Thnh Kinh Lܮc Kho

 

 

"Kinh Thnh l ti sn qu gi hn ht ca loi ngܩi."

 

==========================

 

 

Thnh Kinh Lܮc Kho

 

========================

 

Mt bn bnh lun Kinh Thnh tm tt

ca

HENRY H. HALLEY

 

 

 

 

 

Tng Qut Tra Cu Kinh Thnh

Nhng Tܪng i Vi Kinh Thnh Pht T y Lng

Nhng Cuc Pht Minh K L Ca Kho C Hc

Ch Gii Tng Quyn Trong Kinh Thnh

Nhng Chi Tit Cn Bit V Kinh Thnh

Ch Gii Nhng on Kh Hiu

Nhng Bng C Lch S Lin Quan n Kinh Thnh

Nhng Cu Kinh Thnh Chn Lc

Gi V S c Kinh Thnh

Gi V S i Nh Th

 

 

 

 

 

Nh In Tin Lnh

SAIGON

1960

=================================

 

 

"Sc mnh ca s sng thing ling chng ta theo ng t l ca a v m Kinh Thnh chim ܮc trong ǩi sng v t tܪng chng ta. Ti long trng tuyn b iu ny, da vo 54 nm tng tri.

"Ba nm u sau khi tr li tin Cha, ti xao lng Li c Cha Tri. Nhng k t khi ti bt u chuyn cn nghin cu li y, th ܮc n phܧc l lng.

"Ti džc sut c Kinh Thnh 100 ln, v lun lun c hng th cng hn. Mi ln Kinh Thnh li dܩng nh l mt Quyn Sch mi cho ti.

"Ti ܮc phܧc ln do nghin cu Kinh Thnh mt cch lin tc, chuyn cn v hng ngy. Ngy no ti khng bit ring th gi qu bu džc Li c Cha Tri, th ti k nh mt ngy y."

-- George Muller, ni ting v C nhi vin Bristol, tm gng xut chng v s cu nguyn linh nghim ng thi nay.

"Ti cu xin Cha ban c tin cho, v ngh rng mt ngy kia, c tin s ging xung v ng ljn ti nh mt ting st. Nhng c tin dܩng nh khng ljn.

"Ngy kia, ti džc th R-ma, on 10 -- "c tin ljn bi s ngܩi ta nghe, m ngܩi ta nghe l khi li ca ng Christ ܮc rao ging" (cu 17). Ti ng Kinh Thnh li, v cu xin Cha ban c tin. Nhng by gi ti m Kinh Thnh ra v bt u nghin cu, th t ti nay c tin c ln ln."

D. L. MOODY

 

=============================


Mc Lc


Trang

ng Christ l trng tm

Kinh Thnh l li c Cha Tri

Sng th k

Xut -dp-t k

L-vi k

Dn s k

Phc truyn lut l k

Gi-su

Cc quan xt

Ru-t

I Sa-mu-n

II Sa-mu-n

I Cc Vua

II Cc Vua

I S k

II S k

E-x-ra, N-h-mi, -x-t

E-x-ra

N-h-mi

-x-t

Gip

Thi Thin

Chm Ngn

Truyn o

Nh Ca

Cc Tin tri

-sai

Gi-r-mi

Ca Thng

-x-chi-n

a-ni-n

-s

Gi-n

A-mt

p-ia

Gi-na

Mi-ch

Na-hum
Ha-ba-cc

S-ph-ni

A-gh

Xa-cha-ri

Ma-la-chi

Mi dy "ng M-si" thu sut Cu Чc

Gia Cu Чc v Tn Чc

Ma-thi-

Mc

Lu-ca

Ging

Cng v cc s

R-ma

I C-rinh-t

II C-rinh-t

Ga-la-ti

-ph-s

Phi-lp

C-l-se

I T-sa-l-ni-ca

II T-sa-l-ni-ca

I Ti-m-th

II Ti-m-th

Tt

Phi-l-mn

H-b-r

Gia-c

I Phi-e-r

II Phi-e-r

I Ging

II Ging

III Ging

Giu-e

Khi Huyn

Nhng cu Thnh Kinh chn lc Phn I

Nhng cu Kinh Thnh chn lc Phn II

Chng ta nhn ܮc Kinh Thnh th no?

S-k Hi Thnh

Thi quen džc Kinh Thnh

iu quan trng hn ht trong sch ny

Thi quen i nh th mi sng Cha Nht

Cuc nhm hp th phܮng

 

================================

 

ng CHRIST L Trng Tm

V Tri Tim Ca Kinh Thnh

 

Cu ܧc l lch s ca mt dn tc.

Tn ܧc l lch s ca mt Ngܩi.

Dn tc y ܮc c Cha Tri to lp v trܪng dܫng Nj a Ngܩi y vo th gii.

Chnh c Cha Tri tr nn mt Ngܩi Nj ban cho loi ngܩi mt nim c th, dt khot v hin nhin rng khi chng ta suy ngh v c Cha Tri, th phi suy ngh v mt Thn v (Personne) th no. c Cha Tri ging nh c Cha Jsus. c Cha Jsus l chnh c Cha Tri hin thn bng hnh ngܩi.

S Ngi hin ra trn a cu l bin c quan trng nht ca lch s. Cu ܧc dng sn khu cho s hin ra. Cn Tn ܧc th m t s hin ra .

L mt Ngܩi, c Cha Jsus sng cuc ǩi p , k diu hn ht m ta tng bit. Ngi l Ngܩi nhn i hin t, nhu m kin nhn v c thin cm hn ht tng sng trn ǩi. Ngi yu thng ngܩi ta. Ngi chng a thy h b hon nn. Ngi thch tha th. Ngi thch cu gip. Ngi lm php l Nj nui k i. cu gip k au kh, hnh Ngi qun c n. Nhng m ng mn mi, tt bnh v au lng ljn cng Ngi, ܮc cha lnh v ܮc cu gip. C li chp v Ngi, ch khng v mt ngܩi no khc, rng: Nu chp ht mi vic t thin ca Ngi, th "c th gian khng th cha ht cc sch ngܩi ta chp" (Ging 21:25). c Cha Jsus l Ngܩi nh vy, v c Cha Tri l Thn v nh vy.

Ri Ngi chu cht trn thp t gi Nj "ct ti li th gian i" (Ging 1:29) v tr nn Cu Cha ca loi ngܩi.

Ri Ngi t k cht sng li, v by gi Ngi ang sng, chng phi ch l mt vai tr trong lch s, nhng l mt Thn v Hng Sng, l Thc s quan trng nht trong lch s, v l Lc lܮng sanh Ƕng nht ca th gii ngy nay.

C Kinh Thnh ܮc xy dng chung quanh lch s tuyt m ca ng Christ cng li Ngi ha ban S Sng i i cho nhng k tin nhn Ngi. Kinh Thnh chp ra ch ct Nj gip ngܩi ta tin, hiu, bit, yu v theo ng Christ.

ng Christ l Trng tm v Tri Tim ca Kinh Thnh, ca lch s v cng ca ǩi sng chng ta na. S phn ǩi ǩi ca chng ta trong tay Ngi. Chng ta tip nhn hoc chi b Ngi, th s quyt nh cho mi ngܩi chng ta ܮc vinh hin ǩi ǩi hoc b tn hi ǩi ǩi, ܮc ln thin ng hoc phi xung ha ngc.

S quyt nh quan trng nht m mi ngܩi buc phi c, y l trong lng mnh phi c lc quyt nh mt ln c thi Ƕ ca mnh i vi ng Christ. Mi s ty thuc thi Ƕ y.

Lm tn ng Christ l mt iu vinh hin. l ǥc quyn ti cao ca loi ngܩi. Qu tht, tip nhn ng Christ lm Cu Cha, lm Cha, lm Ch, v thnh tm, tn ty, c gng i theo ܩng S Sng m Ngi dy, l cch sng hp l v m mn hn ht. Lm vy th ܮc bnh an, yn tr, tha lng, ܮc tha th, hnh phܧc, ܮc hi vng, ܮc s sng ngay by gi, trong ǩi ny, s sng d dt, S Sng Chng H Ht.

Ti sao li c ngܩi ui m v cm ic ljn ni c tri qua ǩi ny v i mt vi S Cht, m chng c hi vng trong ng Christ? Ngoi ng Christ ra, h c g, h c th c g trong ǩi ny hoc trong ǩi sau, lm cho cuc ǩi ng sng? Ht thy chng ta phi cht. Ti sao toan cܩi Nj ui s cht i? Mi ngܩi ng phi giang tay hoan nghinh ng Christ v k s ܮc mang Danh Ngi l ǥc quyn ng kiu hnh nht ca ǩi mnh.

Trong cuc phn tch sau cht, iu qu bu, du dng hn ht ca cuc ǩi chnh l cm thy ni su kn ca c tch mnh rng chng ta sng cho ng Christ. Du s c gng ca mnh qu yu t, chng ta cng c chu kh lm phn s hng ngy, hi vng rng trong ngy tp trung sau cht, mnh lm mt iu g c th dng lm tng l ni chn Ngi, vi c lng tri n v ngܫng m khim cung.


====================================

 

KINH THNH

L Li c Cha Tri

 

Khng k ljn bt c l thuyt no v s soi dn, hoc l thuyt no v cc sch Kinh Thnh nh u m c hnh thc hin ti, hay l nguyn vn b tn st chng no khi truyn qua tay cc nh xut bn v cc nh bin chp; khng k ljn vn NJ bao nhiu phn phi gii thch theo t ngha (liltralement) v bao nhiu phn phi gii thch theo ngha bng, hoc phn no l lch s v phn no l thi ca, -- nu chng ta gi nh rng Kinh Thnh ng nh hnh thc hin hu v nghin cu cc sch Kinh Thnh cho bit ni dung ca n, th s thy trong s duy nht v t tܪng t ra rng mt Tm tr duy nht soi dn s bin son ton b Kinh Thnh; rng trn mt Kinh Thnh c in hnh Tc gi; rng Kinh Thnh l Li c Cha Tri theo ngha v song v ǥc bit.

Ngy nay, c mt kin lan kh rng trong mt vi gii tr thc rng Kinh Thnh l mt truyn tch ko di lu ǩi v loi ngܩi c gng tm kim c Cha Tri; l sch ghi chp nhng bܧc tng tri ca loi ngܩi vn ln tm c Cha Tri, v ln ln ci tin nim v c Cha Tri bi xy dng trn bܧc tng tri ca nhng th h trܧc. Trong nhng on (rt nhiu trong Kinh Thnh) chp rng "c Cha Tri phn," th theo kin ny c Cha Tri tht chng phn u; ngܩi ta pht biu t tܪng mnh bng ngn ng t nhn l ngn ng ca c Cha Tri, ch tht ra ch l iu ngܩi ta tܪng v c Cha Tri. Nh vy Kinh Thnh b h xung ngang hng vi cc sch khc, khng cn l Sch ca c Cha Tri na, m l sch ca loi ngܩi lm b l ca c Cha Tri.

Chng ti hon ton bc kin y, -- bc m kinh tm na. Chng ti tin rng Kinh Thnh khng phi sch chp loi ngܩi c gng tm kim c Cha Tri, nhng l Sch chp c Cha Tri c gng t khi th cho loi ngܩi. Trong Kinh Thnh c Cha Tri ghi chp nhng cch Ngi i x vi loi ngܩi, by t ch ca ng To Ha truyn cho loi ngܩi Nj dy d v dt dn h trn ܩng S Sng.

Cc sch Kinh Thnh do ngܩi ta tr tc; thm ch khng bit mt s tc gi l ai na. Cng khng bit c Cha Tri dng cch no m iu khin cc tc gi y vit sch. Nhng trong Kinh Thnh c li qu quyt rng c Cha Tri tht iu khin h; vy, cc sch ny chc phi chp ng nhng iu c Cha Tri mun chp.

C mt im khc nhau gia Kinh Thnh v mi sch khc. C l cc tc gi cu xin c Cha Tri gip ǫ v dt dn mnh; v c Cha Tri tht gip ǫ, dt dn h. V, trn th gii c rt nhiu sch tt m chc chn c Cha Tri gip cc tc gi vit ra. Du vy, cc tc gi thnh khit, o c hn ht cng chng dm nhn rng chnh c Cha Tri vit nhng sch y. Nhng Kinh Thnh li ܮc nhn nhn l do c Cha Tri bin chp. Chnh c Cha Tri qun c, iu khin s chp Kinh Thnh, v džc nhng li chp trong cc sch Kinh Thnh: cc tc gi hon ton dܧi quyn kim sot ca Ngi, ljn ni li h vit chnh l Li c Cha Tri vit. Kinh Thnh l Li c Cha Tri theo ngha rng trn th gii khng cn sch no khc l Li c Cha Tri na.

C th rng mt vi li trong Kinh Thnh l "hnh thc c thi" ca nhng tܪng m ngy nay chng ta pht biu mt cch khc; y v n ܮc pht biu bng ngn ng ca thi xa. Du vy, Kinh Thnh cha ng nhng iu c Cha Tri mun loi ngܩi bit, dܧi ng hnh thc m Ngi mun chng ta bit nhng iu y. Cho ljn lc ht thi gian, Quyn Sch C v Yu qu ny vn cn l li duy nht p li loi ngܩi ang tm kim c Cha Tri.

Kinh Thnh do nhiu tc gi vit ra tri qua mܩi my th k, nhng vn l Mt Sch. Chnh Kinh Thnh l php l ti cao tri qua cc thi i, v t chng cho Ngun gc Siu nhn ca n.

Mi ngܩi ng phi yu mn Kinh Thnh, ng phi thܩng xuyn džc Kinh Thnh. Mi ngܩi ng phi c gng sng theo nhng li dy d ca Kinh Thnh. Kinh Thnh ng phi chim a v trng yu nht trong cuc sanh hot v cng vic ca mi Hi Thnh, v trong chc v ca mi v Mc s, Truyn o. Cng tc duy nht trn ta ging l gin d gii by v truyn dy Li c Cha Tri.

 

Phc ha truyn tch Kinh Thnh

c Cha Tri dng nn ngܩi, v ǥt h trong vܩn -en, min Ty Nam Chu, gn l trung tm a d ca phn t rung nht trn mt a cu. Vܩn ny ܮc ch r bng vung en trn bn s 1.

Bn s 1: Trung tm mt t.

 

Loi ngܩi phm ti v sa ng, mt a v c Cha Tri ch nh cho mnh. c Cha Tri bn thit lp mt k hoch Nj rt li, cu chuc v ti to loi ngܩi. Ngi bn ku gi p-ra-ham lm t ph mt dn tc do k hoch ny s ܮc thc hin. c

Bn s 2: Trung tm ca ng bn cu.

 

Cha Tri dn p-ra-ham ra khi nܧc Ba-by-ln, vo x Ca-na-an. Con chu p-ra-ham di c xung -dp-t (Ai-cp), v ti , h sanh ng c, thnh mt dn tc.

 

Bn s 3: Ba-by-ln v Ai-cp.

 

Sau 400 nm, h ܮc dn ra khi nܧc -dp-t dܧi s ch huy ca Mi-se, v tr v Ca-na-an, l t Ha. Ti y, trong khong 4, 5 trm nm, dܧi ǩi tr v ca a-vt, Sa-l-mn, dn tc ny tr thnh mt nܧc rng ln v hng mnh.

Ri ljn cui ǩi tr v ca Sa-l-mn, th nܧc chia hai. Bc phn gm mܩi chi phi, gi l nܧc "Y-s-ra-n," ng vng ܮc chng 200 nm, ri b qun A-si-ri bt lm phu t, nm 721 trܧc Cha. Nam phn, gi l "nܧc Giu-a," ng vng ܮc hn 100 nm na, v khong nm 600 trܧc Cha, th b qun Ba-by-ln bt lm phu t. Nm 536 trܧc Cha, mt phn st li ca dn tc b lm phu t tr v c hng v ti lp cuc sanh hot quc gia.

 

Bn s 4: quc La-m.

 

Sau t lu, th Kinh Thnh Cu Чc chm ht. 400 nm sau, c Cha JSUS, l ng M-si m Cu Чc d ngn, do Ngi loi ngܩi ܮc cu chuc v ti to, hin ra v thi hnh nhim v: Ngi chu cht v ti li loi ngܩi, ri t k cht sng li, v ban lnh cho cc mn hy i rao truyn truyn tch cng quyn php cu chuc ca ǩi Ngi khp cc nܧc.

H em Tin Lnh i khp bn phng, nht l ljn Ty phng, qua Tiu--t- v Hi-lp, ti kinh thnh La-m, dc theo khu vc m ngܩi ta gi l "xng sng" ca lj quc La-m, -- khi y, lj quc ny bao gm th gii vm minh m ta ܮc bit. Kinh Thnh tn Чc chm dt khi cng cuc cu chuc loi ngܩi khi pht nh vy.

 

Cc Sch Kinh Thnh Chia Lm By Loi

 

Cu Чc

17 Sch S k

5 Sch Thi ca

17 Sch Tin tri

Tn Чc

4 Sch Tin Lnh

1 Cng v cc s

21 Th tn

1 Khi huyn

 

Lch s: S dy ln v suy sp ca quc gia H-b-r.

