta xa nay vn l mt nܧc vn hin, vua quan ta cng khng c l g m ngn cm; nhng bi v khi quan h vi vic sng tn, th d hay d th no mc lng, ngܩi ta ai cng cho s sng tn ca mnh l phi hn, thnh ra khng ai khoan dung cho ai, ri c phi dng th lc m nn nhau. Cng v th cho nn nܧc ta khng chu suy xt l phi tri cho k cng, lm lm s tn c Nj ljn ni mt c s ha hiu vi cc nܧc Ty dng v gy nn ci mi bin lon cho nܧc nh vy.

 

S cm o ǩi vua Minh Mng

T khi vua Thnh-t (Minh Mng) ln ngi, ngi c khng cho ngܩi ngoi quc vo ging o trong nܧc. n nm t du (1825), khi chic tu Thtis vo ca -nng, c mt ngܩi gio s tn l Rogerot li i ging o cc ni, vua Thnh-t nhn dp y mi c d cm o, v truyn cho cc quan phi khm xt cc tu b ca ngoi quc ra vo ca b. Trong d ni rng: "o phng Ty l t o, lm m hoc lng ngܩi v hy hoi phong tc, cho nn phi nghim cm Nj khin ngܩi ta phi theo chnh o".

Ngi li sai tm bao nhiu nhng gio s trong nܧc em c v Hu Nj dch nhng sch Ty ra ch Vit Nam, ch l khng phi v vic dch sch, nhng l Nj cho khi i ging o ch hng thn.

Lc by gi khng phi l mt mnh vua Thnh-t ght o m thi, phn nhiu nhng quan li cng NJu mt c, cho nn s cm o li cng nghit thm. Nhng m du cm th no mc lng, trong nܧc vn c ngܩi i ging o, nh vua ly iu lm tri php, li c ra d ln na truyn cho dn bn gio phi b o,v ai bt ܮc gio s em np th ܮc thܪng. Nm y Hu c mt ngܩi gio s phi x gio, v cc ni cng ri lon v s bt o v git o.

T tr i, trong Nam ngoi Bc, ch no cng c gic gi ni ln, nh vua ng cho dn bn o theo gip qun gic, li cng cm nghit: t nm gip ng (1834) cho ljn nm mu tut (1838), c nhiu gio s v o b git, nht l t khi bt ܮc c Du (P. Marchand) Gia-nh ri, s git o li d hn trܧc na.

Nh vua mt mt th cm o, mt mt th ban nhng hun iu ra Nj khuyn dn gi ly o chnh. Nhng nh vua m dng uy quyn Nj git hi bao nhiu, th dn s li kh s by nhiu, ch lng tin tܪng ca ngܩi ta khng sao ngn cm ܮc. V li o Thin cha cng l mt o tn nghim, dy ngܩi ta ly lng nhn i, vic g m lm kh dn s nh th? Cc gio s by gi c mt nim liu sng cht i truyn gio cho ܮc, c ngܩi phi o hm m dܧi t hng my thng Nj dy o. Nhng ngܩi c ch bn cht nh vy, th hnh pht cng v ch m thi. Nm mu tut (1838), vua Thnh-t thy cm th no cng khng ܮc nhng ngܩi i ging o trong nܧc, ngi bn sai s sang Php Nj iu nh vi chnh ph Php v vic y. Song khi s thn Vit Nam ta sang ljn ni, th hi Ngoi quc truyn o xin Php hong l vua Louis Philippe ng tip - theo sch Histoire de la Cochinchine Francaise ca ng Cultru -. S thn ta phi tr v khng; khi v ljn Hu th vua Thnh-t mt ri.

 

Vic giao thip vi nܧc Php ǩi vua Thiu Tr

T khi vua Hin-t (Thiu Tr) ln tr v, th s cm o hi ngui i ܮc mt t. Nhng m triu nh vn ght o, m nhng gio s ngoi quc vn cn giam c Hu. C ngܩi a tin y cho trung t nܧc Php tn l Favin Lvque coi tu Hroine. ng Favin Lvque em tu vo -nng xin cho nm ngܩi gio s ܮc tha.

Qua nm t t (1845) l nm Thiu Tr th nm c mt gim mc tn Lefbvre phi n x t. By gi c ngܩi qun tu M-li-kin Nng xin mi khng ܮc, mi bo tin cho hi qun thiu tܧng nܧc Php l Ccile bit. Thiu tܧng sai qun em chic tu Alcmne vo Nng lnh gim mc ra.

Nm inh v (1847) quan nܧc Php ܮc tin rng Hu khng cn gio s phi giam na, mi sai i t De Lapierre v trung t Rigault de Genouilly em hai chic chin thuyn vo Nng, xin b nhng ch d cm o v Nj cho ngܩi trong nܧc ܮc t do theo o mi.

Lc hai bn cn ang thng ngh v vic y, th quan nܧc Php thy thuyn ca ta ra ng gn tu ca Php, v trn b li thy c qun ta sp sa n ly, mi nghi c s phn trc g chng, bn pht sng bn ǡm c nhng thuyn y, ri nh neo ko bum ra b.

Vua Hin-t thy s trng nh th, tc gin v cng, li c d ra cm ngܩi ngoi quc vo ging o, v tr ti nhng ngܩi trong nܧc i theo o.

Vic tu nܧc Php vo bn Nng xong ܮc my thng, th vua Hin-t phi bnh mt. By gi l thng chn nm inh v (1847), nm Thiu Tr th by. Ngi lm vua ܮc by nm, th 37 tui, miu hiu l Hin-t Chng-hong-lj.

 

Vic cm o ǩi vua T c

Vic cm o th t nm mu thn (1848) l nm T c nguyn nin, vua Dc-tng mi ln ngi, c d cm o. Ln y trong d ni rng nhng ngܩi ngoi quc vo ging o, th phi ti cht, nhng ngܩi o trܪng trong nܧc m khng chu b o, th phi khc ch vo mt, ri phi y i ch nܧc Ƕc. Cn nhng ngu dn th cc quan phi ngn cm, ng Nj cho i theo o m b s th cng cha ng, ch ng c git hi v. v...

n nm tn hi (1851) l nm T c th t, li c d ra cm o. Ln ny, cm nghit hn ln trܧc, v c my ngܩi gio s ngoi quc phi git.

Sc khng gi nܧc m li c lm iu tn c. khng cho ngܩi ngoi quc vo bun bn, li em lm ti nhng ngܩi i ging o, bi th cho nn nܧc Php v nܧc I-pha-nho mi nhn c y m nh nܧc ta vy.

Ho ܧc nm Nhm Tut (1862)

n hm 9 thng 5 th thiu tܧng Bonard v s thn nܧc Nam ta l ng Phan thanh Gin v ng Lm duy Tip k t ha ܧc. T ha ܧc y c 12 khon, khon u tin c lin quan ljn tn gio:

1.      Nܧc Nam phi Nj cho gio s nܧc Php v nܧc I-pha-nho ܮc t do vo ging o, v Nj dn gian ܮc t do theo o.

 

Ha ܧc nm Gip Tut (1874)

Ngy 27 thng ging nm gip-tut (1874), l nm T-c th 27, hi qun thiu tܧng Dupr v ng L Tun, ng Nguyn vn Tܩng k t ha ܧc c thy 22 khon, khon IX lp li vic ging o.

Khon IX. Vua nܧc Nam phi Nj cho gio s ܮc t do i ging o, v Nj cho dn trong nܧc ܮc t do theo o.

Lch s Hi Thnh Tin Lnh Vit Nam

 

I. Giai on tin khi.

Tn s W. M. Turnbull, Ph Hi trܪng Hi Truyn Gio Phc m Lin Hip ni rng: Bt c ni no m vic truyn gio b kha cht, ngha l mt ni cha ܮc nghe rao ging Tin Lnh ca ng Christ, th s thy gio s thuc Hi Truyn Gio Phc m Lin Hip ljn ng tri trܧc ngch ca Nj ch Ǯi, h c c hi l bܧc vo, cu ni rt ng vi trܩng hp nܧc Vit Nam. Ti ng Dng thuc Php, Vit Nam l mc tiu u tin ca Tn s A. B. Simpson ngay t khi ng mi sng lp Hi Truyn Gio Phc m Lin Hip nm 1897. Cc gio s ca Hi Truyn Gio Phc m Lin Hip min nam Trung Hoa lun lun hܧng tm mt vo Vit Nam.

Nm 1887, Tn s A. B. Simpson vit trong t tp ch "Word and World" nh sau: Min Bn o ng Nam b qun lng t lu. Quc gia Vit Nam cn ܮc soi sng Tin Lnh ca ng Christ. Ti sao nhng ngܩi phc v Cu Cha khng ǥt Vit Nam ngang hng vi Ty Tng, thit lp chin trܩng thuc linh mi, hu tranh th nhiu linh hn ti nhn v vi Ngi.

Ma h nm 1893, Tn s David Leclaccheuz, cng s vin ca Tn s Simpson ljn thm Sign. Khi tr v, ng tܩng trnh v cho bit cnh ca ti Vit Nam cng nh ton x ng Dng thuc Php m cho vic ging Tin Lnh. Qua nm sau, Tn s Simpson cho bit rng Sudan, Ty Tng v Vit Nam l ba a ht truyn gio quan trng cha ܮc khai thc Nj qui s vinh hin v cho Cu Cha.

Tuy nhin, mi ljn nm 1897 mi ch c mt gio s ca Hi Truyn Gio Phc m Lin Hip ܮc php bܧc chn vo ng Dng thuc Php Nj thm ving v ch vn vn thm ving m thi, khng ܮc truyn gio. l Gio s C. H. Reeves, t Long Chu vܮt bin gii Hoa Vit vo min Bc ri ljn Lng Sn. Khi tr v, ng phc trnh vi Gio Hi: "Ti ܮc cc s quan v binh s Php tip i rt lch s. H y rt ng, ni no c Ƕ mt trm ngܩi dn th c mt n lnh. Trong sut thi gian min Bc, ti ܮc cc binh s Vit Nam v Php h tng".