Thi ca: Vn chng trong thi i hong kim ca quc gia y.

Tin tri: Vn chng trong nhng thi k ti tm ca quc gia y.

Tin Lnh: Ngܩi m quc gia y sn xut.

Cng v cc S : i tr v ca Ngi gia cc nܧc bt u.

Th tn: Cc gio l v nguyn tc sanh hot ca Ngi truyn dy.

Khi huyn: D ngn v ǩi tr v ton th gii ca Ngi.

 

Cu Чc bng ting H-b-r (nguyn vn):

C ng s sch nh Cu Чc bng ting Anh hoc ting Vit Nam, nhng sp ǥt li khc.

 

Lut php: 5 quyn

Sng Th K, Xut -dp-t k, L-vi k, Dn s k, Phc truyn Lut l K.

 

Tin tri: 8 quyn

4 quyn u: Gi-su, Cc quan xt, Sa-mu-n, Cc Vua.

4 quyn cui: -sai, Gi-r-mi, -x-chi-n, 12 tiu tin tri.

 

Tc phm: 11 quyn

3 thi ca: Thi thin, Chm ngn, Gip.

5 cun: Nh Ca, Ru-t, Ca thng, Truyn o, -x-t.

3 sch: a-ni-n, E-x-ra -- N-h-mi, S k.

Bng cch hp hai sch Sa-mu-n lm mt, hai sch Cc Vua lm mt,hai sch S-k lm mt, sch E-x-ra v sch N-h-mi lm mt, v 12 sch tiu tin tri lm mt, -- th 24 quyn ny cng bng 39 quyn ca chng ta. S gia Josphe li rt bt, ch cn 22 quyn Nj cho tng hp vi bn ch ci H-b-r: ng hp sch Ru-t vi sch Cc quan xt v sch Gi-r-mi vi sch Ca thng.

Nm cun l nm sch ǥc bit, v hng nm ngܩi ta em džc trong nhng ngy l ǥc bit:

Sch Nh ca: Trong ngy l Vܮt qua, ng ljn cuc di c khi nܧc -dp-t.

Sch Ru-t: Trong ngy l Ng tun, Nj n mng ma gt.

Sch -x-t: Trong ngy l Phu-rim, Nj k nim s gii cu khi tay Ha-man.

Sch Truyn o: Trong ngy l Lu tm, l l vui mng hn ht.

Sch Ca thng: Ngy 9, thng Ab (gia thng 3 v thng 4), Nj k nim s hy dit thnh Gi-ru-sa-lem.

Nhng nh phin dch bn Septante sp li cc sch Cu Чc ty theo cc NJ mc. Cc nh phin dch ra ting Anh, ting Vit Nam, v.v., theo th t y, nh chng ta c ngy nay.

 

39 Quyn Ca Cu Чc

17 S k:

5 Thi ca:

17 Tin tri:

Sng Th K

Xut -dp-t k

L-vi k

Dn s k

Phc truyn Lut l K

Gi-su

Cc quan xt

Ru-t

I Sa-mu-n

II Sa-mu-n

ICc Vua

IICc Vua

IS k

IIS k

E-x-ra

N-h-mi

-x-t

Gip

Thi thin

Chm ngn

Truyn o

Nh ca

-sai

Gi-r-mi

Ca Thng

-x-chi-n

a-ni-n

-s

Gi-n

A-mt

p-ia

Gi-na

Mi-ch

Na-hum

Ha-ba-cc

S-ph-ni

A-gh

Xa-cha-ri

Ma-la-chi

27 Quyn Ca Tn Чc

4 Tin Lnh:

1 Cng v:

21 th tn:

1 Tin tri:

Ma-thi-

Mc

Lu-ca

Ging

Cng v cc S

R-ma

I C-rinh-t

II C-rinh-t

Ga-la-ti

-ph-s

Phi-lp

C-l-se

I T-sa-l-ni-ca

II T-sa-l-ni-ca

I Ti-m-th

II Ti-m-th

Tt

Phi-l-mn

H-b-r

Gia-c

I Phi-e-r

II Phi-e-r

I Ging

II Ging

III Ging

Giu-e

Khi huyn

 


Mc Hoc Tܪng Ct Yu Ca Mi Quyn

Quyn th c mt tܪng chnh,

Quyn th gii lun nhiu im.

Sng Th K: To lp quc Gia H-b-r .

Xut -dp-t k: Giao ܧc vi quc gia H-b-r.

L-vi k: Lut php ca quc gia H-b-r.

Dn s k: Hnh trnh ljn t Ha.

Phc truyn Lut l K: Lut php ca quc gia H-b-r.

Gi-su: Chinh phc x Ca-na-an.

Quan-xt: 300 nm u trong x.

Ru-t: Khi u gia tc ca ng M-si.

I Sa-mu-n: T chc quc gia.

II Sa-mu-n: i tr v ca vua a-vt.

ICc Vua: Phn chia nܧc.

IICc Vua: Lch s nܧc b phn chia.

IS k: i tr v ca vua a-vt.

IIS k: Lch s nܧc pha Nam.

E-x-ra: T chn phu t tr v v hng.

N-h-mi: Xy li thnh Gi-ru-sa-lem.

-x-t: Dn Y-s-ra-n thot khi b tuyt dit.

Gip: Vn NJ au kh.

Thi Thin: quyn Thnh ca ca nܧc Y-s-ra-n.

Chm Ngn: S khn ngoan ca Sa-l-mn.

Truyn o: S h khng ca ǩi sng trn gian.

Nh Ca: Tn vinh tnh phu ph.

-sai: Ni tin tri v ng M-si.

Gi-r-mi: N lc cui cng Nj cu thnh Gi-ru-sa-lem.

Ca Thng: Bn ai ca v s tn ph thnh Gi-ru-sa-lem.

-x-chi-n: "Chng s bit Ta l c Cha Tri."

a-ni-n: ng tin tri kinh thnh Ba-by-ln.

-s: Dn Y-s-ra-n bi o.

Gi-n: Ni tin tri v thi i c Thnh Linh.

A-mt: n cui cng nh a-vt s tr v th gii.

p-ia: Hy dit x -m.

Gi-na: em s thng xt ljn thnh Ni-ni-ve.

Mi-ch: Thnh Bt-l-hem s l ni ng M-si ging sanh.

Na-hum: Hy dit thnh Ni-ni-ve.

Ha-ba-cc: "Ngܩi cng bnh sng bi c tin."

S-ph-ni: "S c ngn ng (1) thanh sch."

A-gh: Xy li n th.

Xa-cha-ri: Xy li n th.

Ma-la-chi: Li ging cui cng cho mt dn khng vng li.

Ma-thi-: c Cha Jsus l ng M-si.

Mc: c Cha Jsus l ng L Lng.

Lu-ca: c Cha Jsus l Con Ngܩi.

Ging: c Cha Jsus l Con c Cha Tri.

S : Sng lp Hi Thnh.

R-ma: Tnh cht ca cng n ng Christ.

I C-rinh-t: Nhng s v trt t trong Hi Thnh.

II C-rinh-t: Phao-l binh vc chc S ca mnh.

Ga-la-ti: Bi n in, ch khng bi lut php.

-ph-s: S thng nht ca Hi Thnh.

Phi-lp: Th tn truyn gio.

C-l-se: Thn tnh ca c Cha Jsus.

I T-sa-l-ni-ca: S ti lm ca Cha.

II T-sa-l-ni-ca: S ti lm ca Cha.

I Ti-m-th: Mi lo ca Hi Thnh -ph-s.

II Ti-m-th: Li ni sau cht ca Phao-l.

Tt: Cc Hi Thnh min C-rt.

Phi-l-mn: S hi ci ca mt ngܩi ti mi o tu.

H-b-r: ng Christ l Trung bo cho Giao ܧc mi.

Gia-c: Cc vic lnh.

I Phi-e-r: Gi cho mt Hi Thnh ang b bt b.

II Phi-e-r: Ni tin tri v s bi o.

I Ging: Lng yu thng.

II Ging: phng cc gio s gi.

III Ging: Nhng ngܩi gip vic S Ging b xua ui.

Giu-e: S bi o rt gn.

Khi Huyn: S ǡc thng sau cht ca ng Christ.

 

C Tng i Ca Cc Sch Kinh Thnh

Kinh Thnh c 1189 on: Cu Чc c 929, v Tn Чc c 260.

on di nht l Thi Thin 119. on ngn nht l Thi Thin 117; y cng l on chnh gia Kinh Thnh.

Cu di nht l -x-t 8:9. Cu ngn nht l Ging 11:35 (L-vi k 11:15, theo bn Vit ng).

V cc on di, ngn khng chng, nn c tng i ca cc sch ܮc ch t bi s trang, ch khng bi s on. Da theo mt quyn Kinh Thnh dy 1.281 trang, bng dܧi y by t c tng i ca cc sch.

 

 

on

Trang

 

on

Trang

Sng Th K

50

58

Na-hum

3

2

Xut -dp-t k

40

49

Ha-ba-cc

3

3

L-vi k

27

36

S-ph-ni

3

3

Dn s k

36

51

A-gh

2

2

Phc truyn Lut l K

34

48

Xa-cha-ri

14

10

Gi-su

24

29

Ma-la-chi

4

3

Cc quan xt

21

30

Ma-thi-

28

37

Ru-t

4

4

Mc

16

23

I Sa-mu-n

31

38

Lu-ca

24

40

II Sa-mu-n

24

32

Ging

21

29

ICc Vua

22

36

Cng v cc S

28

38

IICc Vua

25

35

R-ma

16

15

IS k

29

33

I C-rinh-t

16

14

IIS k

36

40

II C-rinh-t

13

10

E-x-ra

10

12

Ga-la-ti

6

5

N-h-mi

13

17

-ph-s

6

5

-x-t

10

9

Phi-lp

4

4

Gip

42

40

C-l-se

4

4

Thi thin

150

98

I T-sa-l-ni-ca

5

3

Chm ngn

31

34

II T-sa-l-ni-ca

3

2

Truyn o

12

9

I Ti-m-th

6

4

Nh ca

8

6

II Ti-m-th

4

3

-sai

66

57

Tt

3

2

Gi-r-mi

52

65

Phi-l-mn

1

1

Ca Thng

5

7

H-b-r

13

12

-x-chi-n

48

59

Gia-c

5

4

a-ni-n

12

18

I Phi-e-r

5

4

-s

14

8

II Phi-e-r

3

3

Gi-n

3

3

I Ging

5

4

A-mt

9

6

II Ging

1

1

p-ia

1

1

III Ging

1

1

Gi-na

4

2

Giu-e

1

1

Mi-ch

7

5

Khi huyn

22

19

 


Ba Tܪng Cn Bn Ca Cu Чc

 

1. Li c Cha Tri ha vi p-ra-ham

Rng: Mun dn s nh dng di ng m ܮc phܧc.

c Cha Tri to lp nܧc H-b-r v mc ch ǥc bit, l dng lm nܧc ban ng M-si cho th gian, ngha l nܧc m do , mt ngy kia, phܧc ln s t c Cha Tri truyn ljn mi dn.

2. Giao ܧc c Cha Tri lp vi dn H-b-r

Rng: Nu h trung tn phng s Ngi gia mt th gii th ly hnh tܮng, th h s ܮc thnh vܮng theo t cch mt quc gia;

Rng: nu h la b Ngi v phng s hnh tܮng, th h s b tiu dit theo t cch mt quc gia.

Mun dn th ly hnh tܮng. C t thn khp mi ni: Thn trn tri, thn dܧi t, thn ca bin, thn ca x, thn ca thnh, thn ca min qu, thn ni, thn thung lng, nam thn, n thn, v c gia nh thn na.

Cu Чc l Sch bin chp n lc ca c Cha Tri tri qua lu ǩi Nj kin ton, gia th gii gm cc nܧc th ly hnh tܮng, ci Nim rng trong v tr ch c Mt c Cha Tri Hng Sng V Chn Tht, -- kin ton bng cch to lp mt quc gia chung quanh nim y.

 

3. Li c Cha Tri ha vi a-vt

Rng: Gia tc ng s tr v dn c Cha Tri cho ljn ǩi ǩi. y ngha l rt li, dn c Cha Tri tr nn mt dn ln, v Ngi chn mt gia-tc gia dn y, tc l gia tc a-vt; ri chung quanh gia tc y, Ngi bt u xy dng li ha t gia tc y s xut hin mt Vua Cao c, -- chnh Vua ny sng ǩi ǩi m lp Nܧc v cng tn trn c v tr.

Ba bܧc tn trin ca t tܪng Cu Чc

1. Dn tc H-b-r ܮc to lp ng hu nh h m c th gii s ܮc phܧc. l dn tc ca ng M-si.

2. Dn tc H-b-r s ban phܧc cho th gii qua trung gian ca gia tc a-vt. l gia tc ca ng M-si.

3. Gia tc a-vt s ban phܧc cho th gii qua trung gian ca mt Vua Cao c s sanh ra trong gia tc y. l chnh ng M-si.

Nh vy,

Khi to lp quc gia H-b-r, Mc ch Ti Hu ca c Cha Tri l a ng Christ vo trong th gian.

Cn Mc ch Trc Tip ca Ngi l kin ton ( gia th gian th ly hnh tܮng v Nj lm bi cnh cho s hin ljn ca ng Christ) ci Nim rng ch c mt c Cha Tri hng sng v chn tht.

 

Nin biu Cu Чc

"Nin biu m ta nhn ܮc"

Nhng nin hiu ghi ngoi l mt vi bn Kinh Thnh khng phi l mt phn ca bn vn Kinh Thnh u. Nhng nin hiu y do Tng Gim mc (1) Usher phng nh nhm nm 1650 S.C.. Theo ng th A-am ܮc dng nn nm 4004 T.C.; nn nܧc lt xy ra nm 2348 T.C.; p-ra-ham sanh ra nm 1996 T.C.; dn Y-s-ra-n ra khi nܧc Ai-cp nm 1491 T.C.; Sa-l-mn xy ct n th nm 1012 T.C.. Tuy nhin nhng b ch nin biu trong Kinh Thnh hu nh khng Nj lm nn tng cho mt h thng nin hiu rt ng; cc nh chuyn kho Kinh Thnh khng ng kin, nht l v nhng nin hiu thܮng c.

 

Thi k t A-am ljn p-ra-ham

Trong Sng th k, on 5, cc con s dܩng nh t ra c 1656 nm k t A-am ljn nn nܧc lt.

Trong Sng th k, cc con s t ra c 427 nm t nn nܧc lt ti khi p-ra-ham ܮc ku gi. Tng cng l 2083 nm t A-am ljn p-ra-ham.

Theo bn Septante, th cc con s Sng th k, on 5, ln ti 2262 nm, k t A-am ljn nn nܧc lt; v trong sch Sng th k, on 11, cc con s ln ti 1307 nm, t nn nܧc lt ti p-ra-ham. Tng cng t A-am ljn p-ra-ham l 3569 nm. Nh vy bn Septante ǥt nin hiu cho A-am 1500 nm trܧc nin hiu trong Kinh Thnh ca chng ta.

Theo bn Ng-kinh Sa-ma-ri, th sch Sng th k, on 5, chp nhng con s cng 1307 nm k t A-am ljn nn nܧc lt, v on 11 chp nhng con s cng l 1077 nm k t nn nܧc lt ti p-ra-ham. Tng cng t A-am ljn p-ra-ham l 2384 nm.

 

Nin hiu p-ra-ham

Du nin hiu p-ra-ham ܮc nhiu ngܩi ǥt vo khong gia nm 2300 T.C. v nm 1.709 T.C., nhng, ni chung, n ܮc nhn nhn l ܧc chng nm 2000 T.C.. Nh vy, nin hiu ca A-am ܧc chng 4000 nm T.C.; hoc theo bn Septante ܧc chng 5500 nm T.C.; hoc theo bn Ng-kinh Sa-ma-ri, ܧc chng 4300 nm T.C..

Nin hiu nn nܧc lt l ܧc chng 2400 nm T.C.; hoc ܧc chng 3300 nm T.C. theo bn Septante; hoc ܧc chng 3000 nm T.C. theo bn Ng-kinh Sa-ma-ri.

 

Nhng s gii thch khc

Du ni chung, "nin biu m ta nhn ܮc" dܩng nh gn n hip vi cc bn Kinh Thnh ting Anh v ting Vit, nhng c mt s ngܩi gii thch cc bn ny cho rng nin hiu ca A-am cn sm hn bi phn, trong trܩng hp s khm ph ܮc nhng chi tit mi m chng quyt nh vy.

 

Nin biu Kinh Thnh v khoa hc kim thi

Ngy nay c mt kin lan truyn rt rng rng loi ngܩi trn a cu lu lm trܧc khi Kinh Thnh ch t iu y.

Hai nn vm minh c nht ca nܧc Ba-by-ln v nܧc Ai-cp. Cn c vo bng chng kho c thun ty, khng k ljn nhng li qu quyt ca Kinh Thnh, th thi k lch s ca nܧc Ba-by-ln, theo nhiu kin khc nhau, bt u gia khong 5000 nm T.C. v 2400 nm T.C.; nhng phn ng cho l khong 3400 nm T.C.. Cn thi k lch s ca Ai-cp th bt u gia khong 5500 nm T.C v 2000 nm T.C.; nhng phn nhiu s gia cho l n bt u khong 3000 nm T.C.. Cn v thi k tin s ca hai nܧc y, th cc kin khc nhau t vi th k ljn s phng on k l l bao nhiu ǩi khng k xit. Ngy nay ngܩi ta bit rng lu vc sng -ph-rt v lu vc sng Ni-l ܮc to thnh v sau, ch khng phi c t trܧc 7000 nm T.C. Kho c hc v lch s chng t rng ti nhng lu vc y, ngܩi xut hin kh Ƕt ngt, v ngay t lc u c mt nn vm minh pht trin mnh. C nhiu hc gi ngh cha ai a ra ܮc bng c c th rng loi ngܩi trn mt t qu s 6000 nm theo truyn thuyt Kinh Thnh. Nhng du c th chng t rng loi ngܩi trn mt t lu hn s , cng vn chng phi l mu thun vi nin biu Kinh Thnh.

 

Thuyt "1000 nm Sa-bt"

"Th tn ca Ba-na-ba" u k nguyn ng Christ, c ghi thuyt hi y qu quyt rng c 2000 nm t A-am ljn p-ra-ham v 2000 nm t p-ra-ham ljn ng Christ th no, th cng mt th y, c 2000 nm cho k nguyn ng Christ, ri c 1000 nm yn ngh (Sa-bt): 6000 nm, ri ti 1000 nm Sa-bt, cng nh mt ngy yn ngh theo sau 6 ngy sng to vy. V hin nay chng ta i ln ti lc kt liu 2000 nm ca k nguyn ng Christ, nn chng bao lu chng ta s bit chc thuyt ny c gi tr th no. Hin nay chn tri c nhiu iu dܩng nh ni ln rng Ngy Trng i c th gn hn l chng ta tܪng.

 

Thi k t p-ra-ham ljn lc dn Y-s-ra-n ra khi Ai-cp

645 nm hoc 430 nm. Xut 12:40 chp rng: "kiu ng ti x -dp-t ܮc 430 nm." Bn Septante v bn Sa-ma-ri thm: "V ti x Ca-na-an." Thi k t lc p-ra-ham vo x Ca-na-an cho ti khi Gia-cp di c xung Ai-cp l 215 nm (Sng th k 12:4; 21:5; 25:26; 47:9). Nhng Sng th k 15:13, Cng v cc S- 7:6 v Ga-la-ti 3:17 dܩng nh khng cho ta bit chc 215 nm kia ܮc gm trong hay l ܮc thm vo s 430 nm ny.

 

Nin hiu dn Y-s-ra-n ra khi Ai-cp

nin hiu ny mt phn ty theo cch ta gii thch nhng con s thi k ngay trܧc v thi k ngay sau, li mt phn ty theo mi lin h ca n vi nin biu Ai-cp. Ngy nay dܩng nh kin ngܩi ta kh chia r gia khong 1450 nm T.C. v 1230 nm T.C..

Thi k t lc dn Y-s-ra-n ra khi Ai-cp cho ti lc Sa-l-mn xy ct n th

Sch I Cc vua 6:1 chp rng nm th t ǩi Sa-l-mn tr v l nm th 480 k t lc dn Y-s-ra-n ra khi Ai-cp. Nu ta nhn nhn nm 1450 T.C. l nin hiu sut sot ng ca s ra khi Ai-cp v nm 970 T.C. l nin hiu sut sot ng ca nm th t ǩi tr v Sa-l-mn, th c ng 480 nm gia. Tuy nhin cc con s trong sch Cc quan xt lin quan ljn nhng cuc p bc v gii phng lun phin, dܩng nh cng li l 410 nm. Nu thm vo 40 nm lu lc trong ng vng, mt s nm khng ghi r ca thi Gi-su lm th lnh, nhim k lm quan xt ca H-li v Sa-mu-n, 40 nm Sau-l tr v v 40 nm a-vt tr v, th s c tng s l gn 600 nm. Nh vy, mt vi thi k ny chc ln ln nhau.

 

Cc Nin Hiu Quan Trng Ca Cu Чc

(nn ghi nh)

Nhng nin hiu lu ǩi nht th y ghi s trn, ch sut sot ng v c phn khng chc chn (xin xem my trang trܧc). Tuy nhin, cng kh ng, t ra s lin tc ca cc bin c v cc nhn vt trong lch s; vy, mi ngܩi mun thng hiu Kinh Thnh ng nn hc tht thuc cc nin hiu ny.

A-am chng nm 4000 trܧc Cha

Nܧc lt chng nm 2400 trܧc Cha

p-ra-ham chng nm 2000 trܧc Cha

Y-sc chng nm 1900 trܧc Cha

Gia-cp chng nm 1800 trܧc Cha

Mi-se chng nm 1400 trܧc Cha

Ra khi nܧc Ai-cp chng nm 1400 trܧc Cha

Ru-t chng nm 1150 trܧc Cha

Sa-mu-n chng nm 1100 trܧc Cha

Sau-l chng nm 1053 trܧc Cha

a-vt chng nm 1013 trܧc Cha

Sa-l-mn chng nm 973 trܧc Cha

Nܧc chia hai (xy ra I Cc vua 12) chng nm 933 trܧc Cha

Dn x Ga-li-l i lm phu t chng nm 734 trܧc Cha

Dn Y-s-ra-n i lm phu t chng nm 721 trܧc Cha

Ngܩi Ba-by-ln chinh phc nܧc Giu-a chng nm 606 trܧc Cha

Gi-h-gia-kim b bt lm phu t chng nm 597 trܧc Cha

Thnh Gi-ru-sa-lem b hy ph chng nm 586 trܧc Cha

T chn lm phu t tr v c hng chng nm 536 trܧc Cha

Xy li n th chng nm 520 trܧc Cha

-x-t ܮc lm hong hu Ba-t chng nm 478 trܧc Cha

E-x-ra tr v Gi-ru-sa-lem chng nm 444 trܧc Cha

 

Cc thi k

Th gii trܧc nܧc lt chng 1600 nm (4000-2400 T.C.)

Gia nܧc lt v p-ra-ham chng 400 nm (2400-2000 T.C.)

Cc tc trܪng p-ra-ham Y-sc Gia-cp chng 200 nm (2000-1800 T.C.)

Dn Y-s-ra-n kiu ng ti Ai-cp chng 400 nm (1800-1400 T.C.)

Thi k Cc quan xt chng 300 nm (1400-1100 T.C.)

Nܧc Sau-l a-vt Sa-l-mn chng 120 nm (1053-933 T.C.)

Nܧc b phn chia chng 200 nm (933-721 T.C.)

Thi k lm phu t chng 70 nm (606-536 T.C.)

Thi k phc hng chng 100 nm (536-432 T.C.)

 

 

******

Gi Tr Sut Sot Ca Nhng n V Cn, o,

V Tin T Trong Kinh Thnh

(sp ǥt theo th t A. B. C.)

 

Bt (-sai 5:10, v.v.), chng 41 lt, n v o lܩng cht lng.

Cn (-x-chi-n 4:3, v.v.), chng 3 thܧc rܫi.

ng bc (Ma-thi- 17:27), chng 22 ng Vit Nam.

ng tin (Ma-thi- 10:29, v.v.), 7 ng Vit Nam hoc mt phn t s (1 $ 75).

ng tin (Mc 13:42, v.v.), chng 90 xu Vit Nam.

ܩng i mt ngy Sa-bt (Cng v cc s 1:12), 1600 thܧc ty.

Em-ban (Xut -dp-t k 28:16, v.v.), chng 23 phn ty.

-pha (Xut -dp-t k 16:36, v.v.), chng 36 lt, n v lܩng cht ǥc.

Gang tay (I Cc vua 7:26, v.v.), chng 8 phn ty.

Hin (Xut -dp-t k 29:40, v.v.), gn 6 lt.

Lt (L-vi k 14:10, v.v.), chng na lt.

Lܩng (Ging 2:6), chng 41 lt.

Mt ngy ܩng (Dn s k 11:31, v.v.), chng 32 cy s.

Nn bc (Lu-ca 19:13, v.v.), 140 ng hoc 280 ng Vit Nam.

Na sic-l (Xut -dp-t K 30:15), chng 22 ng Vit Nam.

(II Cc vua 6:25), chng 2 lt.

-me (L-vi k 27:16, v.v.),chng 408 lt cht lng v chng 396 lt cht ǥc.

Si (Cng v cc s 27:28), gn 2 thܧc ty.

Sic-l (Sng th k 24:22, v.v.), n v trng lܮng, chng 15 g-ram.

Sic-l (Sng th k 23:15, v.v.), n v tin t chng 45 ng Vit Nam.

Ta-lng (Ma-thi- 25:15, v.v.), chng 7 vn ng Vit Nam.

Ta-lng bc (I Cc vua 20:39, v.v.), chng 45 cn hoc 22 cn rܫi; 87.500 hoc 175.000 ng Vit Nam.

Ta-lng vng (Xut -dp-t k 25:39, v.v.), chng 54 cn hoc 27 cn; 1.400.000 hoc 2.800.000 ng Vit Nam.

Thܧc (Sng th k 6:15, v.v.), chng na thܧc ty.

***

X Ca-na-an, Ni Din Ra Truyn Tch KINH THNH

X Ca-na-an l na pha Nam ca b pha ng a-trung-hi. Di chng 240 cy s, t Bc ti Nam; rng trung bnh t ng ti Ty chng 80 cy s. y l mt khong t ph nhiu gia sa mc -rp v bin.

Song song vi b pha ng ca a-trung-hi c hai dy ni cao vi mt thung lng chen vo gia. Ma v sng ngi pht sanh t hai dy ni ny to nn khong t ph nhiu gia sa mc v bin.

Cc ni Li-ban i din vi thnh Ty-r v thnh Si-n, l trung tm v tuyt im ca hai dy ni ny. T nhng nh ph tuyt ca chng, nܧc ngun chy trn ra bn pha.

Sng Orontes chy v pha Bc, to nn thnh An-ti-t. Sng A-ba-na (II Cc vua 5:12) chy v pha ng, to nn thnh a-mch. Sng Leonles (Litany) chy v pha Ty, to nn thnh Ty-r v thnh Si-n. Cn sng Gi-anh chy v pha Nam, to nn x Ca-na-an, l min "ܮm sa v mt" (Xut -dp-t k 3:8).

Bn s 5 -- V tr x Pa-lt-tin

 

X Ca-na-an l con ܩng chnh gia lu vc -ph-rt v Ai-cp, l hai trung tm c dn quan trng ca th gii thܮng c. N l trung tm a d v ni gp g ca vn ha cc nܧc Ai-cp, Ba-by-ln, A-si-ri, Ba-t, Hy-lp v La-m; l mt v tr chin lܮc ܮc bo v trong cuc va chm ca nhng nn vn minh hng mnh to nn lch s thܮng c . Dn Y-s-ra-n ܮc "trng" y Nj i din c Cha Tri gia cc nܧc.

Lu vc -ph-rt

L ni nguyn thy ca loi ngܩi, v l trung tm ca ba cܩng quc cai tr th gii:

A-si-ri: chim min Bc ca lu vc .

Ba-by-ln: chim min Nam ca lu vc.

Ba-t: pha ng ca lu vc.

Ai-cp: l mt cܩng quc cai tr th gii t 1600 ljn 1200 T.C..

A-si-ri: l mt cܩng quc cai tr th gii t 900 ljn 607 T.C..

Ba-by-ln: l mt cܩng quc cai tr th gii t 606 ljn 536 T.C..

Ba-t: l mt cܩng quc cai tr th gii t 536 ljn 330 T.C..

 

Nܧc Y-s-ra-n

ܮc trܪng dܫng ti Ai-cp ng thi Ai-cp hng mnh.

B A-si-ri v Ba-by-ln tiu dit ng thi hai lj quc ny hng mnh.

ܮc khi phc bi Ba-t ng thi Ba-t hng mnh.

Bn s 6 -- a hnh x Pa-lt-tin

 

Gi-ru-sa-lem,

Th Trung Tm Ca Truyn Tch KINH THNH

Dܩng nh Gi-ru-sa-lem ܮc c Cha Tri la chn, ngay t trܧc ǩi p-ra-ham na, Nj lm tng hnh dinh trn gian cho cng vic ca Ngi gia loi ngܩi; y v Mn-chi-x-c, thy t l ca c Cha Tri Ch cao, (Sng th k 14:18).

Nu theo truyn thoi H-b-r, Mn-chi-x-c chnh l Sem, ngܩi sng st ca th gii trܧc nܧc lt, ngܩi cao tui nht thi y v lm thy t l ca ton dn trn tri t, th t lu trܧc khi p-ra-ham ljn, Mn-chi-x-c cng ljn t x Ba-by-ln, trong mt cuc di c sm hn, Nj nhn danh c Cha Tri m chim c khu vc ǥc bit ny.

C th rng Mn-chi-x-c quen bit p-ra-ham ti U-r, lc p-ra-ham cn thiu nin; c th rng ng lin quan vi s ku gi p-ra-ham ljn t Ha ny m c Cha Tri la chn Nj thc hin cng n cu chuc loi ngܩi.

V tr thnh Gi-ru-sa-lem trung tm min Nam x Ca-na-an, trn cht ܩng phn chia lu vc gia sng Gi-anh v a-trung-hi, cch sng Gi-anh chng 32 cy s v a-trung-hi chng 64 cy s. Gi-ru-sa-lem thuc mt min dܮc che ch bi ni non pha Ty, sa mc pha Nam, v lu vc sng Gi-anh pha ng.

Bn s 7 -- Hnh chp chm ni Gi-ru-sa-lem, t trn phi c, pha Ty Bc.

 

Gi-ru-sa-lem ܮc xy dng trn mt chm ni, c nhng thung lng su bao bc pha ng, Nam v Ty. Chm ny gm hai ci i, gia c thung lng. i pha ng li gm ba ci i nh hn, gi l i ng nam, i ng trung v i ng bc. i pha Ty li gm hai ci i nh hn, gi l i Ty nam v i Ty bc. V thnh Gi-ru-sa-lem i ngang vi i l dc theo b bin, l ni cc nn vn minh th gii gp nhau v ha ln, nn rt thch ng lm trung tm ca cng vic c Cha Tri gia cc nܧc.

Bn s 8.

Nguyn thy thnh Gi-ru-sa-lem trn i ng nam. N l a im thin nhin bt kh chim c, li thm sui nܧc Ghi-hn chn i, nn tr thnh v tr ti ho Nj xy ct mt th c tܩng ly bao quanh.

Trn i ng nam c thnh Mn-chi-x-c. Ngܩi ta cho rng Y-sc ܮc dng lm t l trn i ng trung, cng gi l M-ri-a. Mt ngn nm sau Sa-l-mn xy ct n th trn . Li mt ngn nm sau na c Cha Jsus b ng inh vo Thp t gi trn i ng bc.

Trn bn s 8, nhng nt m lin nhau ch t thnh ca Mn-chi-x-c v p-ra-ham. Nhng dng chm m ngay trn ch t thnh ca a-vt v Sa-l-mn rng ln hn. Cn nhng dng chm nh hn trn na ch t thnh rng ln hn na ng thi c Cha Jsus.

Thnh Gi-ru-sa-lem cch Ai-cp chng 480 cy s v pha Ty nam; cch A-si-ri 1120 cy s v pha ng bc; cch Ba-by-ln 1120 cy s pha ng; cch Ba-t 1600 cy s v pha ng; cch Hi-lp 1280 cy s v pha Ty bc v cch La-m 2400 cy s v pha Ty bc.

Nm 1000 T.C., a-vt ǥt Gi-ru-sa-lem lm th nܧc Y-s-ra-n, tc l mt th trng l. Nm 586 T.C., Gi-ru-sa-lem b qun Ba-by-ln ph hy. n thi ng Christ, n li l mt th trng l. Nhng dn Gi-ru-sa-lem GIT Ngi, l ng m thnh y ܮc to lp lm ni Ngi pht xut.

***

Cc Cܩng Quc Cai Tr Th Gii Trong Nhng

Thi i KINH THNH

Su chnh ph hng mnh cai tr th gii trܧc thi ng Christ. Cch ny hoc cch khc, mi chnh ph y lin quan vi truyn tch Kinh Thnh.

Bn s 9: quc Ai-cp (1600-1200 T.C.).

Lu di bng thi k dn Y-s-ra-n kiu ng ti Ai-cp.

Ti y, dn Y-s-ra-n t 70 ngܩi tng ln 3 triu.

 

Bn s 10: quc A-si-ri (900-607 T.C.).

Tiu dit nܧc Y-s-ra-n (min Bc), nm 721 T.C..

i nܧc Giu-a (min Nam) phi triu cng.

 

Bn s 11: quc Ba-by-ln (606-536 T.C.).

Hy ph thnh Gi-ru-sa-lem. Bt dn Giu-a i lm phu t.

Thi k dn Giu-a b lm phu t lu di bng lj quc ny.