Nm 1889, Gio s R. A. Jaffray tuy l tn Gio s min nam Trung Hoa, nhng li ng mt vai tr rt ǡc lc trong vic m mang rao ging Tin Lnh ti ng Dng. Gio s Jaffray cng vܮt bin gii Hoa Vit theo cch ca Gio s Reeves, i ܩng thy theo sng Hng H xung tn th H Ni. Nhng ng cng cha ǥt ܮc im ta no cho cng vic truyn gio. Nm 1901, ng v ngh hn M, ng tm gp ng b Lylvan Dayan ngܩi Gia N i thuc Php, vi hi vng NJ c ng b ny sang Vit Nam, v ngܩi ni ting Php vo x thuc Php d dng hn ngܩi ni ting Anh. Sau Hi Truyn gio sai phi ng b Dayan qua Vit Nam. Nm 1902, h vo hi cng Hi Phng vi k hoch nhm m mt tr s ging Tin Lnh ti Bc k, nhng v tnh th cha thun tin, nm sau h phi tr li Trung Hoa.

Vo nm 1905, tnh Long Chu, thuc a ht Hoa Nam, ܮc dng lm trung tm truyn gio. H hi vng trm ny c th dng lm bn p Nj a Tin Lnh vܮt bin gii Hoa Vit vo min bc Vit Nam. Nhng v sau Hi Truyn Gio nhn thy cch ny ch c th ging Tin Lnh cho nhng ngܩi di c sang lp nghip Trung Hoa, ch khng ging trc tip cho dn tc Vit Nam ܮc. V li ngܩi Php cng khng thch Nj Hi Truyn Gio i vo ca sau bng cch y, nn h cho php gio s vo mt trong cc hi cng ln Vit Nam.

n ma xun nm 1911, cc Gio s R. A. Jaffay, Paul M. Hosler v G. Lloyd Huglers ljn hi cng Tourane, Trung phn Vit Nam. H mua ܮc mt c s gc ܩng Khi nh, s 66 v ܩng Nguyn Hong, s 67 Nj lm tr s truyn gio, l tr s u tin ca hi. Sau khi hon tt cng tc, h tr li Trung Hoa. Gio s Jaffray khng ܮc php lm gio s thܩng xuyn ti Vit Nam, Gio s Huglers ܮc gi v Nu-ܧc Nj lnh nhim v cao trng hn nn ch cn Gio s Hosler tr li ng Dng mt mnh. ng khi s hc ting Vit v ng thi bt u ging Tin Lnh. (Trch quyn Bn mi su nm chc v, hi k ca Mc s L Vn Thi).

 

II. S thnh hnh ca Hi thnh Tin Lnh Vit Nam.

Cng vic gn nh b ngng li khi ngܩi Php trc xut 5 trong s 9 gio s vo cui nm 1915. Qua nm 1916, Gio s R. A. Jaffray, i din Hi Truyn Gio vng nam Trung Hoa v ng Dng ܮc quan Tng c Ton Quyn ha cho truyn gio Nng, H Ni, Hi Phng v min Nam. Vi s gio s khong 12 ngܩi, Hi Truyn Gio m cc chi nhnh H Ni (1916) v Hi Phng (1918) min Bc; Si Gn (1918), Sa c (1922), Chu c (1922), Cn Th (1922), Vnh Long (1926) v Bin Ha (1926) min Nam; Phnom Penh (1923) v Battambang (1923) Cam-b-chia.

Sau 16 nm hot Ƕng, kt qu u tin gt hi ܮc vo thng 3 nm 1927: 74 Hi thnh vi 4.236 tn ri rc t min Bc, Trung, Nam Vit Nam v Cam-b-chia kt hp vi nhau thnh Hi Tin Lnh ng Php (Evangelical Church of French Indochina). Vo nm 1936, khi ni quy ca Hi thnh ܮc tu chnh ln u tin, danh hiu ܮc thay ǰi l Hi Tin Lnh Vit Nam ng Php. Sau nj nh th chin, danh t ng Php ܮc b i. Vo nm 1950, theo quyt ngh ca Hi ng Tng Lin, danh xng ܮc ǰi li l Hi Thnh Tin Lnh Vit Nam. Cng nn ch rng ngay t u, cc tn hu Vit Nam vi tinh thn t lp rt cao, thay v dng tn chung l Hi Phc m Lin Hip nh cc quc gia khc, dng danh xng l Hi Thnh Tin Lnh (Evangelical Church).

Hi ng ln th 4 nhm ti Tourane nm 1927

Ban Chp hnh Truyn gio Vit M nm 1927

Bt u t nm 1924, mi nm NJu c Hi ng ti Tourane Nj khuyn khch, gip ǫ s tng trܪng thuc linh ca cc tn v ti t Cha ngܩi Vit Nam. Nm 1927, Hi ng cng nhm hp Tourane t ngy 5 ljn ngy 13 thng 3 vi lp mn kho u tin ca Trܩng Kinh Thnh Tourane ( Nng). Hi ng ny quyt nh kt hp cc Hi thnh min Bc, Trung, Nam v Cam-b-chia nh trn. C 50 i biu, trong c 4 chp s, i din cho 7 Hi thnh t tr t lp v 60 Hi thnh chi nhnh. Cc i biu bn lun vic son tho ni qui, nng cao cng v ca Gio hi, tm cch Nj chnh quyn tha nhn. Cng vi 70 ngܩi tham d c nam ln n, cc i biu dng mt s tin tng cng l 148 ng 80 xu cho cc chi ph ca Hi ng. Hi ng cng quyt nh ku gi cc Hi thnh a phng dng hin 5.000 ng Nj xy ct c x cho cc sinh vin v cc c s khc ca Trܩng Kinh Thnh Tourane. Ban chp hnh lm thi, nhim k mt nm, gm Mc s Hong Trng Tha, Hi trܪng; Mc s Trn Dnh, Ph Hi trܪng, Mc s Dng Nh Tip, Th k; ng Trn Thnh Long, Th qu; v Mc s L Vn Long, hi vin. Hi ng cng NJ c mt ban Nj hot Ƕng chung vi Ban truyn gio ca Gio hi C&MA, ban truyn gio ny gm c cc Gio s J. D. Olsen, E. F. Irwin, W. C. Cadman, D. I. Jeffrey v I. R. Stebbins (thn ph ca Gio s Thomas Stebbins, Tn Tht Bnh).

Nm 1928, Hi ng ti nhm, chp thun mt ni qui u tin ca Gio hi vi 37 chng v 156 phn. Trong Hi dng chp thun nguyn tc bn gio l (doctrines) biu hiu bi bn du hiu: Thp t gi, Chim b cu, Bnh nܧc v Mo triu thin vn cn dng cho ljn ngy nay.

 

III. S bt b o Tin Lnh.

iu quan ngi nht ca Ban Chp Hnh l vic giao tip ca Hi Tin Lnh ng Php thi y vi Triu nh Vit Nam v chnh quyn ngܩi Php. Nhiu cn tr trong hot Ƕng ca cc gio s Hi Truyn Gio Phc m Lin Hip (C&MA) v s cm ch ging o trong thp nin 1920 ca Triu nh Vit Nam ܮc vua Bo i tip tc theo ui. Vo ngy 26 thng ging nm 1928, Hi ng C Mt ca nh vua ra ch d cho cc quan a phng nh sau:

"Theo phn th 13 ca ha ܧc nm 1884, ch c Gio Hi Cng Gio mi c quyn ging o Vit Nam m thi. Cc gim mc, linh mc, gio chc thuc Gio Hi Cng Gio La M l nhng ngܩi duy nht ܮc ging dy. Chng ti ܮc bit gn y c mt tn gio mi[5], cng nh o Cao i min Nam. Khi nhng tn gio ny bnh trܧng thm ln, s c nhiu ngܩi li dng, to cc kh khn trong t nܧc v nhiu ngܩi c th b lܩng gt nh trܩng hp ca V Tr v Trn Cao Vn trong nm qua[6]. Nhng ngܩi ny li dng danh ngha tn gio nhng s tht h ch xi gic dn chng ni dy. Bit bao dn lnh chu kh v h! V vy t nay tn gio mi v o Cao i phi b cm truyn ging ti a phng hay lu Ƕng Vit Nam. Nu ai bt tun ch d ny, phi trng pht ngܩi y theo nh lut nh.

Quan Khm s ng v vn NJ ny. Hi ng C Mt truyn ch d Nj qu v r v thi hnh.

Hu, ngy th t, thng th nht, nm th ba ca Hong lj Bo i. n tn ca Hi ng C Mt."

ng B Gio s Wm. C. Cadman, hnh chp vo nm 1929 trong Hi ng cc Gio s Truyn Gio Phc m Lin Hip

Sau hai thng, vo thng ba nm 1928, quan ton quyn min bc gi cho Gio s Cadman thng t nh sau: "Ti ܮc bit Hi Truyn B Phc m Lin Hip b nhim ng trong chc v truyn gio nhiu th trn min Bc v nht l Nam nh. Tri vi tinh thn ha ܧc nm 1874 v nm 1884 gia chnh ph Php v Hong nܧc Vit Nam, ti c nhim v khuyn ng nn sm chm dt s ging o ca ng."

Tuy nhin nhng mc s cc thnh ph min Bc khng gp tr ngi v Hi ng C Mt nhܮng quyn min Bc trong nhiu nm v hot Ƕng truyn gio Tin Lnh y lc ny khng ܮc mnh m lm. K hoch bt gi Mc s L Vn Thi H Ni khi ng ljn lng Gia Thܮng, tnh Bc Ninh tht bi v ng L trܪng ܮc ch th ny l mt ngܩi mi tin Cha cho nn ng ch cho lnh ngn chn bui nhm v trc xut Mc s Thi khi lng. Du vy Mc s vn tr li nhng tun sau Nj truyn ging. Vic chnh quyn a phng min cܫng ra lnh cm dn chng tham d ch lm cho nhiu ngܩi t m ljn cng ng hn. Vo mt ngy Cha nht n, khi cc tn ang nhm th phܮng th mt vin chc ngܩi Php dn qun lnh v cc dn lng v trang bao vy gio ܩng. Sau khi ging dy xong, Mc s Thi v Gio s Cadman ra cho v s quan ngܩi Php, c l ng ny ǰi nn ni rng ng mun chc chn rng ch c tn tham d bui th phܮng m thi v ng ra lnh cho cc dn lng khng phi l tn k c cc ngܩi v trang gii tn.

ng b Mc s Phan nh Liu

min Trung, khng nhng ch d trn ܮc gi ljn cc vin chc a phng, m cn ܮc cng b v dn cc ni cng cng, ch ba, cc nh th, ging ܩng. Nha Trang chng hn, vin Tng c ra mt chiu ch tng t nh trn. Mc s Phan nh Liu, b bt ti Qung Nam vo nm 1925, li b bt ln th hai bi v ch huy qun s ngܩi Php v gii ljn quan Ton quyn. ng ny th Mc s Liu ra v cho ng tr v Nha Trang. ng bo m vi Mc s Liu rng "ngܩi Php s khng bt b o Tin Lnh". Tuy nhin Mc s Liu b vo t ln na vo ma h nm 1928 v ci lnh khng chu g bng hiu Hi Tin Lnh Vit Nam trܧc ging ܩng Nha Trang. Khi ng ra Phan Rang Nj ging, ng b bt gii ljn Quan Ton Quyn v ܮc khuyn nn v trong Nam Nj c th ging o t do hn. Trong bui hip nguyn Nha Trang Thnh (tnh Khnh Ha), Mc s Liu li b bt ln th t, su tn cng b nh p v lu gi. H ܮc th ra sau khi Mc s Liu chp nhn tt c trch nhim ca bui nhm. Sau khi giam gi ng 2 tun m khng xt x, quan a phng ra lnh trc xut ng ra Qung Nam. Sau khi Qung Nam mt thi gian ngn, Mc s Liu i M Tho Nj d Hi ng Tng Lin. ng khng d ܮc v khi ljn Nha Trang, ng b bt v rao ging Tin Lnh, ng b kt n 6 thng t kh sai. Mc s Liu dng thi gian ny Nj dch cc ti liu C c t ting Tu v ng gip ܮc 2 ngܩi lnh v 12 ti nhn tr v cng Cha. ng vo Nam Nj i y i ging Tin Lnh cho ljn nm 1935, ng tr li min Trung khi vic cm ch ny khng cn na.

Qung Ngi, hai nh truyn gio tr tui l Mc s ng Vn Huyn v ng Ngc Cu b bt o L Sn gii v qu Qung Nam. Cc ngܩi ny b kt n 3 thng t kh sai v ci lnh Triu nh. H ܮc phng thch sau khi ng np tin pht. Khi cc nh truyn gio v cc gio s lu Ƕng b bt giam, tn "b hm da v ܮc lnh t Kinh Thnh". Gio s Travis min nam Trung phn tܩng trnh rng nhiu ngܩi giu Kinh Thnh, nhiu ngܩi khc yu ui hn t quyn sch ny, mt s khc na vin l y b quyn sch m h tnh c mua". min trung Trung phn, chnh quyn vo nh dn chng tch thu Kinh Thnh, bt tn phi k giy b o. Cng vi qu v mc s, s tn b bt khng phi l t. Tam k, tnh Qung Nam, du rng nhng ngܩi theo o b bt b rt nhiu, ng L trܪng theo o v tܩng trnh tt p v Tin Lnh mi khi ng ܮc triu hi bi cc quan trn, v th gip cho cc con ci ti t Cha trnh nhiu s bt b.

Ch d ca Hi ng C Mt ca nh vua ngy 26 thng ging nm 1928 gy nhiu kh khn cho cng ng Tin Lnh Vit Nam v to ting vang Php. Mc s Calas ca Hi thnh Tin Lnh Php H Ni v l i din ca Hi Kinh Thnh ng Nam mnh dn phn khng vi chnh quyn rng ng khng ܮc thng bo kp thi v nhng vic bt b tn , vic cn tr truyn gio v nhng s vic ng tic khc v khng c s lin lc gia cc nh th nh cc a phng ho lnh vi ng. Trn thc t, hu nh khng c hp tc g gia hai nhm Tin Lnh ngܩi Vit Nam v ngܩi Php.

Khi Mc s L Vn Thi ljn NJ lao Khnh Ha thm Mc s Phan nh Liu v tng Mc s Liu chic l du la (r-s), b Gio s Cadman ng bn kia ܩng chp ܮc tm hnh. Sau , b vit bi tܩng thut gi cho mt ngh s Quc hi Php v cho ng hnh ln cc bo ngoi quc km theo tm hnh lm bng c rng Tin Lnh b bt b, mc s b t y ti Vit Nam... Nhn dp Pierre Pasquier, Quan Thng c Ton quyn Php mi nhm chc vo thng ging 1929, cc v lnh o Tin Lnh Php cng lu ng v vn NJ ny. Cng lc , Hip Hi Tin Lnh Php to p lc vi Quc Hi i hi s t do tn ngܫng vng ng nam trong lc nܧc Php ang c khuynh hܧng chnh tr khng mun chnh quyn can thip vo tn gio. Mi ljn thng 12 nm 1929, quan nhip chnh ca Hong lj v Khm s Jabouille cng k mt sc lnh rng:

        Cc mc s Tin Lnh Php khng b hn ch trong vic th phܮng v truyn ging Tin Lnh[7].

        Mt giy php s khi s ܮc cp cho cc hi truyn gio ngoi quc thuc mi tn ngܫng, v cc hng gio phm ngoi quc thuc mi tn ngܫng.

        n xin php s do cc ng s nj np cho Ta Khm S v ܮc xt ti cuc hp ca Vin C Mt Nj nj trnh ln Hong Thܮng duyt xt, hay quan Ph Chnh duyt xt, nu Hong Thܮng cn v thnh nin. Quyt nh s ܮc trao cho Ta Khm S ban hnh.

Trn thc t, sc lnh ny cho php cc nh truyn gio v ngܩi ph t a phng hot Ƕng khu vc mnh m thi nu h ܮc cp giy php. Giy php ny khng phi l d xin, nht l khi ǰi ljn ni khc. Mt th d in hnh l khi mt truyn o ljn Qung Ngi, ng ܮc cp giy php ging dy . Tuy nhin sau gn mt nm, ng phi v trܩng hc tip, ngܩi thay th ng l mt Mc s thc th ܮc tn phong khng ܮc php ging dy, vin l l l c hot Ƕng chnh tr trong vng. ng ch ܮc cho php nhm hp khi c gio s ngoi quc ljn m thi. V khng c gio s Qung Ngi, gio s Tourane phi ph trch nhiu Hi thnh chung quanh, ng khng th no di chuyn 120 cy s Nj ljn Qung Ngi mi Cha Nht ܮc. Khi khng c Gio s hin din, cnh st ܮc phi ljn trܧc nh th Nj ܮc chc chn rng khng c sinh hot th phܮng . Tnh trng ܮc thay ǰi khi c mt nhn vin ngoi giao cao cp ca Php qua ǩi, gia nh mun ܮc an tng theo nghi l Tin Lnh v ng l ngܩi c o nhng khng c mc s trong vng nn quan Tng c phi NJ ngh cho php mt mc s ljn lo vic Hi thnh. T v sau, chnh quyn Vit Php a phng mi d di cho.

Vo nm 1943, khi Mc s Nguyn Xun Dim Thng Bnh tnh Qung Nam ܮc s chp thun ca quan Tng c, ܮc Quan Tng c Ton quyn ph chun thun, li phi qua s iu tra ca B Nghi L ri mi ܮc s chp thun ca Hong . Sau cc quan a phng ܮc ln lܮt thng bo xung t Th Tܧng, ljn thܮng th B Nghi l, ljn quan Tng c, ri mi ti cc qun trܪng qun Thng Bnh v Tam K vi ch th phi b mt theo di mc s v rt giy php li nu ng mc s vi phm cc iu lut. Vo nm 1944, Mc s Dim xin php m nh th chi nhnh Tin Qu v Thܮng Thanh qun Tam K, ln ny vin Khm s min Trung thay mt chnh ph k giy chp thun, chuyn xung Tng c Qung Nam v Qung Ngi Nj tܩng vi ch th b mt theo di v bo co cc vi phm lut l. H thng quan liu Nj xin giy php ny ܮc tip tc p dng cho ljn Cch mng thng tm nm 1945.

Trn lnh vc quc gia, Ban chp hnh Hi Tin Lnh Vit Nam c gng i hi Nj ܮc s chp nhn ca chnh ph nh l mt gio hi ngang hng vi Cng Gio nhng tht bi t nht 3 ln. Nm 1942, Nj t thi Ƕ thin cm vi Hi Thnh Vit Nam sau khi min nam b Nht chim, Quan Ton quyn Jean Decoux gi mt bc th cho Muc s Hi trܪng L nh Ti nhn nhn thnh phn Ban Qun Tr Ti Sn Hi Thnh Tin Lnh Vit Nam. Hi Tin Lnh Vit Nam cha tng ܮc chnh quyn Vit hay Php tha nhn nh tha nhn Gio Hi Cng Gio t nm 1884, tuy vy nhng s bt b o Tin Lnh khng chi so snh vi s bt b ca Cng Gio dܧi thi vua Minh Mng, Thiu Tr v T c. Nhng s th thch ny khin cho c o Cng Gio ln Tin Lnh thm vng c tin, khin nhiu ngܩi bit ljn v gip cho s bnh trܧng ca tn gio thm mnh m.

 

IV. Cc kh khn khc v s t tr, t lp.

Rt ta kinh nghim cc nܧc khc, Hi Truyn Gio Phc m Lin Hip c gy dng Hi Thnh Vit Nam Nj c th t ljn tnh trng t tr t lp cng sm cng tt. a s tn Vit Nam l nhng ngܩi bnh dn, mt s nh l cng chc. Nm 1928, ch c 10 trong s 80 Hi thnh t tr t lp, s ny tng ln gp i vo nm 1930 v gp bn ln vo nm 1932. Vo Th Chin Th Hai, 75% hi thnh t ljn t tr t lp, cc mc s ca cc hi thnh cn li ܮc tn tr cp rt t, phi cn s gip Ǫ ca Hi Truyn Gio. Vo nm 1942 khi mt v ca Nht bt giam cc gio s M Tho, tt c cc Hi thnh NJu t tc vi chng trnh tng tr gia cc hi thnh a phng v cc a ht trong giai on ny.