 

Bn s 12: quc Ba-t (536-330 T.C.).

Cho php dn Giu-a t chn phu t tr v c hng,

v gip h t ti lp thnh mt quc gia.

 

Bn s 13: quc Hy-lp (330-146 T.C.).

Cai tr x Pa-lt-tin trong khong gia thi k chuyn t Cu Чc qua Tn Чc.

 

Bn s 14: quc La-m (146 T.C.- 476 S.C.). --

Cai tr th gii khi ng Christ xut hin.

Hi Thnh ܮc thnh lp ng thi lj quc ny.

 

Nhng Cuc Pht Gic Ca Kho C Hc 1

Lu vc -ph-rt

Lu vc gia hai sng -ph-rt v Ti-g-r l ni ca nhng ngܩi u tin trn mt t, v ni truyn tch Kinh Thnh bt u. Ngy nay ri rc trn lu vc ny c nhng g nng, tc l di tch ca cc th thܮng c, gm c nhng th tng ܮc xy ct u tin. Nhng th ny xy bng gch. Rc rn qung ra ngoi ܩng, hoc trt qua tܩng. Khi sa cha nh, th h nng ln ngang vi mt ܩng. Khi th b b hoang, hoc b ph hy v chin tranh , ri dn li v , th nhng ng tn vn khng b di i xa, song ܮc san phng lm nn ca mt th mi. V nn ny ton bng gch thܩng v mt phn v ri nhau ra, nn n l mt nn rt vng chc cho th trn. Th th, gch vn v di tch ca th c b chn vi ngay dܧi th mi.

Nh vy, cc g nng c cao hn v rng hn, th ny chng ln th kia. Khi th b b hoang mi mi, th gch b dm ma, bn ri nhau ra, c mt lp t ph ln trn. B vi lp dܧi nhng trn bo ct sa mc, nhng g nng ny giu trong lng n s b mt ca cuc sanh hot v nn vn minh cc dn tc k tip nhau .

Mt vi g nng ny cao ti 34 thܧc ty hoc hn na, v cha di tch ca hng 20 th hoc hn na. Mi th l mt lp ǥc bit, cha cc dng c, gm, gch vn, s sch v cc loi di tch ca nhn dn thi . Nhng nm gn y, cc nh kho c o bi cc g nng di tch y ljn tn dܧi y, tn cc th u tin, em qu kh b lng qun t lu ra nh sng, v by gii nhng vt xc nhn, b tc hoc chng minh lch s Kinh Thnh mt cch k diu ht sc.

 

Khi s quan tm ljn nn kho c

Claude James Rich, mt i din ca Anh quc ng-n Cng ty (British East India Company), ti Bagdad, cch v tr kinh thnh Ba-by-ln xa 80 cy s v pha ng bc. Mt bn ng s em v my vin gch c ghi ch, gi tr tc mch ca ng; v nm 1811, ng ti thm v tr y. ng 10 ngy, xc nh v tr v v bn ca khu g nng rng ln trܧc kia l kinh thnh Ba-by-ln. Vi s gip ǫ ca vi ngܩi bn x, ng o bi nhng g nng y, tm ܮc mt t tm bn, em v nܧc Anh.

Nm 1820, ng ljn thm th Mosul, v Nj bn thng v bn cc g nng ngay bn kia sng m ng ng l di tch ca thnh Ni-ni-ve. ng thu nhp nhng tm bng v bi vn m ng hoc bt c ai NJu khng džc ܮc. Nhng s khm ph ca ng lm cho rt nhiu ngܩi ch .

Nm 1842, Paul Emile Botta, Lnh s Php Mosul, bt u o bi nhng g nng y; v 10 nm sau, ng em ra nh sng cung in nguy nga ca Sargon ti khorsabad.

Hun tܧc Austen Henry Layard, ngܩi Anh, c bit hiu l "cha ca nn kho c A-si-ri," vo khong 1845-1851, khm ph ܮc, ti Ni-ni-ve v Ca-lch, di tch cung in ca nm vua A-si-ri c tn ghi trong Kinh Thnh v i th vin ca Assur-banipal, m ngܩi ta ܧc lܮng c cha ti 100 ngn quyn sch.

T ti nay, hng my chc phi on kho c ca cc nܧc Anh, Php, c, M o bi nhng g nng c tch lu vc sng -ph-rt v sng Ti-g-r. H tm ra hng trm ngn bng v bia ghi ch c t thi thܮng c ca loi ngܩi. Cng vic y vn tin hnh; mt s ln bi vn thi c c ܮc ch vo cc bo tng vin ln ca th gii Nj kho cu v gii thch.

Nhng bi vn y khc mt th ch t lu khng cn dng na v b qun ri. Nhng n rt h trng, nn cc hc gi ht sc chm ch cho gii thch ܮc.

 

Bn s 15.

Ghnh Behistun, cha kha ca ting Ba-by-ln

Nm 1835, hun tܧc Henry Rawlinson, mt s quan Lc qun Anh, ng Ba-t, nhn thy trn ni Behistun, cch Ba-by-ln 200 dm v pha ng bc, trn ܩng i Ecbatana, thuc bin gii x M-i, c mt ghnh ln tr tri v dc; t ng bng ln cao chng 540 thܧc ty; trn mt ghnh ny, ti mt vng dc thng cao hn ܩng ci chng 128 thܧc, c mt khong nhn, phng chm tr. ng bn tra xt v nhn thy l mt bi vn khc nm 516 T.C., theo lnh ca a-ri-t, vua Ba-t (521-485 T.C.). Chnh l dܧi ǩi tr v ca a-ri-t ny m n th thnh Gi-ru-sa-lem ܮc xy ct li, ng nh sch E-x-ra chp vo nm hon thnh n th.

Bng cc ting Ba-t, -lam, v Ba-by-ln, bi vn ny ghi chp di dng nhng cuc chin thng ca a-ri-t v vinh quang ca ǩi tr vi vua y. Rawlinson bit ting Ba-t t nhiu; ng on rng l mt bi vn bng ba th ting khc nhau. Vy, vi s bn LJ phi thܩng v lun lun phi liu mng sng, tri qua 4 nm, ng leo ln vng , ng trn mt ch chm rng chng 30 phn ty, pha dܧi bi vn, ri nh thang bc t pha dܧi v nh u ging t pha trn, ng in li bi vn .

Ht 14 nm na, ng mi phin dch xong. ng tm ܮc cha kha ca ting Ba-by-ln thi c, v m ra cho th gii thy nhng kho bu rng ln ca nn vn hc Ba-by-ln thi c.

* * *

Nhng Cuc Pht Gic Ca Kho C Hc 2

Vit Ch 1

Cch y t lu, ngܩi ta thܩng tin rng trong khong lch s thܮng c ca Cu Чc, chng ai bit vit ch. l mt trong nhng im chnh ca phi ph bnh kim thi rng c my sch Cu Чc ܮc chp lu lm sau nhng bin c m n m t, v nh vy, th ch th hin khu truyn. Nhng by gi ci mai ca nh kho c hc t ra rng nhng bin c quan trng ܮc ghi chp t lc bt u c lch s.

 

Gc tch s vit ch thi trܧc nn nܧc lt

Berosus thut li mt truyn thoi rng trܧc nn nܧc lt, Xisuthrus, N- ca nܧc Ba-by-ln, chn cc sch thnh vit trn bn t st nung, ti Sippar, v sau ng o ln. Gia vng dn -rp v ngܩi Do-thi c mt truyn thoi rng H-nc l ngܩi ǥt ra ch vit v Nj li mt s sch v. Mt vua nܧc Ba-by-ln thi c ghi chp rng ng "a džc nhng sch v ca thi trܧc nܧc lt." Assur-banipal, ngܩi sng lp th vin s ca thnh Ni-ni-ve, c ni ljn "nhng bi vn ca thi trܧc nܧc lt."

 

Sch v thi trܧc nn nܧc lt

Ngܩi ta tm thy mt vi bi vn thi trܧc nܧc lt. Ngܩi ta c mt tm bng ch tܮng hnh do tn s Langdon tm ܮc ti Kish, dܧi lp vt m nn nܧc lt lm lng xung. Li cng c nhng ci n thi trܧc nܧc lt, tm ܮc ti U-r.

Ci n l hnh thc ch vit ti c, trn c ghi tn ngܩi Nj t ra ai l s ha ch. N dng Nj k tn trn th t, giao ko, bin lai, v nhiu th giy t khc. Mi ngܩi c n ring. n khc bng th ca hoc di rt nh trn nhng ming hoc kim kh nh. Ngܩi ta dng n ng vo nhng tm bng t st trong khi t st cn mm.

 

Ch vit tܮng hnh

Ch vit bt u khi c Cha Tri "nh du trn mnh Ca-in" (Sng th k 4:15). Du y l biu hin cho mt tܪng. Nh vy, "du" v "hnh" bt u dng Nj ghi chp tܪng, ch v nhiu ch hp li. Nhng hnh ny ܮc v hoc khc trn gm hoc trn tm bng t st. l th ch ngܩi ta tm thy nhng lp thp nht ca cc th x Ba-by-ln thi tin s. Ch vit lu ǩi nht m ta ܮc bit chnh l nhng hnh trn tm bng t st.

 

Phm vi nguyn thy ca ch vit

Du ܮc ǥt ra bt c khi no, dܩng nh thot tin v trong mt thi gian, ch vit cng ch do cc vin k lc dng nhng th ng dn. V nhiu b lc v gia tc di c t vng an ninh ljn vng cha an ninh, nn ngoi phm vi cc bin c ܮc ghi chp thnh s k, v ti nhng nܧc ngy cng m rng, ngy cng bi o, ny ra th truyn thoi th kch, m mt c tnh cch a thn v th ly hnh tܮng, da trn nhng ci vn l thc s nguyn thy.

 

Ch tit hnh (cuniforme)

Thot tin, mt du hiu no i din cho c mt ch, hoc nhiu ch hp li. Ngh thut vit ch ln ln tn trin, cc "du" bn i din cho nhng phn ca ch, hoc vn (syllabe). l th ch vit dng x Ba-by-ln, lc khi u thi k c lch s. C hn 500 du khc nhau, v chng 30 ngn t hp ca cc du y. Ni chung, nhng du ny ghi tn gch hoc bng t st mm, di t 2 phn rܫi ljn 50 phn ty, rng chng 2 phn 3 c , vit ch c hai mt, ri em phi nng hoc nung. Nhng ch tit hnh ghi trn bng bng t st l hnh thc dng Nj truyn li cho chng ta nn vn hc su rng ca ngܩi Ba-by-ln thܮng c.

 

Vit bng ch ci

L mt bܧc tn trin xa hn na, trong nhng du i din cho nhng phn ca vn, hoc ch ci (lettres). l mt hnh thc vit ch gin d ha nhiu lm: Vi 26 du khc nhau, ngܩi ta c th hnh dung ht cc ch khc nhau m trܧc kia phi dng ti 500 du tit hnh Nj hnh dung. Li vit bng ch ci bt u t hn 1500 nm T.C..

 

Vt liu Nj vit ch

Nhng ch "vit," "sch," "mc" l thng thܩng cho mi nhnh ca ng h Smitique; iu ny dܩng nh chng t rng nhng ngܩi Smites (Tiu -t-) thܮng c bit dng mc vit sch trܧc khi chia thnh nhiu chng tc khc nhau. Trong x Ba-by-ln, phn nhiu vit trn tm bng t st. Ngܩi Ai-cp dng , da thuc v ch tho (papyrus). Ch tho, "tin khu" ca giy, lm bng cy sy mc ng ly, ܩng knh t 5 ljn 7 phn rܫi, v b cao t 3 thܧc ljn 4 thܧc rܫi. Ngܩi ta xt cy sy thnh nhng ming mng, ǥt hng ngang hng dc, ǰ nܧc cho ngm, ri p thnh t hoc cun, thܩng rng 30 phn ty v di t 30 phn ljn 3 thܧc ty. gm c c khi cng dng Nj vit.

 

Nhng Cuc Pht Gic Ca Kho C Hc 3

Vit Ch 2

 

Sch v trܧc thi p-ra-ham

Theo nh s ni mc dܧi kia, th sau nn nܧc lt, nhng trung tm ng dn thi thܮng c NJu x Ba-by-ln, ti Kish, -rt, Lagash, A-ct, U-r, Ba-by-ln, Eridu, Nippur, Larsa v Fara.

Trong ng di tch ca nhng th ny, ngܩi ta tm ܮc hng ngn quyn sch vit trn hoc trn bng t st trܧc thi p-ra-ham. Trong s nhng bng c ting hn ht, chng ti xin k nm tm y:

 

Tm bng nn nh ca Annipadda

y l mt phin cm thch, mt b 7 phn rܫi, mt b 10 phn, do Woolley tm ܮc nm 1923, trn gc mt miu th Obeid, cch U-r 4 dm v pha ty. Trn tm bng c ghi rng: "Annipadda, vua U-r, con trai ca Messanipadda, xy miu ny cho c b Nin-Kharsag" (n thn m). Hin nay tm bng ny Bo tng vin Anh-quc, v c mt bng sao Bo tng vin i hc ܩng Pennsylvania.

Tm bia ny ܮc coi l "ti liu lch s lu ǩi nht" m ngܩi ta tng tm ܮc. Cng c pht gic nhiu tm bng lu ǩi hn na. Nhng y l Bn Vn lu ǩi nht Ghi Chp mt Bin C ng Thi. Trong s k Ba-by-ln, n nh du con ܩng phn chia gia cc thi k "tin s" v cc thi k "lch s."

Chn dung gia nh Ur-nina, vua Lagash, cc con trai v ti t ng; ng l t ph ca Eannatum; c nhng bi vn gii thch chn dung ny.

Tm bia ca En-hedu-anna, con gi Sargon; c bi vn ghi rng nng l n tng ca n thn Mt Trng ti U-r.

Tm bia ca Eannatum c hnh chim kn kn do Sarzec tm thy ti Lagash. Hin nay by trong Bo tng vin Le louvre, Ba-l. Ghi chp cc trn ng thng ngܩi -lam, v m t cch ng nh trn: Cho cc chin s mang gio, khin v Ƕi m tin ln thnh hnh ci nm.

Tm bia ca Ur-Nammur. y l mt phin vi, cao chng 3 thܧc ty, rng chng 1 thܧc rܫi. Tm thy trn sn Ta n U-r. Hin nay Bo tng vin i hc ܩng Pennsylvania. M t s xy ct cung in Ziggurat khi U-r ang thi vinh quang. Gi l "Tm bia thin s ang bay," v c chm hnh thin s ang bay trn u vua.

Bn s 16.

 

Mi iu ny c nh hܪng ljn ci thc s rng ngܩi ta tr tc cc sch u tin ca Kinh Thnh. N t ra ngܩi ta thܩng quen ghi chp cc bin c quan trng t khi mi c lch s, do quyt chc rng cc bin c u tin ca sch Sng th k c th v rt c l ܮc ghi chp trong cc ti liu ng thi. Nh vy, cng ngy ta cng d tin rng ngay t lc ban u, c Cha Tri to thnh "nguyn t" ca Li Ngi, v canh gi cho Li y ܮc lu truyn v tng gia tri ǩi ny qua ǩi kia.

* * *

Nhng Cuc Pht Gic Ca Kho C Hc 4

Vit Ch 3

Sch v v th vin ca x Ba-by-ln thܮng c

X Ba-by-ln l ni pht tch ca loi ngܩi, v tr ca vܩn -en, sn khu ca on u truyn tch Kinh Thnh, trung tm ca khu vc b nn nܧc lt, qu hng ca A-am, N- v p-ra-ham. i vi ngܩi hc Kinh Thnh, lch s thܮng c ca x ny tht l ho hng tt bc.

X Ba-by-ln ca sng -ph-rt v sng Ti-g-r, b di chng 400 cy s v b rng chng 80 cy s. t ai do ph sa ca hai sng ny to thnh, v gm c nhiu ng ly ph nhiu khng th tܪng; tri qua nhiu th k, y l trung tm ca mt dn s tr mt. Ngy nay th phn nhiu l ng vng hoang vu.

 

A-ct

Cng ܮc gi l Sippar, Akkad, Agade, Abu Habba. y l mt trong nhng th ca Nim-rt (Sng th k 10:10). Th ca vua th 8 trܧc thi nܧc lt. Th ca lj quc Sargon. Cch Ba-by-ln 30 dm v pha Ty bc. y l mt trong cc ch m bng lut php ca Hammurabi ܮc dng ln. "Sippar," mt tn ca A-ct, c ngha l "Th trn Sch v," t ra n ni danh v nhng th vin. Theo truyn thoi, y l ni chn cc Sch Thnh trܧc nn nܧc lt, ri sau li o ln. Nm 1881, Rassam, v nm 1894, Schell o bi di tch ca th ny, tm thy tt c 60 ngn tm bng, trong s c c mt th vin gm 30 ngn tm bng.

 

Lagash

Cng gi l Tello v Shirpurla. Cch U-r chng 50 dm v pha Bc. Th ca mt trong nhng nܧc u tin sau nn nܧc lt. Do Sarzec o bi nm 1877-1901. Trung tm ca nhiu th vin ln. Ti y, tm thy nhiu bi vn hn bt c ni no khc.