Trong Nh Th Chin, tnh hnh ti chnh suy gim, cc vin chc Hi Truyn Gio cho bit l Hi khng c kh nng gip ǫ cc hi thnh ang thiu ht ܮc, h khuyn qu mc s hy nh cy Cha trong c tin, nu h mun, h c th ng ca nh th v tr v ngh c. Tuy nhin i din ca Hi Truyn Gio min Nam tܩng trnh rng khng mt hi thnh no phi ng ca v c mt ngn qu trong cc hi thnh t lp gip cc hi thnh khc ang gp kh khn.

min Bc, vo nm 1942, c khong mt ngn tn chu php bp-tm, 28 mc s v truyn o vi 27 nh th v 30 chi nhnh. Trong ch c 4 nh th t lp. Gio hi phi ng ca 11 nh th v c th phi ng ca trn 80 % cc ni nhm hp v c nhiu ngܩi t nn t min nam Trung quc khin ngn qu gio hi b thiu ht. Vo thng hai nm 1942, Mc s L Vn Thi, Ch nhim Bc ht, ܮc mi tham d k Hi ng a ht min Nam ti Cn Th thay th cho Mc s Hi trܪng L nh Ti b bnh. ng t chi li mi v tnh trng khn trng y. Nhng trong gic chim bao, ng ܮc khi th v s yu thng v tng tr ca cc con ci Cha, ng lin nhn li. Vo Nam, ng ܮc cc tn hu, ti t Cha gip ǫ t chic o chong, i bng tai, ljn i giy, ng h, vit my v tin mt... y nh iu ng thy trܧc trong gic chim bao. Trn ܩng v Bc, ng c gh d Hi ng a ht min Trung v Trܩng Kinh Thnh Tourane ( Nng). Ni no ng ljn, ng cng ܮc mi ngܩi ht lng chia x v gip ǫ. Khi tr v H Ni, Mc s Thi mang bn va-ly cha y tng vt. Hi Thnh H Ni lin pht Ƕng chin dch mua li cc tng vt Nj gi tr cho ngܩi dng. Vic ny ܮc tn hu y v cc vng ph cn hܪng ng nhit lit. Cc tn hu tranh nhau mua nhng mn tm thܩng vi gi rt cao, mong sao hnh Ƕng ca mnh xng vi lng hy sinh tt p ca cc tn hu min Trung v Nam. Nh vic bn u gi l lng ny m Bc ht c tin Nj trang tri nhng nhu cu cp bch lc . V th nhng tn min Trung v Nam dng hin NJu ܮc cc k vt gi tr li cho mnh. Mt Gio s vit li s tng tr ca cc con ci Cha trong thi gian ny nh sau: "Du rng cc tn rt ngho v rt mun lu gi cc k vt ca mnh, v th nhng s dng hin v gip ǫ ny rt ng phm phc. Ging nh nhng tn Ma-x-oan, h t quyn tin theo sc mnh, hoc cng qu sc na... (II C-rinh-t 8:3)"

Mc s L Vn Thi

min Trung, Hi thnh chu nh hܪng nng n nht trong thi k chin tranh: c mt s nh th phi ng ca v nhiu mc s phi tr li ngh c Nj lo sinh k cho gia nh. Nhiu mc s kin tr trong chc v phi mc n lu di v gia nh lm vo cnh i km.

Trong cuc th chin th hai ny, cc gio s ܮc lnh di tn v nܧc hay qua Phi-lut-tn. Tuy nhin trong s 74 v vng ng Nam , c 68 ngܩi liu mnh li, h ܮc ta i s Thy s gip ǫ. Nhiu gio s li dng thi gian b bt Nj son cc b sch rt c gi tr cho chng ta nh quyn Kinh Thnh T in ca Gio s Cadman, quyn Thn o Hc v nhng sch khc ܮc Gio s Olsen nhun chnh. Sau khi lt ǰ chnh quyn Php ngy 9 thng 3 nm 1945, ngܩi Nht bt u i x tn t vi cc nh truyn gio. Gio s Franklin Grobb l ngܩi duy nht qua ǩi trong lc b giam gi v h khng cho php v ng mang ng ljn bnh vin pha bn kia ܩng i din tri giam Nj tr chng vim rut d v mn bng cp tnh. Sau khi ngܩi Nht u hng, tt c cc Gio s NJu ܮc tr v nܧc ngoi tr ng b E. F. Irwin, ng b W. C. Cadman v ng D. I. Jeffrey. n thng 11 nm 1945, ch c gia nh Gio s Cadman li. Sau khi b v vi Cha vo thng 4 nm 1946, Gio s Cadman l gio s Ƕc nht ti Vit Nam trong 10 thng. ng ni: "Cc anh em trong Cha y ang gp him nguy, chng ta khng th b h n c, chng ti quyt nh li vi h".

Trong thi gian nn i nm 1944-45, c gn 2 triu ng bo, a s min Bc, phi cht v khng c thc phm. Tuy nhin, khng c mt tn no b cht i mc du h rt ngho v ht lng cung ng cho mc s ca h. Mc s Thi cho bit trong thi gian ny s dng hin (cng chung vi s gip ǫ ca cc anh em min Trung v min Nam) cho a ht min Bc tng ln gp 4 ln.

V ch trng khng tham gia chnh tr ca Gio Hi, nhiu tn b bt b v s nghi k ca hai bn nht l trong thi gian chin tranh. Vo nm 1948, s gio s min Bc tng ln ljn 5 ngܩi, s nh ging, bui th phܮng v s ngܩi chu php bp-tm NJu gia tng. Cc hi thnh min Trung gn trn tuyn phi ng ca, mc s v tn di tn. Cc hi thnh cn li vn trung tn hot Ƕng. S tn ܮc gia tng nh Nng, c 67 ngܩi gia nhp Hi thnh trong nm 1950. trong Nam, c gn 30 nh th b ng ca, nhiu ni b san bng hay b chim ng. Nhiu mc s v th phi b thiu thn, n nn c khi phi tm vic khc mu sinh.

 

V. Giai on phc hi v tng trܪng.

Sau trn chin in Bin Ph v vic k hip nh Genve, Vit Nam b chia ra lm hai min. Hin php nm 1960 ca min Bc khng nh nhng nhn quyn cn bn ca nhn dn nh trong hin php nm 1946: "Nhn dn ca nܧc Vit Nam Dn ch Cng ha ܮc quyn t do tn ngܫng; mi ngܩi NJu c quyn theo o hoc khng theo o". Hin php ca min Nam tha nhn mi ngܩi NJu c quyn t do tn ngܫng, hnh o v theo o min l s t do ny khng i ngܮc li vi lun thܩng o c.

Gio hi min Bc ܮc ǰi tn l "Hi Thnh Tin Lnh Vit Nam Min Bc" gm vi ngn tn vi hai chc hi thnh, 13 mc s v truyn o. Gio hi min Nam vn gi danh hiu Hi Thnh Tin Lnh Vit Nam v trn 90 phn trm tn hu trong Nam. Vo nm 1962, a ht min Trung ܮc chia ra lm Bc Trung phn tr s Nng v Nam Trung phn tr s Nha Trang. n nm 1969 a ht min Nam ܮc chia ra lm ng Nam phn vi vn phng Si Gn v Ty Nam phn Vnh Long. Nm 1960, a ht Thܮng du ܮc thnh lp Nj cung ng nhu cu ǥc bit cho ng bo thiu s.

Trong k Hi ng Tng Lin nm 1955, mc d c mt nhm ngܩi t co mun lt ǰ Mc s Hi trܪng L Vn Thi, Hi ng cng quyt nh nhng vic quan trng sau y:

a)      Hi ng chp thun lin hp vi nhng t chc truyn gio ng chung nim tin Nj y mnh vic truyn ging trong nܧc. C quan u tin ܮc tip xc l Hi Cu Th Qun (the Salvation Army), sau l nhng c quan truyn gio nh: The Navigator (1955), The Overseas Crusades (1956), Hi dch Kinh Thnh Wycliffe (1957), C c Truyn Gio Hi hay The Worldwide Evangelization Crusade (1957), Hi Truyn Gio Mennonite (1957), Gio Hi Bp-Tt Nam Phng (1959), Hi i Hu Sinh Vin C c (1959), Gio Hi ng Christ (1960), The Scripture Union (1962) v cc c quan nh khc.

b)      Ln u tin Hi ng cu xt vic b nhm ph n Nj ging dy[8].

c)      Gi sinh vin ra hi ngoi Nj ܮc hun luyn v thn hc hay cc ngnh chuyn mn khc.

d)      Hi ng cng quyt nh y mnh cng tc x hi ܮc NJ ra t nm 1932. Vi s gip ǫ ca nhiu c quan, Gio Hi cng tr cp cho nhiu hi thnh xy ct li. Theo thng k nm 1971, tng cng Gio Hi c 6 c nhi vin v mt nh dnh cho qu ph.

e)      Thnh lp on Tuyn y vi Mc s Tuyn y on Mܩi l v s quan u tin.

f)       Thnh lp trܩng hc cho ng bo thiu s v sau ny cc Hi thnh ln nh Khnh hi, Si gn cng m cc trܩng trung hc, trܩng nh Sng l trܩng thnh cng nht Nng dng c s c ca Trܩng Kinh Thnh. Sau c trܩng dy ngh Tuyn c[9].

Vo nm 1957, Hi ng cng quyt nh m mt bnh vin Tin Lnh Sign. D n ny khng thc hin ܮc. Tuy vy Mc s Phm Xun Tn, vi s gip ǫ ca Hi Mennonite, m mt Chn Y Vin Tin Lnh Nha Trang vo ngy 9 thng 7 nm 1961. Sau mt Tri dܫng bnh v mt Trܩng o to y t ܮc thm vo. Vo nm 1965, Bnh vin Tin Lnh Pleiku ܮc m ra vi s ti tr ca Hi Mennonite. Cng nn bit rng Tri ci Tin Lnh Ban-m-thut ܮc thit lp vo nm 1951, Chn Y Vin Lt hot Ƕng trܧc cng ܮc bnh trܧng vo nm 1954. Khi Gio s Cadman v vi Cha vo ngy 7 thng 12 nm 1948, ng dng tt c di sn ca ng cho Hi thnh Tin Lnh Vit Nam. Mc s L Vn Thi phi vn Ƕng chnh ph gim min thu trn mn tin ny Nj xy ct C nhi vin Hn Chng, trn mnh t 18 mu vi s tr gip ca Hi Bo Tr Nhi ng Quc T. C s ny ܮc khnh thnh vo ngy 4 thng 9 nm 1953 vi cc c nhi con mc s, truyn o (27 em) v con tn hu (11 em). Sau ng bt u m trܩng trung tiu hc Bt-l-hem v trܩng dy ngh cng trong khun vin ca C nhi vin. Cng nn bit l Gio s Cadman l mt trong nhng nh truyn gio tin phong Vit Nam, ng b c mt ngܩi con gi Ƕc nht qua ǩi lc 6 tui ܮc an tng ngha trang thnh ph H Ni vo nm 1922, b v vi Cha v ܮc an tng ngha trang Mc nh Chi Saign (1946), cn ng th ܮc Tng Lin Hi an tng ngha trang thnh ph Lt (1948), pha dܧi m bia ca ng c NJ "NGЩI TRUNG TN CHO N CHT"

M c Gio s Cadman ti ngha trang thnh ph Lt

Sau 19 nm phc v Gio hi dܧi chc v Hi trܪng, qua thi Nht chim ng, Gio s b giam cm v s tranh u dnh Ƕc lp tn gio i vi chnh quyn min Bc v min Nam nht l nhng nm u ca Tng Thng Ng nh Dim, Mc s L Vn Thi t nhim vo nm 1960, mc d c nhiu i biu yu cu ng li. Mc s ng Vn Huyn cng xin t chc sau 30 nm lm Th k Gio hi. Hi ng bu Mc s on Vn Ming vo chc v Hi trܪng vi s ph t ca Mc s Phm Xun Tn.

Mc s on Vn Ming

thch ng cho thi bnh vi khi th bnh trܧng tm hot Ƕng, Hi Thnh Tin Lnh Vit Nam gia tng cc chng trnh hun luyn Nj o to mc s cng nh cc ngܩi hu vic khc:

1.      Trܩng Kinh Thnh Nng: Hi thnh Nng m lp hc Kinh Thnh ti t tht cc gio s mi ngy vo gi ngh tra bt u t nm 1919. Vo nm 1921, Trܩng Kinh Thnh Nng ܮc thnh lp v ni ny tr thnh trung tm y mnh vic truyn gio ljn mi no ܩng trong x cng nh mt phn lnh th Cam-b-chia v Lo. S sinh vin b gim xung thp nht vo nin kha 1953-1954 vi 18 ngܩi v c lnh Ƕng vin. Sau nhiu nm, s sinh vin dn dn gia tng tr li.

2.      Thnh Kinh Thn Hc Vin Nha Trang: ܮc khnh thnh vo thng 9 nm 1960, trong nm u tin c 85 sinh vin ni tr vi 55 truyn o. Nm 1961-1962, c ljn 110 sinh vin v 55 truyn o.

3.      Trܩng Kinh Thnh -lt v Ban-m-thut: ܮc thnh lp Nj lo cho vic truyn gio cho ng bo thiu s. Vo gia thp nin 1950, trܩng Kinh Thnh Pleiku ܮc m cho ngܩi Jarai, nhng v t ngܩi tham d cho nn cc sinh vin ܮc chuyn xung Ban-m-thut Nj hc v ni ny ܮc dng Nj hun luyn cho cc Chp s Hi thnh.

4.      Thnh Kinh Tiu Hc ܩng: Thnh Kinh Tiu Hc ܩng (short term bible schools) c t trܧc nhng mi ljn nm 1958 mi ܮc thng dng v t chc NJu ǥn.

Vo nm 1955, Vit Nam c 3 trܩng Kinh Thnh, con s ny tng ln 6 trܩng vo nm 1958 , ljn nm 1964, c tt c 9 trܩng vi tng s sinh vin cao nht l 214 vo nm 1962.

Nm 1951, i Vin ng ti Ma-ni-la bt u chng trnh pht thanh Tin Lnh bng Vit ng, sau chnh ph Vit Nam cng cho php pht thanh Tin Lnh trn cc i a phng.

Chng trnh chng o c nhn cng ܮc y mnh, nm 1955, cc chng o vin tip xc ܮc trn 93.000 ngܩi, c gn 5.000 ngܩi cu nguyn tin Cha trn ton quc. Vic chng o trong cc trung tm ci hun Phan Rang, Phan Thit, Ch Ha, cc tnh min Nam v o Cn Sn cng mang nhiu ti nhn tr li cng Cha.

Nm 1959, Gio s Sutherland thnh lp Trung Tm Thanh Nin C c ti Si-gn, sau cc trung tm Hu, Nng, Tuy Ha, Nha Trang, Bin Ha, Cn Th cng ܮc m ra. Thanh nin lm vic chung vi cc gio s, mc s, rao ging Tin Lnh qua vic dy Anh ng, chiu phim tn gio, hi hp, lm chng... Nhiu mc s dng thuyn Nj rao ging dc theo sng Cu Long v cc h thng sng ngi min Nam.

Khi chnh ph khi xܧng cc Chng Trnh Dinh in, nhiu gia nh tn b nh c cng li dng c hi ny Nj lm chng o cho cc ngܩi nh c khc. Hi thnh cng t chc cc bui truyn ging ti cc trung tm t nn. Nh in Tin Lnh trong lc ny cng n lc in cc vn phm C c, truyn o n, cc bo nh k nh Thnh Kinh Bo (Thnh Kinh Nguyt San), uc Thing v Hng ng (Rng ng) mang ljn cho tn mi ni thc n tinh thn nui dܪng ǩi sng thuc linh.

S ngܩi cu nguyn tin Cha t nm 1911 ljn 1927 l 11.699 ngܩi, t nm 1928 ljn nm 1941 c 41.402 ngܩi, t nm 1942 ljn nm 1953 c 49.753 ngܩi, t nm 1954 ljn nm 1965 c 117.349 ngܩi, v t nm 1966 ljn nm 1970 c 69.385 ngܩi.

So vi cc quc gia khc vng ng Nam , vic truyn gio ܮc bt u vo nm 1813 Min in, nm 1898 ti Phi Lut Tn, nm 1828 ti Thi Lan. Nam Dng v M Lai l hai quc gia ܮc bit ljn Tin Lnh t th k th 17: Vo nm 1965, Vit Nam c 1.000.000 tn Cng gio, 120.000 tn Tin Lnh (gm tt c cc h phi), trong khi Cam-b-chia c 734 tn , Lo c 5.000 ngܩi, Thi Lan c 44.000 ngܩi, M Lai c 104.000 ngܩi, Nam Dng c 6.800.000 ngܩi, Phi Lut Tn c 1.243.000 ngܩi, v Min in c 600.000 ngܩi.

 

VI. Kt lun.

Sau nhiu nm vn Ƕng, Hi Truyn Gio Phc m Lin Hip ܮc cho php m mt vn phng Tourane Nj lo cho vic ging o cho cc nܧc thuc a Php vng ng Nam vo nm 1911. tha mn nhu cu hc hi Kinh Thnh ca nhng ngܩi khao kht li Cha, Trܩng Kinh Thnh Tourane ܮc thnh lp vo nm 1921. Gio hi cng bu ban chp hnh u tin ca Tng Lin Hi v l mn kha u tin ca trܩng Kinh Thnh Nng vo nm 1927. Nm sau, ni quy u tin ܮc chp thun lm cn bn cho cc Hi thnh a phng ljn cp trung ng. Cc Hi thnh a phng c gng hot Ƕng Nj tng trܪng v tr thnh Ƕc lp trong ba bܧc: t lp, t tr v t bnh trܧng. Trong khon thi gian yn n tng i t nm 1927-1941, Gio hi t ܮc s pht trin nhanh chng mi mt, Hi Thnh Tin Lnh Vit Nam ܮc tng trܪng v cng ܮc t tr vi Hi Truyn Gio. Gio hi cng gi gio s ln min thܮng du ging o song song vi cc gio s C&MA.

Vo nm 1938, Mc s Tn s Tng Thܮng Tit ljn ving Vit Nam v gy s phc hng trong nܧc, vic chng o c nhn ܮc y mnh cho ljn Th Chin Th Hai. S bnh trܧng ca Gio hi mnh nht min Nam. min Trung dܧi quyn ca triu nh Vit Nam, hi thnh pht trin trung bnh, nhiu tn b kh khn v bt b, ngoi tr vng tnh Qung Nam pht trin mnh m, cung ng nhiu mc s cho ton quc. min Bc, v truyn thng gia nh v x hi, vi cng mt s nhn vin v ngn khon, kt qu y khim nhܮng nht.

Trong lc th gii ܮc hܪng ha bnh sau khi Nht v c u hng, Vit Nam li sa vo chin tranh dnh Ƕc lp v sau l ni chin tn khc. Nhiu mc s v hng trm tn b git, nhiu nh th b thiu hy v hng ngn tn khc b giam cm. S tn tht do chin tranh gy ra lm nn tng ca gio hi b rung chuyn. Dܧi s lnh o kho lo ca Mc s Hi trܪng L Vn Thi, Gio Hi dn dn phc hi. S tn dn dn gia tng bng s trܧc Th Chin vo nm 1952. Hip nh Genve nm 1954 trn nguyn tc chm dt chin tranh nhng trn thc t a t nܧc ljn nhng khng hong chnh tr, qun s v kinh t cho ljn ngy nay.

Hng Mai

 

 

 


Lch s Gio Hi

C c Phc Lm An Tht Nht Vit Nam

(1929-1989)

 

Gio Hi C c Phc Lm An Tht Nht a Ht Vit Nam thuc Lin Hip Hi C c Phc Lm ng Nam , Tng Hi Vin ng ca Ton Cu Tng Hi C c Phc Lm (General Conference of Seventh Day Adventists).