 

Nippur

Cng gi l Nuffar v Calneh, cch Ba-by-ln 50 dm v pha ng nam. L mt trong nhng th ca Nim-rt. Do phi on ca i hc ܩng Pennsylvania, iu khin bi Peters, Haynes v Hilprecht, o bi vo cc khong gia nm 1888 v 1900. H tm thy 50 ngn tm bi vn t 3000 nm T.C., trong s y c mt th vin gm 20 ngn quyn sch. C s lu tr vn th ca cc vua; c nhiu trܩng vi ng trn cha ti liu tham chiu ǥt trn b xoay quanh ܮc; c nhiu t in, bch khoa ton th, tc phm ton b v lut php, khoa hc, tn gio v vn chng. Cng tm thy mt di tch ti c nhiu th vin.

 

Jemdet Nasr

Mt th trܧc nn nܧc lt, cch Ba-by-ln 25 dm v pha ng bc. B thiu ri nm 3500 T.C., v khng bao gi ܮc xy ct li. ܮc o bi nm 1926, do phi on ca Bo tng vin i hc ܩng Oxford. Ti y, Tn s Langdon tm thy nhng bi vn ghi ch tܮng hnh t cho ng thy nht thn gio nguyn thy.

 

Gic tr cc triu i (prisme dynastique) do Weld tm thy

y l i cng lch s th gii u tin m ta ܮc bit. Do mt vin k lc, k tn l Nur-Ninsubur, vit nm 2170 T.C., vo cui triu i Isin. ng lit k ht cc vua t lc khi thy ca loi ngܩi cho ljn ǩi ng, gm 10 vua sng lu trܧc nn nܧc lt. y l mt gic tr p bng t st nung, do phi on Weld-Blundell tm ܮc nm 1922 ti Larsa, cch U-r my dm v pha Bc. Hin nay gic tr ny trong Bo tng vin Ashmolean ca i hc ܩng Oxford. Gic tr ny c t hn 100 nm trܧc thi p-ra-ham, ch cch nh p-ra-ham c my dm.

Bn s 17.

 

Nhng Cuc Pht Gic Ca Kho C Hc 5

Vit Ch 4

Sch v ng thi p-ra-ham

Chnh ti Obeid, cch U-r 4 dm v pha Bc, m Woolley tm thy ti liu "lch s lu ǩi nht." Nh vy, ta bit rng ni sanh trܪng ca p-ra-ham l mt trung tm vn ha v vn chng ca cc th h trܧc thi ng.

 

Text Box:  
B lut ca Hammurabi
B lut ca Hammurabi

B lut ny l mt trong nhng s pht gic quan trng nht m kho c hc tng thc hin ܮc. Hammurabi, vua Ba-by-ln, khong 2000 nm T.C., l ngܩi ng thi vi p-ra-ham. Cc nh chuyn kho cu v dn A-si-ri thܩng cho rng Hammurabi chnh l Am-ra-phn Sng th k, on 14, mt trong nhng vua m p-ra-ham ui theo Nj gii cu Lt. ng l mt trong nhng vua hng mnh nht v danh ting nht ca x Ba-by-ln thi c. ng truyn lnh cho cc vin k lc ca mnh thu gp cc o lut trong nܧc thnh mt b, ri khc vo m dng cc th ln. Nm 1902, mt phi on kho c Php, do J. De Morgan cm u, tm thy mt b lut vn dng ti Ba-by-ln, gia cc di tch ca Susa (mt vua -lam cܧp ph Ba-by-ln vo th k th 12 T.C., em b lut v y). Hin nay by trong Bo tng vin Le Lowre Ba-l. y l mt phin thim-lc-nham (diorite) cng, mu en, nh bng rt p, cao chng 2 thܧc rܫi, rng chng 64 phn ty, v dy chng 48 phn ty, hnh hi bu dc, o tuyt m c bn pha, vit ch tit hnh ca ting Ba-by-ln Smilique (chnh l ting m p-ra-ham dng). N c chng 4000 dng ch, v ni dung bng mt quyn sch trung bnh ca Kinh Thnh. l bi vn ch tit hnh di nht tng pht gic ܮc, tܩng thut rng Hammurabi nhn ܮc t ni Shamash, thn mt tri, cc o lut lin quan ljn s th ly cc thn trong NJn th, ngnh t php, thu m, lng bng, mc li, cho vay tin, tranh chp ti sn, hn nhn, cng ty, dn cng, min dch, o v gi kinh, lut l v hnh khch v ch hng trn kinh hoc tng thng Ƕi (caravane), thng mi quc t, cng nhiu vn NJ khc. y l quyn sch vit trn , khng phi bn sao, m l chnh nguyn vn th bt, ng thi p-ra-ham, hin nay vn cn. Chng nhng n lm chng v mt h thng php hc (jurisprudence) kh tn trin, nhng cng lm chng cho ci thc s rng ng thi p-ra-ham, vn ti ti mt mc tn b hin nhin.

 

Cc th vin ng thi p-ra-ham

Ti U-r, th ca p-ra-ham, Lagash, nippur, sippar, v trong mi th quan trng ca x Ba-by-ln, cn nhiu th vin ph thuc vo cc trܩng hc v miu th. Cc th vin ny c hng ngn quyn: t in, vn phm, tc phm, tham kho, bch khoa ton th, bin nin s (annales), sch v ton hc, thin vn hc, a d, tn gio v chnh tr. Hammurabi, vua cai tr x Ba-by-ln ng thi p-ra-ham, bo tr vn hc rt nhiu. l mt thi k hot Ƕng vn chng ln lao, sn xut nhiu kit tc m Assur-banipal truyn cho cc vin k lc ca mnh sao li Nj by trong i th vin thnh Ni-ni-ve.

Khi p-ra-ham thm ving nܧc Ai-cp, th c hng triu bn vn trn , bia, ch tho v da thuc. Trong x Ca-na-an, gn Hp-rn, th ca p-ra-ham, c mt th trn tn l "Kiriath-Sepher," ngha l "th trn k lc," chng t mt dn hiu thܮng vn hc.

 

Text Box:  
Mt lp hc  U-r

Mt nh trܩng ng thi p-ra-ham

Ti U-r, a tng ca thi p-ra-ham, Woolley pht gic ܮc mt trܩng hc c 150 tm bng Nj hc tr tp lm nhng bi v ton hc, y hc, s k v thn thoi. Li thm mt tm bng c nhng ct song hnh, chia mt Ƕng t ting Sumrien[1] cc th cng vi tng ng trong ting Smitique; cng c mt tm bng ghi khc v gii thch 5 loi ng cn khc nhau ca cc Ƕng t. C l p-ra-ham theo hc trܩng ny.

 

p-ra-ham v cc Sch Thnh

Khng cn nghi ng chi na, p-ra-ham chc nh Sem m bit truyn tch Sng to, Loi Ngܩi Sa ng v Nn Nܧc Lt. Chnh ng ܮc c Cha Tri trc tip ku gi tr nn t ph ca mt dn tc do mt ngy kia, c loi ngܩi s ܮc phܧc. ng sng trong mt x hi c vn ha, sch v v th vin. Cc vua ng thi vi ng gi bin nin s quc gia trong phng lu tr vn th ca cc miu th. p-ra-ham l ngܩi c lng tin quyt v ti lm lnh t. Chc ng cn thn chp li ng cc truyn tch v s liu m mnh nhn ܮc ni t ph; ng cng thm vo truyn tch ca chnh ǩi mnh v cc li ha m c Cha Tri ban cho mnh. ng ghi mi s trn nhng tm bng t st, bng ch tit hnh, Nj truyn li lm s k ca nܧc m ng ang khai sng

* * *

Nhng Cuc Pht Gic Ca Kho C Hc 6

Vit Ch 5

Ti Ai-cp

Nm 1798, trong cuc vin chinh Ai-cp, N-ph-lun em theo chng 100 hc gi. H em v nhng bn phc trnh lm cho cc nh khoa hc ch . J. G. Wilkinson, ngܩi Anh, bn ljn thnh Thbes, v sao cc bn vn trn bia ln (1821-1833). ng ܮc gi l "cha ca kho c hc Ai-cp," v mt vi tc phm ca ng ljn nay cn l tiu chun cho in c (autorit). Nm 1842, Lepsius, ngܩi c, hon thnh cng trnh khoa hc quan trng u tin v nn kho c Ai-cp, v t ti nay, cng trnh y tn trin nhiu lm.

 

Text Box:  
Bn  s 18
Phin Rosette

L cha kha ca ting Ai-cp thܮng c. Thi y, ngܩi Ai-cp dng ch tܮng hnh, mi ch c mt biu tܮng ring. Khong nm 800 T.C., h bt u dng mt th ch vit gin d hn, gi l dmotique, gn nh vn ch ci, v c thng dng cho ljn thi lj quc La-m. Lc y, c hai th ch ny khng dng na, ri b lng qun. Nh vy, nhng bi vn kia khng sao hiu ni cho ljn khi tm thy "cha kha" Nj phin dch n. l phin Rosette.

N do ng Boussard, mt hc gi Php i theo N-ph-lun sang Ai-cp, tm ܮc nm 1799 ti Rosette, mt th trn ca cc ty sng Ni-l. Hin nay n ǥt ti Anh quc Bo tng vin. y l phin hoa cng (granit) en, cao chng 1 thܧc 28 phn, rng chng 80 phn, v dy chng 32 phn, c ba bn vn, bn n trn bn kia, bng ting Hi-lp, ting Ai-cp dmotique v ting Ai-cp tܮng hnh. Ngܩi ta hiu ܮc bn ting Hi-lp. l mt chiu ch ca Ptolme V, Epiphane, ban b khong nm 200 T.C.,bng ba th ting thng dng khp nܧc ng thi y, v dng cc th. Mt hc gi Php, tn l Champollion, sau 4 nm (1818-22) lm vic kh nhc v kin nhn, so snh gi tr c bit ca cc ch ci Hi-lp vi nhng ch Ai-cp cha bit, thnh cng, g ܮc nhng b him ca ting Ai-cp thi xa.

 

S hot Ƕng vn chng trong nܧc Ai-cp thi xa

Tri 1000 nm trܧc thi Mi-se, ngh vn chim ܮc a v quan trng chng nhng x Ba-by-ln, m cng Ai-cp na. Mi bin c quan trng ܮc ghi chp. Ti Ai-cp, ghi chp trn , da thuc v ch tho. Da thuc dng t triu i th 4. Cc chin cng ca Thothmes III ti x Pa-lt-tin (Do-thi) nm 1500 T.C., ܮc ghi chp trn cun da b con rt mng. Ch tho dng t nm 2700 T.C.. Nhng bn vn ghi khc trn th cn li lu nht. Pha-ra-n (vua Ai-cp) no cng truyn lnh khc cc bin c ca ǩi mnh tr v trn tܩng v bia ca cung in. C nhng th vin s cha vn th ca nh nܧc; cn cc bia th nhan nhn nhng bn vn tuyt diu. C tm bi vn trn b i hnh chp (oblisque) ca hong hu tr danh Hatshepsut ti Thbes. Li c tܮng mt vin k lc nh ngh ca triu i th 5, trܧc thi Mi-se nhiu th k.

 

Cc tm bng Tell-el-Amarna

Nm 1888, ti cc di tch th Amarna, gia ܩng Mem-phi v Thbes, ngܩi ta tm thy chng 400 tm bng t st vn l mt phn lu tr vn th hong gia ca Amenhotep III v Amenhotep IV, tr v khong nm 1400 T.C.. Ngy nay, phn nhiu cc tm bng ny ǥt trong Bo tng vin Lun-n v Le Caire; n rng t 5 ljn 7 phn rܫi, di t 7 phn rܫi ljn 22 phn rܫi, v ghi ch c hai mt. N ghi chp cng vn ca nhiu vua x Pa-lt-tin v x Sy-ri gi cho hai Pha-ra-n ny v vit bng ch tit hnh Ba-by-ln. Nu hp c li, th ni dung gn bng hai quyn sch Sng th k v Xut -dp-t k. Cng nh bng ca Hammurabi, y l mt s pht gic quan trng hn ht ca nn kho c trong nhng nm gn y.

***

 

 

Nhng Cuc Pht Gic Ca Kho C Hc 7

Vit Ch 6

Ti x Pa-lt-tin (Do-thi) v cc min tip cn

Ngܩi ta tm thy rt nhiu bi vn tit hnh x Ba-by-ln thܮng c v rt nhiu bi vn tܮng hnh nܧc Ai-cp thܮng c; nhng ti x Pa-lt-tin thܮng c, th tng i t. l mt trong nhng cn bn ca thuyt ph bnh rng nhiu sch Cu Чc ܮc tr tc lu lm sau khi xy ra nhng bin c m t trong , v nh vy, ch th hin khu truyn. C th c nhiu l do khin cc vua H-b-r khng lo ct i rng ln c bi vn Nj vnh truyn vinh quang ca mnh, y nh cc vua khc lm. Nhng trong nhng nm gn y, tm thy nhiu bng chng rng ngܩi H-b-r cng l mt dn tc "bit vit ch."

Si-chem.-- Ti y, Sellin tm thy nhng bng tit hnh ca ngܩi Ca-na-an t trܧc thi dn Y-s-ra-n; l nhng vn kin ca t nhn, t ra thܩng dn cng bit vit ch v dng ch.

Ch ci c nht.-- Nm 1905, trong mt miu th ca dn S-mt, ti Serabit, gn nhng m lam-ngc (turquoise) thuc vng Si-na-i, Hun tܧc Flinders Petrie tm thy cng vi nhng bi vn tܮng hnh Ai-cp, mt bi vn bng ch ci, l th ch ci c nht m ta ܮc bit, vit khong nm 1600 T.C.. Bi vn ny x Mi-se sng 40 nm, v vit 400 nm trܧc thi Mi-se.

Gh-xe.-- Nm 1929, Garstang tm thy ti y quai xch mt ci h thuc thi k 2000-1600 nm T.C., c khc ch ci Sinaitique, t ra rng ti x Pa-lt-tin dng vn ch ci Sinaitique t thi y.

Bt-S-mt.-- Nm 1930, ti y, Gio s Elihu Grant, thuc phi on kho c ca i hc ܩng Haverford, tm thy mt mnh h bng t st khong nm 1800 T.C., dng lm bn gic th, c 5 dng ch ci Smitique ghi bng mc, ging ch vit Sinaitique.

La-ki.-- Nm 1934, ti y, J. L. Starkey, thuc phi on kho c Wellcome, tm thy mt ci bnh ǿng nܧc c khc ch ci Sinaitique, t khong nm 1500 T.C. La-ki l mt trong nhng th m Gi-su hy dit khi "mt tri dng li" (Gi-su 10:13). y l mt quyn sch vit trn gm ca th ny trܧc khi Gi-su hy dit n.

Ras Shamra (Ugarit).-- pha bc Si-n, gn An-ti-t, mt th Ph-ni-xi, mt hi cng ni lin sng -ph-rt vi a-trung-hi; ti y cc nn vn minh gp g v ha ln vi nhau. Nm 1929, mt phi on Php tm thy mt th vin ca miu th, mt trܩng dy k lc, mt th trܩng thn hc, cng v s tm bng, t in v tc phm tham chiu, bng 8 th ting: Ba-by-ln, H-b-r, Ai-cp, H-tt, Sumrien thi c, my th ting khng bit, ch Sinaitique v mt loi vn 27 ch ci c sm hn bt c loi vn ch ci no m ta bit t trܧc; nhiu th ting trong s ny khi c t 1500 nm T.C..

Text Box:  
Bn  s 19
Boghaz Keni, Tiu -t-, mt trung tm ca dn H-tt thi c. Ti y, tm thy mt th vin gm nhng tm bng ch tit hnh v ch khc, phn loi v sp trong l h trn nh ca chung chim b cu, bng ting Sumrien, A-ct (Sng 10:10), H-tt, M-i v nhiu th ting khc. C mt t tm ghi hai th ch; ch tit hnh v ch H-tt.

Nh vy, chc chn s vit ch l thng thܩng x Pa-lt-tin, min Si-na-i, x Sy-ri v x Ph-ni-xi t my th k trܧc thi Mi-se. Tn s W. E. Albright, mt ngܩi thng tho bc nht v mn kho c x Pa-lt-tin, ni: "Ngy nay, ch ngܩi rt dt nt mi c th nu ln rng dn x Pa-lt-tin v cc min tip cn khng bit vit ch dܧi nhiu hnh thc sut t th k thu7 20 ti th k th 10 T.C." (Tp san s 60 ca M quc ng phng Kho cu Hc ܩng, thng 12, nm 1935).

Th th khng c l do no m nhng bin c trong my quyn u Kinh Thnh li chng do k ng thi bin chp.