Vi lng knh yu Cha v thng xt ti nhn nhit tnh, Lin Hip Hi Gio Hi C c Phc Lm An Tht Nht Nam Hoa, nay l Lin Hip Hi M Lai, tc Lin Hip Hi ng Nam ngy nay, t nm 1915 ljn nm 1927 lin tc c cc Th Bo Truyn o (nhn vin truyn b gio l bng cch bn, tng sch o). Dng Thܮng Thin ngܩi i Loan, Tan Kia Ou ngܩi Trung Hoa, Gio s R. N. Milne ngܩi M ljn cc vng Hi Phng, H Ni, Nam nh, Hi Dng, Lng Sn, Sign, Ch Ln... Nj truyn b Tin Lnh Cu Ri. Trong thi gian y c mt s ngܩi Sign, Ch Ln, ch nghe v chp nhn gio l C c Phc Lm song mi ljn nm 1927, Lin Hip Hi M Lai (Lin Hip Hi ng Nam ngy nay) mi c hai Gio s R. H. Wentland v Fred Lloyd Pickett ljn truyn gio, hc ting Vit v chnh thc m Hi Thnh C c Phc Lm u tin ti Sign vo u thng 12 nm 1929. V cng t lch s Gio Hi C c Phc Lm An Tht Nht a Ht Vit Nam li gn lin vi lch s ca t nܧc, qua cc cuc th thng trm sut 60 nm qua. Lch s Hi Thnh c th ܮc chia lm su giai on:

 

I.      ThI k phi thai (1929-1937):

Trong thi k ny, cc gio s nܧc ngoi cng cc tn u tin ca C c Phc Lm Thnh Ph Sign nh Julien, Jean Fabre v Trn Ngc T, L Vn ܮc, Bi Vn Tin, Nguyn Vn Nhm, Snh Vn Cham ht lng lo lng vic m mang cng vic Cha.

Sau khi ܮc Thng c Nam K k giy php cho ging o v pht hnh sch chng o thng 4 nm 1932, cc v Tn u tin ny quyn tin Nj in sch chng o, t chc chin dch ging o cng cng v c nhn.

Kt qu cc Hi thnh min Ty nh Cn Th, Long Xuyn, Mn; min Trung nh Nng, i Lc (QN-N), ܮc thnh lp.

Hi thnh ngy mt tng trܪng v s lܮng cng nh v ǩi sng thuc linh Nj chun b cho thi k pht trin ang m ra cho Gio Hi.

 

II. ThI k pht trin (1937-1941):

p ng nhu cu truyn gio v t tr a phng, Lin Hip Hi M Lai, tc Lin Hip Hi ng Nam ngy nay, trong mt Hi ng a Ht u tin ca Gio Hi C c Phc Lm ti Nng vo thng 3 nm 1937, bu Gio s F. L. Pickett lm Hi Trܪng, cng mt s gio s v tn hu Vit Nam l nhn vin ca Gio Hi, tr s u tin ti Nng. Va thi hnh chc v trn nm, th Gio s Hi Trܪng Pickett sau mt cn bo bnh ng yn trong Cha ngy 1 thng 4 nm 1938, xc ܮc ct trong ngha trang Mc nh Chi, Sign, nay di v ngha trang G Da Th c. Gio s R. H. Howlett Th K Gio Hi, ln gi chc quyn Hi trܪng. Thi k ny tt c cc Hi thnh ba min Trung, Nam, Bc NJu pht trin mnh trn cc lnh vc:

1. Xy ct nh th Vm Nhon, Nng, c M, i Lc (QN-N), H Ni, Di Linh;

2. M mang trܩng hc nh Vm Nhon, Long Xuyn, Ch Ln, Nng (Trܩng tiu hc Long Xuyn l mt trong hai trܩng ܮc ghi nhn trong quyn nin gim Gio Hi C c Phc Lm th gii SDA Yearbook 1939).

3. Pht trin v y t Cn Th, trܩng Sa Bt v trm y t Hi thnh Di Linh, H Ni.

4. Nm 1939, Gio Hi cng thnh lp n qun Thi Triu Nj in sch gio dc v truyn n chng o, giai on ny nh in cn trong thi k phi thai, ch ch trng ljn vic c ch, lm hp ch, o to n cng nh sp ch chy my in.

Quan trng nht trong thi k ny l thnh lp ܮc mt trܩng Thnh Kinh Thn Hc ti Gia nh, trܩng thu nhn sinh vin t ba min, c 19 kha sinh tt nghip truyn o v ܮc b nhim vo cc chc v: Ch ta Hi thnh, cn b ngnh gio dc, cn b ngnh in v Th bo Truyn o. Vo cui thi k ny, tnh hnh chnh tr Ƕt bin trn ton bn o ng Dng, Nht vo chim ng Sign, v th gio s nܧc ngoi phi ri Vit Nam, v lch s Gio Hi, cng nh lch s Vit Nam, bܧc vo giai on kh khn ca him ha chin tranh th gii ln th hai.

 

III. ThI k chin tranh th giI th hai (1942-1946):

y l thi k kh khn ca Gio Hi trong nܧc cng nh Gio Hi Th Gii. V s chim ng Vit Nam cng nh M Lai v Singapore (l ni c tr s Lin Hip Hi C c) ca qun Ƕi Nht Bn, nn cc trc l giao thng b ct t, nhiu Chi Hi a phng mt lin lc vi Hi S Trung ng ǥc bit l cc Hi thnh min Bc, min Trung, cao nguyn trung phn, mt s nh th b tn ph, cc mc s truyn o phi t lo sinh k. Nhiu Hi thnh mt ngܩi chn, cc Hi thnh Li Cu, H Ni, Nng, c M v Di Linh cng ri vo tnh trng . Bi t hn na l hai Hi thnh Mc Cn Dng v Long Xuyn b gii tn.

Trong thi k ny thnh phn lnh o Gio Hi c s thay ǰi. Mc du Gio s Robert Bentz (ngܩi Php) ܮc bu lm Hi Trܪng, vic iu hnh cng vic nh Cha trong Gio Hi l do ng Trn Ngc T vi chc v Gio V Vit Nam m nhim.

S hot Ƕng ca Gio Hi hn ch trong vng Sign, Ch Ln. Hi thnh Ch Ln ܮc thnh lp, dn dn lan ra min Trung, Hi thnh c M (QN-N) ܮc ti nhm hp v Thnh ܩng ܮc kin thit. Ri ljn min Bc, Hi thnh Li Cu, H Ni ܮc ti nhm v xy dng nh th.

Gio Hi ǥt trng tm vo vic hun luyn cn b truyn gio, trܩng Kinh Thnh ti hot Ƕng, v vic xut bn sch bo cho Th Bo Truyn o. T chc y t ca Gio Hi trong thi k ny (Bo Sanh vin Kin Khng) cng vi Hi thnh Hoa Kiu Ch Ln ng mt vai tr quan trng trong s cung cp ti chnh cho Gio Hi.

 

IV. ThI k chin tranh ginh Ƕc lp (1946-1954):

Trong sut thi k chin tranh chng Php, Gio Hi ch trng ljn vic cng c t chc ni b v to mi mt s bt Ƕng sn Nj lm tr s.

Ti Sign, Gio Hi mua bit th hai tng ng t Ph Nhun (gc ܩng Phan ng Lu - Phan nh Phng by gi) lm t tht Hi Trܪng v vn phng Trung ng Gio Hi, c s ny s dng ljn ngy hm nay.

Ngoi ra Gio Hi cn khi cng xy ct nh th Ph Nhun lm nh th chnh tin vic nhm li ca con ci Cha trong vng. Thi Triu n Qun cng ܮc xy ct Nj thch hp cho vic in cc n phm cn ljn trong chng trnh Th Bo Truyn o. Gio Hi cn mua t lm nh th cho cc ni nh Lt, Bn C, Hi thnh ngܩi thiu s Lt, Hi thnh a Kao, Bn C, Sign, thi gian ny nh th Nng cng ܮc trng tu mt cch khang trang.

Nhng cng tc gio dc, Thnh Kinh hm th, chng trnh pht thanh Ting Ni Hy Vng, ܮc xc tin trong thi k ny.

 

V. Giai on t nܧc phn qua (1954-1975):

Sau khi t nܧc phn qua, Hi thnh hai min b c lp vi nhau khng th lin lc ܮc. C quan Trung ng ǥt ti Gio Hi min Nam nn min Bc khng th giao tip. Lin Hip Hi ng Nam chnh thc ǥt tn cho Gio Hi min Nam l Gio Hi C c Phc Lm An Tht Nht Vit Nam. Thi gian ny Gio Hi c th truyn gio trn ton lnh th min Nam.

Gio Hi lo trng tu cc nh th, trܩng hc, c quan y t, t thin b ǰ nt trong chin tranh nh nhng nh th c M (i Lc QN - N), Trung o (QN- N), nh th v trܩng hc Vm Nhon, kin thit cc c s:

1.      Nh th v trܩng hc Cn Th, Th c

2.      Nh th Bin Ha

3.      Trܩng hc Lt, Nng (v t tht hiu trܪng), Ph Ha, Ha Dun

4.      Nh th v trܩng hc Ting Ling, am-rng, R Chai, Darahoa, a-me, Kambuotte, Tam K, Sn Ch, Trung o (QN - N),

5.      Nh th Qung Ngi, Hoa Cܩng, Ph Ha v t tht mc s

6.      Trung tm hun luyn C c gm c: Trܩng Thn o C c, trܩng tiu hc C c, c s ni tr, t tht gio chc, t tht gim th, trܩng iu dܫng.

7.      Bnh vin C c v c c cho nhn vin y t (Sign)

8.      Tu sa v trang b my mc ti tn cho nh in Thi Triu.

Pht thanh trong giai on ny l mt phng tin truyn b nim tin phc m duy nht cho ng bo min Bc, v gp phn xy dng ǩi sng c tin cho tn min Nam. Chng trnh Ting Ni Hy Vng phn Vit Ng pht thanh mi tun mt ln trn bn i Lt, Sign, Nha Trang v Hu. u thp nin 1960, mܩi i trn ton quc pht thanh chng trnh Ting Ni Hy Vng hng tun, y l chng trnh ܮc thnh gi mn chung nht trong cc chng trnh pht thanh tn gio.

Trܩng Sa Bt nhnh ܮc tn dng nh mt phng tin truyn gio hu hiu vi s tham gia tch cc ca nhn vin cc ngnh v hng gio hu. Ring Sign v vng ngoi , c lc c 20 trܩng Sa Bt nhnh ܮc iu hnh cng mt lc. Mt trܩng Sa Bt nhnh Ƕc o nht, khng l nht th gii l trܩng Sa Bt nhnh ti lng c nhi Pht Gio Long Thnh (ng Nai), hc vin l 1.000 tr m ci vi tng nhi trong lng.