Vy, ti sao nhng bn bin chp y li mt, trong khi s rt nhiu bn bin chp ca Ai-cp v Ba-by-ln li cn nguyn vn? V vt liu dng Nj vit, l da thuc v ch tho, c tnh cht d tiu mn, h hng. Ngay Ai-cp, c nhng bn ghi chp trn ch tho v da thuc cng tiu mn, h hng, ngoi tr mt s rt t. Du nguyn bn Ng-kinh ܮc chp trn nhng tm bng ch tit hnh, theo nh mt s ngܩi nu ln, nhng nguyn bn y chng bao lu ܮc dch ra ting H-b-r v chp trn da thuc. Mܩi iu rn, l yu t ca lut php, ܮc khc trn bng ; nhng phn cn li chp "trong sch" (Xut -dp-t k 17: 14). Nh vy, ngܩi H-b-r sm quen dng da thuc v ch tho, v h bn c h mn, th phi sao li bn mi.

***

 

 

Nhng Cuc Pht Gic Ca Kho C Hc 8

Vit Ch 7

Ai l tc gi ca Ng Kinh?

Quan im truyn thng l Mi-se tr tc ton b Ng Kinh nh ta hin c, ch tr ra mt t cu phn cui tܩng thut lc ng qua ǩi, v thnh thong xen vo mt vi li ca th k Nj gii thch r hn; cng theo quan im c hu, Ng Kinh tht ph hp vi lch s.

Quan im ca nh ph bnh kim thi l: Ng Kinh l mt tc phm hn hp do nhiu phi tng l khc nhau bin tr vo khong th k th 8 T.C., ct Nj lm li cho phi mnh. Tc phm ny cn c trn khu truyn, v nhng ngܩi bin tp chnh yu ܮc gi l "J," "E" v "P." Du cc nh ph bnh c kin rt khc nhau v s phi gn phn no cho ngܩi bin tp no, nhng thuyt ny ܮc nu ln dܧi s qu quyt ph thng rng n l "kt qu vng chc ca nn c hc ngy nay." Theo quan im ny, th Ng Kinh chng phi tht l lch s, nhng ch l "tm mn lm bng nhiu mnh nh, ly bao gi rch thn thoi ri rc y."

Kho c hc ni chi? Cch y t lu, kho c hc "ni ln ting"(1) ljn ni gy nn mt phn ng quyt lit quay v vi quan im bo th. Thuyt bn rng ng thi Mi-se ngܩi ta khng bit vit, b nh ǰ hon ton. Hng nm tai Ai-cp, Pa-lt-tin v x M-s-b-ta-mi, ngܩi ta o bi ܮc nhng bng c, va trn bi vn, va trong cc tng t, t ra rng cc truyn Cu Чc tht l bin c lch s. V "nn c hc" nht nh phi bt u thm tn trong ci truyn thuyt rng Mi-se l tc gi ca Ng Kinh.

iu ny l chc chn: Mi-se c th bin chp Ng Kinh. ng ܮc gio dc trong cung in Pha-ra-n, "ܮc hc c s khn ngoan ca ngܩi -dp-t" (Cng v cc s 7:22), trong gm c ngh vn. Chc ng bit lch s th gii thi trܧc hn bt c ngܩi no ngy nay ܮc bit. ng va lnh o, va t chc mt phong tro m ng tin l quan trng v bin cho mi th h tng lai. ng h c th Ngu Di ljn ni k thc bin nin s v cc nguyn tc ca phong tro mnh cho Khu Truyn m thi, sao? Mi-se tht dng ch vit (Xut -dp-t k 17:14; 24:4; 34:27; Dn s k 17:2; 33:2; Phc truyn lut l k 6:9; 24:1, 3; 27:3, 4; 31:19, 24). V sch Sng th k, dܩng nh ng dng s liu do nhng th h trܧc truyn li. V Xut -dp-t k, L-vi k, Dn s k v Phc truyn lut l k, th nhng sch ny NJu lin quan ljn s nghip ca ǩi ng, v chc ܮc chp dܧi quyn iu khin ca chnh mnh ng.

Ng Kinh ܮc chp bng th ch no? C l bng c ng H-b-r m ngܩi Y-s-ra-n dng ng thi Mi-se, v chp trn cun da thuc hoc ch tho. Hoc c l chp bng th ch tit hnh ca x Pa-lt-tin v x Sy-ri (m Ai-cp ngܩi ta cng bit), trn nhng tm bng t st, ri sau dch ra ting H-b-r. "Nhiu phn c vn th ri tng on v hay lp li; chnh l iu ta chc phi c ni cc bn dch t cc tm bng, v mi tm bng l mt quyn sch ring bit."

Cc bn nguyn vn ra sao? Nu chp trn da thuc hoc ch tho, th khi em dng, n phi h mn i, v ܮc thay th bng nhng bn sao mi. Cn nu chp trn tm bng t st, th c l mt vi vua Y-s-ra-n th ly hnh tܮng tiu hy n ri.

T y tr i, nhng s pht gic ca kho c hc s ܮc ghi ch cng vi nhng on Kinh Thnh m s pht gic y c nh hܪng ti. Trong cun sch ny c ghi chp hn 100 s pht gic ca kho c hc.

Nhiu s pht gic ca kho c hc ny l kt qu do nhng ngܩi o bi di tch cc th ghi trong Kinh Thnh tri qua t nm gn y. N l ti liu cn r rng hn l vit thnh sch na. Nhng ti liu ny ph hp trn vn vi cc truyn tch trong Kinh Thnh. Tng phn nh mt, Cu Чc ܮc xc nhn, b tc v chng minh. C nhng bin c dܩng nh ch l thn thoi, th nay cng ܮc t r l thc s xy ra.

Nhng truyn tch cn phi em bng c chng minh, th ܮc chng minh ri. iu ny h chng lm cho ton b Kinh Thnh ng ܮc tin nhn nhiu hn sao? H chng khin chng ta cng d tin cy mi iu chp trong Kinh Thnh, k c nhng li ha l lng cho ǩi ny v ǩi sau, sao?

Li tuyn b quan trng hn ht trong Kinh Thnh l: ng Christ t k cht sng li! C Kinh Thnh ܮc chp v bin c ; khng c n, th Kinh Thnh chng cn ngha chi ht. S sng li ca ng Christ l nn tng cho chng ta ܮc hy vng sng li v ܮc sng ǩi ǩi. Ta h chng ܮc yn i v gic lng v bit rng Quyn Sch xy dng chung quanh bin c y ang ܮc chng t l Sch c tnh cch lch s hon ton, sao? Nh vy, ta ܮc lng tin chc gp hai rng bin c quan trng hn ht ca mi thi i l mt thc s xy ra.

 

==============================


Sng-Th K

 

Khi u ca th gii, loi ngܩi v dn tc H-b-r. Chp v cng cuc sng to, nn nܧc lt, p-ra-ham, Y-sc, Gia-cp, Gi-sp.

Tc Gi Ca Sch Sng-Th K

Truyn thuyt lu ǩi ca dn H-b-r v ca tn ng Christ l: Do Thnh Linh ca c Cha Tri dt dn, Mi-se da vo cc ti liu c sn c ng thi mnh m chp ra sch Sng th k. Sch ny chm dt chng 300 nm trܧc thi Mi-se. ng ch c th ܮc s tri thc hoc bi c Cha Tri trc tip khi th, hoc nh nhng ti liu lch s ca t tin truyn li cho.

M u bng "Bi ca Sng To," ri c 10 "Sch Dng di(1) " hp thnh "ci ct" ca sch Sng th k. Dܩng nh cc "sch dng di" ny hoc do Mi-se phi hp c th, ri thm vo cc on v cc li gii thch ty theo ng ܮc c Cha Tri dt dn, hoc chnh ng da vo cc ti liu lch s khc m mnh sn c Nj bin tr dܧi s dn dt ca c Cha Tri. Mܩi mt ti liu y nh sau y:

"Bi ca Sng To" (1:1-2:3).

"Gc tch(2) tri v t" (2:4-4:26).

"Sch chp dng di ca A-am" (5:1-6:8).

"Dng di ca N-" (6:9-9:28).

"Dng di ca cc con trai N-" (10:1-11:9).

"Dng di ca Sem" (11:10-26).

"Dng di ca Tha-r" (11:27-25:11).

"Dng di ca ch-ma-n" (25:12-18).

"Dng di ca Y-sc" (25:19-35:29).

"Dng di ca -sau" (36:1-43).

"Dng di ca Gia-cp" (37:2-50:26).

Mܩi mt ti liu thܮng c ny vn l gia ph ca dng di ܮc c Cha Tri la chn v ca nhng gia tc lin h. Chng hp thnh sch Sng th k v gm 2000 nm u tin ca lch s loi ngܩi, t khi dng nn loi ngܩi ljn khi tuyn dn ca c Cha Tri kiu ng ti Ai-cp.

"Bi ca Sng To" (1:1-2:3)

y l mt bi y thi v, c s uyn chuyn NJu mc v oai nghim, m t cc giai on lin tip ca s sng to. S sng to ny ܮc thc hin trong by ngy, l con s hay ܮc nhc ljn trong Kinh Thnh. Trong tt c vn chng, hoc thuc v khoa hc, hoc thuc v ngnh no khc, khng c truyn tch no tuyt diu hn v cn nguyn mun vt.

Ai vit "Bi ca Sng To?" Mi-se dng n, nhng chc n ܮc vit ra t lu ǩi v trܧc, c l bi p-ra-ham, hoc N-, hoc H-nc, hoc A-am. Ngܩi ta thܩng dng ch vit t bao nhiu ǩi trܧc thi Mi-se. Mt s "iu rn, qui tc v lut php" (N-h-mi 9:14) c ng thi p-ra-ham, tc l 600 nm trܧc thi Mi-se (xem Sng th k 26:5).

Tc gi lm sao bit ܮc vic xy ra trܧc khi loi ngܩi xut hin? Chc hn c Cha Tri " khi th qu kh xa vi cho ng cng mt cch nh v sau, Ngi by t tng lai xa vi cho cc ng tin tri vy."

Bit u c Cha Tri chng dy "bi ca" ny, hoc i ca n cho chnh A-am? C l "bi ca" ny ܮc truyn ming trong lc gia nh sum hp, hoc ܮc ht ln nh mt nghi l trong cuc th phܮng thi c (thnh ca l phn ln ca cc hnh thc vn chng thi ti c), t th h ny ljn th h kia, cho ljn khi ch vit ܮc ǥt ra. Chnh c Cha Tri canh gi s lu truyn "bi ca" y cho ljn khi nh tr c phi thܩng ca Mi-se, n chim ܮc a v m u Sch ca c Cha Tri ban cho cc thi i.

Nu Kinh Thnh l Li c Cha Tri nh chng ta tin, v nu c Cha Tri bit t lc ban u rng Ngi s dng Kinh Thnh lm kh c chnh yu trong s cu chuc loi ngܩi, th ti sao li kh tin rng cng mt lc dng nn h, Ngi ban cho h mm ging v nguyn t ca Li y?

 

on 1:1 -- Sng to v tr

"Ban u" c Cha Tri dng nn v tr. l s sng to tuyt i.

Nhng iu chp ni tip trong "by ngy" m t nhiu cch nn hnh vt cht dng nn c lin quan ljn tri t, Nj d b mt t cho s dng nn loi ngܩi v lm ni ca h. Theo nin biu ca Kinh Thnh, th loi ngܩi ܮc dng nn chng 4000 nm T.C.. Nhng v tr c th ܮc dng nn t v s ǩi v trܧc, t qu kh xa xm, su thm v cng, t trܧc khi c thi gian.

c Cha Jsus c mt , v gp tay d phn (Ging 1:1-3; 17:5, 24).

 

Ai to nn c Cha Tri?

Con tr no cng hi cu ny? V khng ai tr li ܮc. C nhng iu vܮt qu tr chng ta. Chng ta khng th khi nim lc bt u ca thi gian, hoc lc tn cng ca thi gian, hoc bin gii ca khng gian. V tr thc hu lun, khng h c lc ban u; hoc v tr ܮc to nn t ci khng khng. Hai iu y phi c mt, nhng ta khng th khi nim iu ny hoc iu kia. Ta bit iu ny: Nhng s vt cao tt m ta ngh ti ܮc l: Thn v, tinh thn, tr khn. N t u m ljn? Vt v tri c th dng nn tr khn chng? Bi C TIN, chng ta nhn nhn mt Quyn php cao trng hn mnh, tc l C CHA TRI, nh l tuyt im ca t tܪng mnh, v hy vng rng mt ngy kia, trong ci ǩi sau, ta s hiu ܮc nhng l mu nhim ca s thc hu (hoc: s sng).

 

V tr m c Cha Tri dng nn

Cc nh thin vn hc phng nh rng Ngn h m tri t v thi dng h thng thuc v , c hn 30 t mt tri, nhiu ci ln hn mt tri ca chng ta bi phn; v mt tri ca chng ta ln hn tri t mt triu rܫi ln. Ngn h c hnh nh mt chic ng h mng, ܩng knh t u ny ti u kia l 200 ngn nm nh sng; mt nm nh sng l khong ܩng m nh sng vܮt qua trong mt nm vi tc Ƕ 186.000 dm (chng 300.000 cy s) mt giy ng h. V, c rt t l 100.000 nhm tinh t ging nh Ngn h, v mt vi nhm cch nhau hng triu nm nh sng. V mi s ny c th ch l mt chm nh trong khng gian v bin, v tn.

 

on 1:2 ljn 2:3 -- "By ngy."

Chng ta chng bit y l nhng ngy c 24 gi, hay l nhng thi k di k tip nhau, hay l cc khong xen vo gia nhng thi k y. Ch "ngy" c nhiu ngha khc nhau. Ch "ngy" Sng th k 1:5 dng Nj ch v s sng. 1:8, 13 dܩng nh c ngha l mt ngy 24 gi. 1:14, 16 dܩng nh c ngha l ban ngy 12 gi. 2:4 (2) dܩng nh gm c thi k sng to. Trong nhng khc sch nh Gi-n 2:18, Cng v cc s 2:20, Ging 16:23, hai ch "ngy " dܩng nh ch v c k nguyn o ng Christ. Trong nhng khc sch nh II Ti-m-th 1:12, dܩng nh ch v k nguyn sau lc Cha ti lm. Cn theo Thi Thin 90:4 v II Phi-e-r 3:8, th " trܧc mt Cha mt ngy nh ngn nm, ngn nm nh mt ngy." Vy, chng ta ch qu Ƕc on v k gian ca su ngy sng to.

Nhng bt c k gian ca n l chng no, chng ta cng hy nh rng cng vic ca mi ngy thnh tu nh l kt qu do mng lnh c Cha Tri. on ny khng phi l mt bi lun v khoa hc, nhng ging nh mt bi th hoc mt bi ca nhiu hn. Tuy nhin, n n hip rt l lng vi mn sanh vt hc v mn Ƕng vt hc ngy nay.

 

Ngy th nht (1:2-5)

S sng.-- S sng chc gm trong "tri t" m c Cha Tri dng nn lc "ban u." Nhng mt a cu chc cn ti tm, v v a cu ang ngui ln, l mt khi hiu qunh si sng sc v c nܧc si bao ph, chc bc ln nhiu lp sng m v hi dy, che khut hn nh sng mt tri. S sng v s lin tip ca ngy v m ܮc thit lp trn mt a cu khi s ngui ln gim bt mt Ƕ ca sng m, cho nh sng thu qua. Tuy nhin, mi ljn ngy th t, mt tri mi xut hin, mt xem thy ܮc.

 

Ngy th hai (1:6-8)

Khong khng.-- gi l "tri" y ch v bu khng kh, hoc lp kh tri, gia tri t c nܧc bao ph v cc tng my bn trn. C khong khng ny l v nܧc ca tri t cng ngui hn; tuy nhin, mt tri t cn nng Nj lm ra my che khut mt tri.

 

Ngy th ba (1:9-13)

t ai v cy ci.-- Cho ti by gi, dܩng nh mt tri t b nܧc ph kn ht; y v lp v mng mi kt thnh lun lun nt v, chc gi cho mt tri t trn tru, nh mt tri cu bng nܧc vy. Nhng khi lp v ngui hn, dy hn v bt Ƕng hoc t hoc nhiu, th n bt u cong ln, cc hi o v a lc bt u hin ra. Cha c ma, nhng cc lp sng dy nhun tܧi t ai mi to thnh khi y t n vn cn nng. Khp ni c kh hu nhit ǧi, cy ci chc mc ln mau chng v rt nhiu; ri do bit bao nhiu ln dm xung v ct ln lin tip, cy ci y bin thnh nhng lp than m ta c ngy nay.

 

Ngy th t (1:14-19)

Mt tri, mt trng, ngi sao.-- Nhng v sng ny chc ܮc dng nn lc "ban u." "Ngy th nht," nh sng ca chng chc thu qua nhng lp sng ca tri t (1:3), nhng chnh chng th cha l ra. By gi, v cc m my bt mt Ƕ, l kt qu do tri t cng ngui thm, nn trn mt tri t thy chng ܮc. Khi mt t khng cn nhn chu sc nng t bn trong. Nhng ch cn nh mt tri m c sc nng, th lin c thi tit. By gi cc cuc pht trin a cht chc chm li v gn nh ngng hn.

 

Ngy th nm (1:20-25)

Bin, c v chim.-- Hy ch s tn trin: Ngy th nht v ngy th hai c nhng vt v tri gic; ngy th ba c s sng tho mc; ngy th nm c s sng Ƕng vt.

 

Ngy th su (1:24-31)

t ai, sc vt v loi ngܩi.-- Rt li, tri t sn sng lm ni ca ngܩi; c Cha Tri bn lm nn ngܩi theo hnh nh Ngi, v ban cho ngܩi quyn cai tr tri t cng mi loi trn t. Chc c Cha Tri rt hi lng v cng vic ca Ngi, v Ngi thy mi cng trnh "tht rt tt lnh" (1:4, 10, 12, 18, 21, 25, 31). Nhng chng bao lu bc tranh ǰi ra m m. c Cha Tri chc bit trܧc s xy ra nh vy, v chc coi tt c cng trnh sng to loi ngܩi ch nh mt bܧc i ti th gii vinh hin s cn t bc tranh l ra, theo nh c m t trong nhng on cht ca sch Khi Huyn.

 

Ngy th by (2:1-3)

c Cha Tri yn ngh.-- Khng phi l yn ngh tuyt i (Ging 5:7), nhng l yn ngh sau cng trnh sng to ǥc bit ny. l nn tng ca ngy Sa-bt (Xut -dp-t k 20:11). Xin ch rng ngy th by khng c "bui chiu." N c lin quan thn b vi Thin ng (H-b-r 4:4, 9). Con s "by" c th ng trong c cu v tr, vܮt qu s hiu bit ca loi ngܩi bi phn.

 

B Ch Kho C: Nhng truyn tch ca x Ba-by-ln v cng cuc sng to

Nhng nm gn y, trong ng di tch ca cc thnh Ba-by-ln, Ni-ni-ve, Nipput v Ashur, ngܩi ta tm thy nhiu bn ca v cng cuc sng to, dܧi nhiu hnh thc, ghi trn cc tm bng lu hnh t trܧc thi p-ra-ham, ging ht nh "Bi ca Sng To" trong sch Sng th k.

C "by tm bng" (hoc thi k) v cng cuc sng to: "Ban u" c mt "vc su nguyn thy," c "nhng nܧc hn lon" gi l "vc." Cc thn "to thnh mun vt," lm ra "khong khng trn v khong khng dܧi," "lp vng cc tng tri v tri t." Ngy th t, cc thn "ǥt nhng ngi sao ng ch," "lm cho c xanh mc ln," "dng nn loi th ngoi ng, gia sc v mi vt sng." n ngy th su, cc thn "lm nn ngܩi bng bi t; ngܩi tr nn loi sng; ngܩi v v chung, kt bn vi nhau; mt ci vܩn l ni h , v h chng bit ljn y phc." Ngy th "by" ܮc ch nh lm "ngy thnh," v "c lnh phi ngng mi cng vic."

Nhng truyn tch sng to ca ngܩi Ba-by-ln v ngܩi A-si-ri ny NJu thin v thuyt a thn qu ng. Nhng v c rt nhiu im ging nh truyn tch trong sch Sng th k, nn dܩng nh c hai truyn c cng mt ngun. iu ny h chng chng t rng mt vi tܪng ca sch Sng th k in su trong tr nh ca nhng ngܩi thܮng c trn mt t, sao? rng cc nhn chng, mt khi tch khi dng ging la chn ca c Cha Tri v sa xung vng th ly hnh tܮng, vn th hܪng v lu truyn di phm ca mt chn l m h em ng ha vi nn vn ha quc gia ca mnh, sao? Nhng truyn thoi i bi ny h chng lm chng cho ci thc s rng c mt nguyn bn t c Cha Tri m ra, sao?

 

B Ch Kho C: Nht thn lun nguyn thy

Kinh thnh trnh by rng loi ngܩi pht nguyn vi lng tin tܪng Ni Mt c Cha Tri Duy Nht, rng s th ly hnh tܮng theo thuyt a thn v sau mi bnh trܧng. l tri hn vi l thuyt kim thi rng nim v mt c Cha Tri duy nht ln ln pht trin t bi vt gio. Mi y, quan im ca Kinh Thnh ܮc kho c hc xc nhn. Tn s Stephen Langdon, thuc i hc ܩng Oxford, nhn thy nhng bi vn ti c ca x Ba-by-ln nu ln rng tn gio u tin ca loi ngܩi l tin ni mt c Cha Tri duy nht, ri t d mi mau l sa xung ch ngha a thn v s th ly hnh tܮng(1).

Hun tܧc Flinders Petrie ni rng tn gio nguyn thy ca Ai-cp l tn gio Ƕc thn.

Nm 1898, Sayce bo co rng trn ba tm bng ca Anh quc Bo tng vin, v thi vua Hammurabi, ng khm ph ܮc my ch: "Jahwe (Gi-h-va) l c Cha Tri."

Mi y, nhiu nh nhn loi hc tr danh bo co rng gia vng cc chng tc thܮng c, c s tn ngܫng ph thng ni c Cha Tri Cao c Ƕc nht v nh(2).

 

"Gc tch tri v t" (2:4-4:26)

My on ny thܩng khi gi l "truyn tch th hai" v s sng to. Thot u c li nhc ljn tnh trng hiu qunh ca tri t (2:5, 6), rt ng hp vi phn u "ngy th ba" ca "truyn tch th nht" (1:9, 10); ri ti my chi tit m truyn tch th nht b st; on, bt u k s sa ng ca loi ngܩi. Truyn tch ny c tnh cht b tc, ch khng mu thun. Nhng chi tit ph thm th chng phi l mu thun u.

Ai l tc gi nguyn thy ca ti liu ny? N chuyn truyn tch xung ti th h th 6 ca dng di Ca-in (4:17-22), v kt thc trong lc A-am cn sng (ng sng ljn tn th h th 8 ca dng di St -- 5:4-25). Nh vy, mi bin c trong ti liu ny xy ra trong ǩi A-am. Nu ch vit cha ǥt ra khi A-am cn sng, th ng h chng c th thut i thut li mi s ny trong chn gia nh, ljn ni t ra i ca n in hnh trong tr c ngܩi ta cho ti lc ǥt ch vit, sao? Mi-se h chng c th ghi chp i khi truyn tch loi ngܩi sa ng theo chnh li A-am k, sao?

 

on 2:4-17 -- Vܩn -en

Trong on 1, ng To Ha ܮc xng l c Cha Tri (Elohim), tc l thng danh (nom gnrique) ca ng Cao C. y li xng Ngi l "Gi-h-va c Cha Tri" (Jehovah Elohim), tc l bit danh ca Ngi. l bܧc th nht trong phng thc di dc ca c Cha Tri t khi th.

"Cha c ma, song c hi nܧc." iu ny chc c ngha rng trong mt thi gian, trܧc khi c ma, tri t ܮc nhun tܧi bng nhng lp sng m dy dc, v lc y mt a cu cn nng lm, do hi nܧc rt ǥc, ljn ni nhng git ma mt m vnh ngoi ca cc m my cng li bin thnh hi nܧc trܧc khi xung ti mt t.

"Gi-h-va c Cha Tri lp mt cnh vܩn" (cu 8). V v tr, xin xem trang 63.

"Cy s sng" (cu 9; 3:29) c l tht l mn n Nj ܮc bt t, t ra s bt t ca chng ta ty thuc mt ci g bn ngoi ta. Cy ny li s dnh cho nhng ai git o mnh trong Huyt Chin Con (Khi Huyn 2:7; 22:2, 14).

"Cy bit iu thin v iu c" (9, 17) th "n ngon, li p mt v qu v Nj m tr khn" (3:6). Du tnh cht ca cy ny tht l g i na, -- l mt cy tht, hay l hnh bng hoc tܮng trng, -- nhng t ra mt phn yu t ca ti li A-am v -va cng l iu ny: Chuyn quyn kim sot ǩi mnh t c Cha Tri qua chnh mnh. c Cha Tri phn bo h i khi rng h c quyn lm bt c iu chi mnh mun. Tr Ra mt iu. l th xem h c vng li Ngi hay khng? ang khi h t ch, th c Cha Tri l Ch ca h. Mt khi h bt k mng lnh ca c Cha Tri m lm iu cm duy nht , th h t tn mnh lm ch mnh. h chng phi yu t ca ti li loi ngܩi sao? Tc l t nhn iu khin ǩi mnh cho hp theo mnh. T ban u, c Cha Tri nh cho loi ngܩi sng ǩi ǩi, v iu kin duy nht l phi vng li Ngi. Loi ngܩi tht bi. By gi bt u phng thc cu chuc di dc nhng chm chp, bi mt Cu Cha, nh Ngi m loi ngܩi c th ܮc li a v mt. S sng tuyt i ch c trong s vng li tuyt i.

 

on 2:18-25 -- S dng nn ngܩi n

on 1:27 tuyn b rng ngܩi ܮc dng nn c nam, c n. Ti y, cch dng nn ngܩi n ܮc k li y hn. Ti y, lc khi u ca loi ngܩi v ca Sch Thnh, nguyn thy thin thܮng v tnh cht thnh khit ca hn nhn ܮc xc nh: Mt ngܩi nam, mt ngܩi n, mt tht (cu 24).

Kinh Thnh hnh dung hn nhn nh l o ngha trn gian i chiu vi mi lin quan gia ng Christ v Hi Thnh (-ph-s 5:25-32; Khi Huyn 19:7; 21:2-9). Hi Thnh ܮc xng l "Tn Ph" ca ng Christ. Tn ph ca A-am ܮc lm nn bi sܩn ng ang khi ng ng (cu 21, 22). c th l bc tranh nguyn thy v Hi Thnh: Tn ph ca ng Christ, ܮc to nn bi "huyt v nܧc" t cnh sܩn ng Christ chy ra, ang khi Ngi "ng" trn Thp t gi (Ging 19:34; I Ging 5:6, 8).

"Trn trung, m chng h thn" (cu 25). C l h ܮc bao ph bng s sng cao khit ca c Cha Tri, cng nh c Cha Jsus khi Ngi ha hnh vy (Mc 9:3). S sng ny bin mt khi ti li xen vo; song mt ngy kia, n li s bao ph nhng ngܩi ܮc cu chuc (Khi Huyn 3:4; 21:23). Theo ch ta bit, trong mi loi c Cha Tri dng nn, ch c loi ngܩi mc qun o, l du hiu t ra bn tnh ti li ca chng ta v l chng c thm lng v chn l nguyn thy.

 

V tr ca vܩn -en

Vܩn trn b sng -ph-rt v sng Ti-g-r, ti ni hai sng ny gp sng Bi-sn v sng Ghi-hn (2:10-14). Cha ch ng ܮc v tr sng Bi-sn v sng Ghi-hn. Sng -ph-rt v sng Ti-g-r pht nguyn t min ni Causase, Ty nam Chu, chy v pha ng nam, ri ǰ vo vnh Ba-t, l mt vng ca n Ƕ dng.

Vy, ta c th ni rng loi ngܩi ܮc dng nn v ǥt trn t, vo khong gn gia mt a cu; v khu vc sng -ph-rt v ni Caucase gn trung tm ca ng bn cu, vn rng ln hn ty bn cu.

Ni chung, cc nh nhn chng hc NJu nhn xt rng khu vc ny l ni pht tch mi chng tc ca loi ngܩi. T khu vc ny sn xut con b, d, chin, nga, heo, ch, v phn nhiu gia sc. Ti y cng pht sanh tri to, o, l, mn, anh o, mc qua, du, phc bn t, nho, -li-ve, v, ch l, ht gi, la m, la mch, la kiu mch, u, cy gai, rau dn, c ci, hnh, v hu ht tri cy cng rau c ca chng ta. l ni loi ngܩi pht xut.

 

X Ba-by-ln

Mt s ngܩi tܪng rng vng cao nguyn x c-m-ni, ni ngun sng -ph-rt v sng Ti-g-r (c l thi y cha cao hn mt bin nhiu nh ngy nay), c th l v tr ǥc bit ca vܩn -en. Du vy, theo truyn thoi v theo phn ng ngܩi ng , th v tr ca vܩn -en chnh l x Ba-by-ln, gn ca sng -ph-rt. "Edin" l tn thi thܮng c ca ng bng Ba-by-ln.

Hin nay, sng -ph-rt v sng Ti-g-r gp nhau chng 100 dm pha trn vnh Ba-t. ng thi p-ra-ham, vnh ny n su vo a lc ljn tn U-r, v hai sng ny ǰ vo vnh bi nhiu nhnh ring bit, theo nh nhng dng chm trn bn trang 64 ch t. C ng bng Ba-by-ln do ph sa ca hai con sng ny kt thnh. Lng hai con sng ny thܩng hay ǰi chiu.

C l ng thi A-am, hai sng ny hp nhau mt qung, ri li chia ra trܧc khi ǰ vo vnh Ba-t.

Vܩn -en trn dng sng hp nht, khong gia ch hp li v ch chia ra, v nh vy, chia thnh bn "ng"(2) (2:10). Hai con sng c chy ti b pha ng v b pha Ty ca vnh Ba-t, v ܮc gi l Bi-sn v Ghi-hn. Trn nhng bi vn thܮng c, vnh Ba-t ܮc gi l mt "con sng." Thy triu ca n ln cao chng 3 thܧc, lm cho nhng dng sng ny nh ln, trng ging nh "u" ngܩi vy.

Bn s 20 -- Ni loi ngܩi pht tch

 

B Ch Kho C: Eridu, vܩn -en theo truyn thoi

Ch ǥc bit m truyn thoi xc nh l v tr vܩn -en chnh l mt nhm g nng cch U-r 12 dm v pha Nam, gi tn l Eridu (Abu Sharem). Gic tr ca Weld c ghi rng hai vua u tin trong lch s tr v Eridu.

Cc bi vn c x Ba-by-ln ghi rng: "Gn Eridu c mt khu vܩn, trong c mt cy thing ling, mu nhim, gi l cy s sng, do cc thn trng. R n n su, cn nhnh ln cao tn tri, c cc thn linh canh gi, v khng ai ti gn bn cy ܮc."

Di tch ca Eridu do Hall v Thompson o bi nm 1918-1919. Hai ng ny thuc Anh quc Bo tng vin, thy bng c t r Eridu vn l mt th thnh vܮng c vn ha, v ܮc tn trng nh l ni pht tch ca loi ngܩi.

 

Khu vc Eridu

Cuc o bi t ra rng trong nhng thi k lch s u tin m ta ܮc bit, khu vc chung quanh Eridu c c dn ng c, v tri qua bao nhiu th k, l trung tm thng tr th gii. Ti khu vc ny, ngܩi ta tm ܮc nhiu bi vn c nht v qu gi nht.

U-r, ni sanh trܪng ca p-ra-ham, ch cch Eridu 12 dm.

Fara, ni sanh trܪng ca N- theo truyn thoi, cch Eridu 70 dm.

'Obeid (Al 'Ubaid), ni tm ܮc ti liu lch s lu ǩi nht, ch cch Eridu 15 dm.

Lagash, ni tm ܮc nhng th vin thܮng c rng ln, ch cch Eridu 60 dm.

Nippur, mt trung tm th vin khc, cch Eridu 100 dm.

-rt (Sng th k 10:10), mt trong nhng th ca Nim-rt, cch Eridu 50 dm.

Larsa, ni tm thy gic tr ca Weld, cch Eridu chng 40 dm.

Ba-by-ln ch cch Eridu 150 dm.

 

on 3 -- Loi ngܩi sa ng

S sa ng ca loi ngܩi xy ra do s xo tr v mu chܧc ca con rn. Theo Kinh Thnh chp, th con rn t n ni ܮc. Nhng cc on Kinh Thnh khc ch t rng chnh l Sa-tan ni bi con rn (II C-rinh-t 11:3, 14; Khi Huyn 12:9; 20:2). Lc A-am v -va mt mnh, chng c bu bn no tr ra cc sc vt, v ng b c v thn mt vi chng lm (2:19, 20). C ngܩi tܪng rng nguyn thy con rn ng thng ܮc, rt p , v t nhin thch hp nht Nj lm dng c ca Sa-tan. N d d A-am v -va khng vng li ng To Ha ca h. Vic khng khip xy ra. Tm vi lim ca ti li, ti tm, lm lng kh nhc, au ǧn v s cht ph trn mt th gii m c Cha Tri lm nn rt p v "rt tt lnh" (1:31). Khng vng li Cha, nn sanh ra ti li v s cht.

 

Ti sao c Cha Tri lm nn ngܩi c th phm ti?

c Cha Tri h c th dng nn ngܩi mt cch khc, tr ra lm h nh mt ci my, hoc nh con vt ch do trc gic sai khin? H c th c mt loi th to c nim o c m li khng c quyn la chn sao? T Do l iu c Cha Tri ph bm cho loi ngܩi: T do t tܪng, t do la chn, t do tn ngܫng, -- mc du loi ngܩi dng s t do y Nj chi b v khng vng li c Cha Tri mnh.