Chng trnh nui c nhi trong nh cng ܮc pht Ƕng t u nm 1970 do t chc t thin t nhn tn C c Phc Lm c Chu ti tr. y l chng trnh bo tr nhng c nhi cn cha hoc m, hoc ng b ch bc, hoc thn nhn rut tht bng lng nui dܫng tr m ci ti nh, tin nui dܫng ܮc giao cho thn nhn Nj Nj cp dܫng c nhi. Cc em thܩng ܮc khuyn khch i hc cc trܩng ca Gio Hi trong a phng v ܮc cp thm hc bng Nj sung vo tin tr cp hng thng. Tr c nhi v ngܩi nui dܫng thܩng ܮc mi tham gia trܩng Sa Bt nhnh gn nh. Mc s, truyn o ch ta cc Hi thnh thܩng ܮc mi lm i din chng trnh ti a phng. C khong 400 c nhi ܮc bo tr trong chng trnh ny.

Cc on b o trung ng v a phng hot Ƕng rt tch cc, khng h ngh ngi. H i xe, i b, i ghe trn cc sng rch vo thnh ph, cc lng mc nng thn, cc vng cao nguyn ho lnh Nj truyn b phc m, gy dng Hi thnh. on Th Bo Truyn o ܮc cc nh ho tm nܧc ngoi gip nm chic thuyn Nj len li trn cc sng rch chng cht min Hu Giang Nj phn pht sch bo chng o do nh in Thi Triu xut bn. Lc lܮng Th Bo Truyn o ny ܮc nh gi l lc lܮng Th Bo hng hu nht trong Lin Hip Hi ng Nam , v tng s nhn vin ln ljn 104 ngܩi, hot Ƕng lin tc khng h mt mi trn khp ni ni.

Trܩng Thnh Kinh ngy mt ln mnh, s lܮng chiu sinh mi nm mt tng, trong sut thi k ny trܩng lin tc m kha dy. Nhiu Mc sinh tt nghip, ܮc c v ch ta cc Hi thnh, gi cc b phn chuyn mn vn phng a ht, ngnh gio dc, ngnh y t v phn ln l sung vo on Th Bo Truyn o ca Gio Hi. Ngoi Thnh Kinh Thn Hc Vin, Gio Hi cn m trܩng trung tiu hc nhng ni c cc Hi thnh hot Ƕng Nj h tr chng trnh truyn gio cho cc Hi thnh y. Ngoi hai trܩng trung hc C c Sign v chi nhnh i Hc ܩng ng Nam , ton th Hi thnh trong Gio Hi c 18 trܩng trung tiu hc ܮc B Quc Gia Gio Dc cho php hot Ƕng nh sau: Trܩng Ch Ln, Vm Nhon, Nng Cn Th, Tam K, Ph Ha, Lt, Vng Bnh, Sn Ch (QN-N), Th c (78/8 x Phܧc bnh), i Lc (Ha Dun-QNN), R Chai, Darahoa, a-me, am-rng, Pang Tang, Ting Ling, Kamboutte.

Giai on ny ko di hai thp nin, di nht trong cc thi k lch s ca Gio Hi C c Phc Lm Vit Nam v cng l giai on cc thnh ca Gio Hi nh nhng iu kin tng i thun li trong vic i li v rao ging.

Khi t nܧc phn i vo nm 1954, min Nam ch c 4 Hi thnh l Ph Nhun, Ch Ln, Lt v Nng. n nm 1975, Gio Hi min Nam c 43 Hi thnh nhm hp Nj th phܮng c Cha Tri: Nng, i Lc c M, Trung o i Lc, Qung Hu i Lc, Ha Dun i Lc, Ph Ho, Sn Ch, Ha Cܩng, Ha Khnh, Tam K thuc tnh QN-N. Qung Ngi, Qui Nhn, Nha Trang (1973), Lt, Ea-Yong B arlac, ang Cang arlac, Ea-Kar arlac, Bin Ha, Ch m, Cn Th, Vm Nhon, Lc Thin c Lc, Pang Tang c Lc, am-rng Lm ng, Krng Bach, Darohoa Lm ng, Ting Ling Lm ng, Krong Lanh, a-me Lm ng, R Chai Lm ng, Kamboutte Lm ng, Kadeun, Bobla, Sr Bor. Ph Nhun, Cch Mng t Mi, Ch Ln, Th c, Sa c, Vnh Bnh, G Cng, Tu Tra n Dng, Long Thnh (30-8-1991).

 

VI. Giai on thng nht t nܧc (1975-1991):

Nm 1975, chnh ph Vit Nam Cng Ha hon ton sp ǰ, t nܧc ܮc thng nht. Mt s mc s trong hng ng lnh o cng ln sng ngܩi di tn khi Vit Nam Nj li nhiu kh khn cho Hi thnh v Gio Hi. p ng nhu cu mi, ngy 25-4-1975, Ban Qun Tr Gio Hi Vit Nam t chc i Hi i Biu Gio Dn ton min Nam Nj bu b sung vo cc chc vin ca Ban Tr S, Nj lm vic cho ljn u nm 1976.

i Hi ng i Biu chnh thc theo quy nh ca Gio Hi ܮc triu tp t chc ngy 10-1-1976, ti nh th Ph Nhun. Trong Hi ng ny nhiu biu quyt ܮc thng qua trong c nhng im chnh nh sau:

1.      B nhim mc s v ch ta cc Hi thnh ang thiu ngܩi chn

2.      Lin h vi chnh quyn a phng c nh th hin chnh quyn, cc c quan, on th ang s dng vo cng vic sm bn giao li Hi thnh Nj c ni con ci Cha nhm hp

3.      Xin chnh quyn v vn Ƕng ngn qu Nj trng tu cc nh th b tn ph va qua trong c nܧc

4.      Gi vn th xin chnh quyn cho php Gio Hi hot Ƕng tn gio trn ton quc

5.      Hi thnh no cha b dng ܮc ch ta th trܪng lo v Ban Tr S Hi thnh tm thi iu hnh cng vic nhm hp v dy l o

6.      Bu Ban Tr S mi.

T 1976 ljn 1991, Gio Hi hot Ƕng trong phm vi min Nam, cha c th ra thm chnh thc cc Hi thnh min Bc Nj c th c mt Gio Hi C c Phc Lm thng nht.

Cc Hi thnh hot Ƕng ring l, cha c th t chc Hi ng hay hp bn tng khu vc. C nhiu Hi thnh vn sinh hot vi mt chng trnh y vi Ban trܩng Sa Bt, Ban Chng o, Ban T thin, Gia nh tr. Trong lc y nhiu Hi thnh v nh th cha c (d nh xy ct cha ܮc thc hin th gii phng), hoc h hng cha ܮc trng tu, hoc cc c quan chnh quyn a phng mܮn lm kho, nh tr, vn phng hp tc x cha tr li nn phi nhm cc nh ring tn hu. Chng trnh nhm hp gm ht Thnh Ca Tn Vinh Cha, hc li Cha qua s lm chng ca cc trܪng lo hay chc vin ca Ban Tr S.

Gio Hi hy vng mt ngy gn y ܮc chnh quyn cho php cc nh th ܮc xy ct, trng tu Nj Gio Hu c ni nhm li Th Phܮng c Cha Tri cho tha lng ܧc mong nh Hi thnh Sa c ܮc chnh quyn cho php sinh hot li ngy 31-1-1989, Hi thnh Cn Th, Vm Nhon ܮc m ca 1989, v mt a im mi nht l Hi thnh Long Thnh (x Phܧc Thi) ng Nai, ܮc giy php Ban Tn Gio ng Nai ngy 30-8-1991 cho nhm li.

Ti liu Hi Thnh


S Lܮc Lch S Truyn Gio Ca

Gio Hi Bp Tt Nam Phng Ti Min Nam Vit Nam

T Nm 1959 n Nm 1975

 

Cc gio s Bp-tt Nam Phng ljn Vit Nam truyn gio t nm 1959 ljn nm 1975. Gia nh gio s u tin ljn Vit Nam hc ngn ng, tp qun, phong tc Nj c th truyn gio cho ngܩi Vit Nam l gia nh ng b gio s Herman Hayes. K ljn l cc ng b gio s William Roberson, Samuel Longbottom, Lewis Myers, Samuel James, Robert Davis, Ron Merrell, Earl Beengs, Peyton Moore, Robert Compher, Walter Routh, Jim Gayle, James Kellum, Joe Turman, David Wigger, Gene Tunnell, Ken Goad. ng b Jim Humphries ljn Vit Nam hu vic Cha trong t cch tuyn y. Ngoi ra, cn c nhiu thanh nin, thiu n Ƕc thn ljn Nj h tr cho cng tc truyn gio vi nhim k hai nm trong c David Lincohnhocker, George Pickle, Mary Kay Johnson, Rosalie Beck, Karen Russey Gross.

Cc gio s cng vi gia nh ljn Vit Nam truyn gio Nj chu ton mnh lnh ca Cha trong Ma-thi- 28:18-20 c Cha Jsus ljn gn, phn cng mn nh vy: Ht c quyn php trn tri v dܧi t giao cho ta. Vy, hy i dy d mun dn, hy nhn danh c Cha, c Con, v c Thnh Linh m lm php bp-tm cho h, v dy h gi ht c mi iu m ta truyn cho cc ngi. V ny, ta thܩng cng cc ngi lun cho ljn tn th.

Nhng hi thnh ܮc thnh lp bao gm Hi Thnh n in, Hi Thnh Bnh An ti Si Gn, Hi Thnh c Tin, Chi Hi Hng Xanh ti Gia nh, Hi Thnh Ph Th Ha, Hi Thnh Bnh Tin ti Ch Ln. Ti Min Trung, ngay ti Nng c Hi Thnh Hy Vng vi ni nhm li tht khang trang v cch t chc rt qui c. Cng vic Cha ti ni ny phn ln do ng B Gio S Lewis Myers gy dng vi cc tn hu y lng st sng, nhit thnh. Ti Qung Ngi c nhiu nhm tn hu nhm li dܧi s hܧng dn v hun luyn ca ng B Gio S Walter Routh. Ti Hu ng B Gio S Robert Davis thnh lp ܮc mt hi thnh ngay ti thnh ni vi s nhm li rt trang nghim. Qui Nhn l ni ng B Gio S Robert Compher hu vic Cha. Hi Thnh ni ny c ni nhm li rt tt do ng B Gio S Robert Compher cng cc tuyn y v cc tn hu Vit Nam gp cng xy ct. Hi Thnh ti Nha Trang do Mc Su Nguyn Xun Cnh m nhim vi s h tr ca cc gio s. Chi Hi Phܧc Hi l a im truyn gio kh gn Nha Trang. ng B Gio S Jim Gayles ljn hu vic Cha ti Cam Ranh. Ti y c Gio S Nguyn Xun H nguyn l Thanh Tra Trung hc Cam Ranh v l ngܩi lnh o y kh nng. Dܧi s hܧng dn ca ng v s h tr ca cc gio s v cc tuyn y, mt C Nhi Vin ܮc thnh lp. Vo cui Thng T nm 1975, cc em c nhi ti C Nhi Vin ny ܮc a vo Min Nam v sau ܮc a sang Hoa K. Ti Lt c Hi Thnh c Tin ܮc thnh lp vi mt s gia nh tn hu. y l ni cc gio s ܮc a ljn Nj hc Vit Ng trܧc khi m nhn nhim s. Ti Cn Th ng B Gio S Herman Hayes l ngܩi gy dng v tip tc truyn gio cho ljn khi phi ri khi Vit Nam. Vo nm 1969 c mt chng trnh truyn ging ܮc pht Ƕng t nhng ni ܮc k ljn trn y. S ngܩi tin Cha qua chng trnh truyn ging ny tuy t nh chnh chng trnh ny nh du mt bܧc tin quan trng trong cng tc truyn gio ca Gio Hi Bp Tt Nam Phng.

Tr s ca C Quan Truyn Gio ta lc ti 111 Chi Lng, Ph Nhun. Trong 5 nm u thp nin 1970, tr s ny l vn phng trung ng ca Hi Truyn Gio. Phn trong cng ca c s ܮc dng lm ni c ng cho hai gia nh gio s. Phn trܧc l Phng Sch gn lin vi C Quan Tu Th V n Lot do Gio S William Roberson lm Gim c. Cng lm vic vi ng c ng L Vn Ha ǥc trch v tu th v ng Trnh Ngc Thanh ǥc trch v n lot cng cc nhn vin khc.

Cng tc x hi do Tin S Gene V. Tunnell hܧng dn. Cng tc y t do B Gio S Rachel James m trch. T nhng xe y t lu Ƕng nhiu bnh nhn ܮc chn bnh v pht thuc min ph. Chng trnh Hc Kinh Thnh Hm Th V Pht Thanh do Gio S Peyton Moore chun b vi s cng tc ca Mc S Vn Dng.

Vin Thn Hc Bp-tt Vit Nam ܮc thnh lp Th c v sau ܮc di v 33-B Nguyn Vn Trng, Gia nh. Ngܩi gy dng, chm sc v mang ht tm tnh, nng lc phc v trong t cch Vin Trܪng t thu ban u cho ljn khi Vin Thn Hc phi ng ca lTin S Samuel James. Gio ban ca Vin Thn Hc gm cc gio s trong nܧc cng nh ngoi nܧc. Tin S Leo Crisman l ngܩi tn ty gy dng mt th vin trn 3,000 cun sch rt gi tr. Nhng ngܩi hon tt hc trnh c nhn thn hc ca Vin Thn Hc Bp-tt Vit Nam l cc mc s L Quc Chnh, Vnh Thnh, Trng Vn Hy, o Vn Chinh, Vn Dng v D Kin Sanh. Song song vi vic o to ngܩi hu vic Cha trong hc trnh c nhn thn hc, Vin Thn Hc cn c chng trnh hun luyn n gio vin. Chng trnh hun luyn ny do C Olive Allen v cc b gio s m trch. T u nm 1974 ljn thng 4 nm 1975 Vin Thn Hc cn pht trin chng trnh hun luyn cho cc lnh o ܮc nhng hi thnh quanh vng c ljn tham d. Trong khong u nm 1975 Mc S o Vn Chinh l ngܩi m nhn chc v X L Thܩng V Vin Trܪng Vin Thn Hc Bp Tt Vit Nam cho ljn khi c s ca vin phi trao cho tn chnh quyn.

Mc s o Vn Chinh

Lch s Hi Truyn Gio Tin Lnh Mennonite ti Vit Nam.

 

Hi Truyn Gio Tin Lnh Mennonite ti Vit Nam bt u hot Ƕng vo nm 1957 khi ng b Gio s James v Arlene Stauffer ljn Sign dܧi s bo tr ca Hi ng Mennonite ti Lancaster, Pennylvania. ng b lm vic dܧi on Truyn Gio v X Hi Mennonite ng Phng (Eastern Mennonite Board of Missions and Charities). Sau nhiu nm hot Ƕng, ljn nm 1961, c nhiu tn ܮc lm php bp-tm. Mt Trung Tm Sinh Vin ca Hi Mennonite ܮc to mi i din vi Bnh Vin Bnh Dn. Trung Tm ny ܮc dng cho tn hp mt, thng cng. Ti y cng c mt phng džc sch, th vin v cc lp dy anh ng ܮc t chc Nj gip ǫ cc sinh vin hc sinh.

Sau , cc hot Ƕng truyn gio ܮc m rng ra ljn Gia nh (1964), Cn Th (1970), v hai trung tm khc Sign ܮc thnh lp. Hi Thnh u tin ܮc thnh lp l Hi Thnh Gia nh, nay l qun Bnh Thnh, thnh ph H Ch Minh. Hi Thnh Gia nh, qua cc hot Ƕng y t, x hi, gio dc gip ǫ dn chng trong vng mt cch ǡc lc. Sau Tt Mu Thn, Hi Truyn Gio gip ǫ hng trm gia nh sa cha, xy li nh ca. Vo thng 3 nm 1969, Mc s Trn Xun Quang ܮc phong chc, ngi nh th mi ܮc xy dng v dng hin vo nm 1973, trong c Trܩng Tiu Hc Rng ng. Nhiu tn hot Ƕng mnh trong vic truyn gio v x hi gip ǫ ng bo a phng.

Vo nm 1964, chnh ph tha nhn Hi Truyn Gio Tin Lnh Mennonite. n nm 1973, cc Hi Thnh hp vi nhau v thnh lp Gio Hi Tin Lnh, h phi M-n-nt. Gio Hi Tin Lnh M-n-nt ܮc t tr, khng l thuc vo Hi Truyn Gio lc .

Sau khi t nܧc thng nht, ti sn ca Hi Thnh v Hi Truyn Gio b chnh quyn trng dng. Mt s tn ri Vit Nam, nhiu ngܩi khc tr v qu, nhng ngܩi cn li ljn nhm cc Hi Thnh Tin Lnh Vit Nam hoc Bp Tt Thnh Ph H Ch Minh.

Ngy nay, c nhiu nhm tn hu Mennonite trong nhiu ni Vit Nam. Nhiu tn hu ܮc giao ph cc chc v lnh o hi thnh Philadelphia, Sacramento v Honolulu.

Hi Truyn Gio Mennonite tht ra bt u hot Ƕng t nm 1954 khi y Ban Trung ng Mennonite (Mennonite Central Committee hay MCC) ljn min Nam Nj gip ǫ ngܩi t nn. y l c quan cu tr v pht trin ca tt c cc Hi thnh Mennonite Canada v Hoa K. Sau MCC ch tm vo cng tc y t v nng nghip trn vng cao nguyn. Cc chuyn vin ca MCC nh y t, bc s, k s nng nghip... cng tc cht ch vi Hi Thnh Tin Lnh Vit Nam lm vic ti Bnh Vin Ci Ban M Thuc (t nm 1955) v Bnh Vin Tin Lnh Hn Chng Nha Trang (t nm 1960).

Vo nm 1966, MCC thnh lp T Chc X Hi Tin Lnh (Vietnam Christian Service hay VNCS) vi s cng tc ca Church World Service v Lutheran World Relief. Cc nhn vin t n , Nht Bn, Thy S, M, Gia N i cng lm vic vi nhau Nj gip ǫ x hi, y t, gio dc v nng nghip cc ni nh Pleiku, Qung Ngi, Tam K. Di Linh, Hu v Sign.

Cc nhn vin Mennonite tnh nguyn ljn gip Vit Nam nhm mc ch ha bnh, Vit Nam hay M. MCC lun c gng gip nn nhn chin tranh min Nam ln min Bc, t nm 1966, Hi thnh thong gi cu tr cho min Bc. Sau chin tranh, MCC tip tc tm cch gip ǫ dn chng Vit Nam v m mt vn phng ti H Ni vo nm 1990.

Gio s Luke S. Martin


[1] Cc ch nghin trong du ngoc ܮc chua vo Nj d hiu.

[2] o ca ng Gia-t lp ra cho nn ta thܩng gi l o Gia-t; li v o y ch th Thin Cha m thi, cho nn li gi l o Thin Cha. C phi gi l o C-c bi ch Christ l bc cu th.

[3] Cnh gio l mt phi o Gia-t ca ngܩi ch gio tn l Nestorius lp ra t nj ng th k ng La-m, ri truyn sang nܧc Ba-t (Perse) v nܧc Tu.

[4] Hoa-lan tc l Ha-lan (Hollande). Ngܩi Ha-lan sang bun bn ngoi Bc trܧc ht c cho nn mi gi l o Ha-lan. V lc by gi ngܩi Vit Nam ta khng phn bit ܮc nhng nܧc no, h thy ngܩi Ty th thܩng c gi l Ha-lan.

[5] o Tin Lnh.

[6] m mu lt ǰ chnh quyn v ui ngܩi Php ca cu hong Duy Tn v Trn Cao Vn b tht bi, nhng ngܩi ny trn vo mt ngi cha. H b cho l c lin h vi mt phong tro tn gio thnh hnh lc .

[7] Cc mc s Tin Lnh Php khng b kh khn hay hn ch trong vic truyn ging hay th phܮng t trܧc ljn nay.

[8] Nhng 2 nm sau Hi ng cho rng vic ny khng thc tin v ch cho php qu b qu c hot Ƕng nh i biu Hi ng cng nh gi cc chc v y t gio dc khc.

[9] Cng nn bit Hi Truyn Gio Phc m Lin Hip khng ch trng tham gia vo cng tc gio dc nhng ni c sn trܩng hc a phng.