Trong mt tai nn xe la kia, ngܩi th my ng l c th nhy ra ngoi Nj cu mng mnh, nhng nguyn ti ch, thi hnh phn s, do , ng cu ܮc hnh khch, nhng li b mng. H bn dng i k nim, chng phi cho on xe la, v n ch lm vic my mc buc n phi lm, nhng cho ngܩi th my, v ng t la chn m liu mnh Nj cu hnh khch. S vng li c Cha Tri s c gi tr g nu trong bn tnh ta khng c mt hܧng lm tri li? Nhng nu ta vng li c Cha Tri bi t la chn v bi chng li s xui gic mnh m ca bn tnh mnh, th s vng li mi l do tm tnh cng ngh.

Nhng c Cha Tri h chng bit trܧc rng loi ngܩi s phm ti sao?

C ch, v Ngi cng bit trܧc nhng hu qu khng khip, ti hu na. Chng ta chu au kh qu, v nhiu ln t hi ti sao c Cha Tri li to nn mt th gii nh vy? Nhng ngy kia, khi mi s ti ch thc hin chung kt, th s au ǧn ca ta s ht, ta chng cn ngc nhin na, v cng vi nhng ngܩi ܮc cu chuc ca mi thi i, chng ta s ha ting ht: "A-l-lu-gia!" v tn Nj ngi khen c Cha Tri v Ngi dng nn chng ta nh vy , v v Ngi c dt dn ta ljn s sng, vui mng, vinh hin trong ci ǩi ǩi v tn (Khi Huyn 19:1-8).

 

nh hܪng ca ti li trn ci thin nhin

y, trong nhng trang u Kinh Thnh, chng ta thy li gii thch khi thy v ci thin nhin ng nh tnh trng ca n ngy nay: Ngܩi ta thܩng ght loi rn (3:14, 15); ǩn b au ǧn khi sanh con (3:15); tri t t nhin sanh nhiu loi c v ch, cn cy c dng lm lng thc th phi trng trt rt kh nhc (3:17-19); cng c li gii thch khi thy v cn nguyn ngy yn ngh (2:2, 3), cn nguyn ca hn nhn (2:24), v c d ngn v ng Christ trong "dng di ngܩi n" (3:15) v trong t l chuc ti (4:4).

 

"Dng di ngܩi n" (cu 15)

y, ngay sau khi loi ngܩi sa ng, c Cha Tri ban li tin tri v quyt chc rng nh "dng di ngܩi n," s dng nn loi ngܩi s cn ܮc chng t l thnh cng m mn. l li u tin trong Kinh Thnh ng ni ti ng Cu Chuc hu ljn. Ch "ngܩi(1)" cu 15 t ra rng ch ni ljn mt ngܩi thi. Ch c mt ngܩi dng di ca -va do ngܩi n sanh ra, ch khng do ngܩi nam. y, ngay u truyn tch Kinh Thnh, c d ngn nguyn thy v ng Christ; ri ln qua cc trang, nhng li ng , d ngn, hnh nh mp m, hnh bng v nhng li tuyn b t tܩng cng lu cng r, cng nhiu, ljn ni khi chm ht Cu Чc, th c mt bc tranh kh y ca ng Christ.

 

"M ca c loi ngܩi" (cu 20)

n cu chuc bi ng Christ cn c trn s duy nht ca loi ngܩi. Ti li ca mt ngܩi gy nn s cht, v s cht ca mt Ngܩi em li n cu chuc khi ti li (R-ma 5:12-19).

 

 

B Ch Kho C: Truyn thoi ca x Ba-by-ln v loi ngܩi sa ng

Nhng bi vn thܮng c ca x Ba-by-ln ni nhiu ljn "cy s sng" v loi ngܩi b ui xa cy y do nh hܪng ca mt t thn mܮn hnh con rn; v nhng ch-ru-bin ng canh gi ngn cn khng cho loi ngܩi tr v bn cy y.

Trong s nhng tm bng ny c truyn tch "Adapa," ging ht nh truyn tch A-am trong Kinh Thnh, ljn ni "Adapa" ܮc gi l A-am ca x Ba-by-ln: "Adapa, dng di ca loi ngܩi, vn l k khn ngoan Eridu, v khng ch trch ܮc. Song ng lm mch lng cc thn bi s hiu bit ca mnh, nn ri phi cht, khng ܮc n thc phm sanh mng. ng lm cho ai ny b bnh tt. Cc thn ni rng ng s khng ܮc yn ngh, v mc o tang cho ng." (Xem sch "Monuments and the Old Testament" ca Price).

C hai ci n thi c dܩng nh v ng bc tranh m sch Sng th k m t bng li.

n "Cm d" tm ܮc gia cc tm bng thܮng c ca x Ba-by-ln v hin nay ǥt Anh quc Bo tng vin, dܩng nh lin quan r rng vi truyn tch Vܩn -en. Chnh gia c mt ci cy, bn hu c ngܩi nam; bn t c ngܩi n ang hi tri, Ǣng sau ngܩi n c con rn ng thng, dܩng nh ang ni thm vi b.

n "A-am v -va" do Tn s E.A. Speiser, thuc Bo tng vin ca i hc ܩng Pennsylvania, tm thy nm 1932, gn chn g nng Tepe Gawra, cch thnh Ni-ni-ve 12 dm v pha Bc. ng cho rng n ny c t nm 3500 T.C., v n "nhc li r rng truyn tch A-am v -va: " Mt ngܩi nam la th v mt ngܩi n la th, bܧc i dܩng nh hon ton tht vng, c con rn theo sau. n ny c ܩng knh chng 2 phn rܫi, v khc trn . Hin nay n ǥt ti Bo tng vin ca i hc ܩng Philadelphia.

S quan trng ca nhng bi vn thng c ny. -- Nhng ti liu c ny, ghi trn v t st chnh lc khi u lch s, ti ni pht tch ca loi ngܩi, ܮc bo tn dܧi bi t ca cc thi i, v rt li by gi ܮc ci cuc ca nh kho c em ra nh sng, chnh l bng c hin nhin rng cc nt chnh ca truyn tch A-am trong Kinh Thnh in su vo t tܪng ca ngܩi thܮng c.

 

Cc truyn thoi khc v s sa ng ca loi ngܩi

Ba-t: T tng chng ta vn hn nhin, c hnh, sung sܧng, trong mt ci vܩn, ti c cy trܩng sanh bt t, cho ljn khi mt c thn mܮn hnh con rn hin ra. C l h nhn ܮc truyn thoi ny ni Gia-pht, cng nh dn H-b-r nhn ܮc truyn thoi ca mnh ni Sem.

n : Trong thi i u tin, loi ngܩi khng c ti c, tt bnh, mun chi ܮc ny, v sng lu.

Hi-lp: Trong hong kim thi i, nhng ngܩi u tin trn trung, khng c ti c v kh nn, ܮc thng cng khng dt vi cc thn, v t t nhin sanh bng tri.

Trung Hoa: C truyn thoi v mt thi k hnh phܧc, khi y ngܩi ta c n d dt, v chung quanh c nhng th vt sng ha bnh.

Mng C v Ty Tng: Cng c nhng truyn thoi tng t.

Teutons (c quc thi xa): Loi ngܩi nguyn thy hܪng cuc ǩi yn tic khng dt.

Ht thy chng tc d man: C truyn thoi v mt tnh trng vn minh hn.

Chc hn A-am k li truyn tch nguyn thy ca vܩn -en cho M-tu-s-la, M-tu-s-la k li cho N-, N- k li cho cc con trai mnh; ri trong cc nn vn ha quc gia, truyn tch ny bin ǰi nhiu cch v th lu. Nhng truyn thoi ny h chng lm chng v mt thc s cn bn nguyn thy sao?

 

on 4 -- Ca-in v A-bn

Gi nh rng khi A-am v -va mi ܮc dng nn, thnh nhn ri, th lc git A-bn, chc Ca-in chng 129 tui; v sau t lu, St sanh ra, v lc y A-am 130 tui (5:3).

T l ca A-bn (4:4) ܮc c Cha Tri tip nhn v ng l ngܩi cng bnh (I Ging 3:12), v v ng dng ln bi c tin (H-b-r 11:4). Khi ti li xen vo, th dܩng nh c Cha Tri truyn lnh dng t l nh vy. Dܩng nh l mt th hnh bng nguyn thy v ng Christ chu cht Nj NJn ti loi ngܩi.

V ca Ca-in (4:17) chc l em gi ca ng, v -va l "m ca loi ngܩi" (3:20). A-am c nhiu con trai,con gi m Kinh Thnh khng k tn (5:4). Theo truyn thoi, th ng sanh 33 con trai v 27 con gi.

Nh vy, Ca-in phi s ai? (4:14). Trong khong 130 nm t khi A-am ܮc dng nn cho ljn khi A-bn b git, nhiu th h sanh ra, v tng s loi ngܩi c l ln ti my ngn ngܩi.

Du trn mnh Ca-in (4:15). Bt c du ny l g, ngܩi ta chc hiu ngha ca n. chc l cn nguyn ca ch vit; du hnh dung mt tܪng, v chng bao lu, c nhiu du khc nhau cho nhiu tܪng khc nhau.

Thnh ca Ca-in (4:17) mt ni no v pha ng vܩn -en, c l ch l mt lng gm nhng tp lu th s, c vch phng v chung quanh, dng lm tr s cho con chu ng b t b.

Ch ngha a th (4:19) chng bao lu tip theo ti st nhn, trong gia nh Ca-in. Lc khi u, c Cha Tri truyn lnh rng mt ngܩi nam sng chung vi mt ngܩi n trong cuc hn nhn (2:24). Nhng chng bao lu, ngܩi nam sp ǥt cch khc.

 

B Ch Kho C: S s dng kim kh trong thi thܮng c

Khi A-am cn sng, con chu ng hc tp dng ng, st v ch ra nhc c (cu 21, 22).

Cch y t lu, ngܩi ta c tܪng rng nhn loi khng bit dng st trܧc th k th 12. Nhng danh t m nh s hc kho c hc dng Nj ch cc bܧc tn b lin tip ca nn vn mnh l;

C thch kh thi i: Dng nhng vin khng mi gia ra hnh chi ht.

Tn thch kh thi i: Dng , xng v g c mi gia ra hnh.

Gia ng kh v tn thch kh thi i: Chuyn t dng qua dng kim kh.

Thanh ng thi i: 2500-1200 T.C..

 

Thi i st: T nm 1200 T.C. tr i.

Nm 1933, Tn s H.E. FRANKFORT, thuc Vin ng phng, tm ܮc trong di tch ca thnh Asmar, cch Ba-by-ln chng 100 dm v pha ng Bc, mt lܫi dao lm khong 2700 nm T.C.; nh vy, y lui s bit dng st ti 1500 nm.

Nhng bi vn thܮng c t ra rng x Ba-by-ln chng h c ngܩi khng quen dng kim kh . tm thy dng c bng ng trong di tch ca mt s th trܧc nn nܧc lt (xem mc: "on 5, sch Sng th k."

Gic tr ca Weld ghi tn 10 v vua trܩng th tr v trܧc nn lt, c ni rng cc vua th 3, 5 v 6 tr v ti mt thnh tn l "Badgurgurru." Tn ny ngha l " th ca nhng th ng ." C l l mt truyn thoi v thnh ca Ca-in (4:17).

 

"Sch chp dng di ca A-am" (5:1 ljn 6:8)

y l ti liu th ba trong s ti liu hp thnh sch Sng th k. N chuyn a truyn tch ti nm th 500 ca ǩi N- (5:32). C l ti liu ny do A-am thut li u tin, do H-nc v M-tu-s-la tip tc, ri do N- kt thc. C l N- ghi ti liu ny v hai ti liu trܧc trn nhng tm bng t st, ri em chn ti Sippar theo nh truyn thoi. C l ng cng sao li nhng tm bng ny v em vo tu.

 

on 5 -- Gia h t A-am ti N-

Tui th ca cc ng ny ghi nh sau y: A-am, 930 tui; St, 912 tui; -nt, 905 tui; K-nan, 910 tui; Ma-ha-la-le, 895 tui; Gi-rt, 962 tui; H-nc, 365 tui; M-tu-s-la, 969 tui; L-mc, 777 tui; N-, 950 tui.

Ngܩi ta thܩng gii thch tui thܮng th ca cc ng ny, da vo l thuyt rng ti li ch mi bt u c nh hܪng Ƕc hi trn loi ngܩi vn pht sanh t mt bn cht nguyn thy l bt t. C ngܩi tܪng y l tn ca nhng thi k triu i, ch chng phi ca nhng c nhn. C ngܩi li tܪng rng trong thi k , mt thng ܮc k l mt nm. Cc nh ph bnh kim thi t nhin cho l thn thoi.

Nhng s tui trong on ny cng vi on 6, cu 3, t ra c 1656 nm gia s dng nn loi ngܩi v nn nܧc lt. C ngܩi ngh rng v gia ph ny v gia ph on 11, mi ci ch c 10 ǩi, nn c l b rt ngn, cng nh gia ph c Cha Jsus sch Ma-thi-, on 1, vy. Song my ch dng lun, l: "tui, ... sanh, ... hܪng th," chng li l thuyt ny.

 

H-nc (cu 21-24)

ng l ngܩi tt hn ht c. Trong mt x hi gian c khn t xit, ng "ng i cng c Cha Tri." ng sanh 622 nm sau khi A-am ܮc dng nn, nn cng sng vi A-am 308 nm. "c Cha Tri tip ng i" 69 nm trܧc khi N- sanh ra, lc ng mi c 365 tui.

Cng c mt ngܩi na, l -li, ܮc bin ha nh vy, khng phi cht (II Cc vua 2). C l H-nc v -li ܮc c Cha Tri ch nh Nj nu ln trܧc ci s phn hnh phܧc ca cc thnh cn trong xc tht khi Cha ti lm (I T-sa-l-ni-ca 4:17).

Ngܩi -rp c mt thn thoi rng H-nc ǥt ra ch vit. Tn Чc c nhc ljn mt li tin tri ca H-nc (Giu-e 14).

 

M-tu-s-la (cu 25-27)

ng sng lu nht trong s 10 ngܩi ny, hܪng th 969 tui, v l con trai ca H-nc. ng ng sng vi A-am 243 nm v vi Sem 98 nm: nh vy, ng l ci vng ni lin vܩn -en vi th gii trܧc nn nܧc lt. ng qua ǩi chnh nm xy ra nn nܧc lt.

 

B Ch Kho C: S trܩng th trong thi k nguyn thy

Berosus, mt s gia Ba-by-ln, khong 300 T.C., cn c vo cc ti liu trong miu th Marduk m chp s; ng sao lc nhng bi vn thܮng c m phn nhiu tm thy, ri k ra 10 vua trܩng th tr v trܧc nn nܧc lt, -- mi vua tr v t 10 ngn ti 60 ngn nm. Tn cc vua y l: Aloros, Alaparos, Amelon Ammenon, Megalaros, Daonos, Eudorachos, Amenpsinos, Otiartes, v Xisuthros. Berosus ni rng: "Nn i hng thy xy ra ng thi Xisuthros."

Gic tr ca Weld v cc bi vn Nippur cng ph hp vi Berosus v mi ǩi tr v lu ti hng vn nm, nhng li k tn cc vua trܧc nn nܧc lt nh sau y:

 

Alulim tr v ti Eridu 28.000 nm

Alalmar tr v ti Eridu 36.000 nm

Emenluanna tr v ti Badgurgurru 43.000 nm

Kichunna tr v ti Larsa 43.000 nm

Enmangalanna tr v ti Badgurgurru 28.000 nm

Dumuzi tr v ti Badgurgurru 36.000 nm

Sibzianna tr v ti Larak 28.000 nm

Emenduranna tr v ti Sippar 21.000 nm

Uburratum tr v ti Shuruppak 18.000 nm

Zinsuddu (Utnapishtim) tr v ti Shuruppak 64.000 nm

"Ri nܧc lt ph hoi mt t."

chc cng l nhng vua m Berosus ghi chp, song sau khi ting ni ln xn ti Ba-bn, th tn ku khc i. Nhng tm bng ghi cc tn ny vit sau khi thi k lch s bt u. Khi ni v nhng thi k tin s, dܩng nh ngܩi ǩi xa cng b cm d nh ngܩi ǩi nay, -- y l tng gia qu ng s nm ca th gii nguyn thy.

Ngoi ngܩi Ba-by-ln ra, ngܩi Ba-t, Ai-cp, n-Ƕ, Hy-lp v nhiu dn khc cng c truyn thoi v nhng ngܩi thܮng c trn mt t sng rt lu. Cc truyn thoi y t u m c, nu chng phi l v nhng ngܩi thܮng c tht sng lu?

 

B Ch Kho C: o bi ti cc th trܧc nn nܧc lt

Ngܩi ta xc nh ܮc nhng th ghi trn y l ni tr v ca cc vua trܧc nn nܧc lt, tr ra Badgurgurru. Cuc o bi di tch ca nhng th ny v ca nhiu th khc trܧc nn nܧc lt, em ra nh sng nhiu ǥc im ca s sanh hot trܧc nn nܧc lt v cho ta thy th gii ca nhng on u sch Sng th k l xc thc.

Trong s cc th trܧc nn nܧc lt m ngܩi ta o bi ln c: Eridu, 'Obeid, -rt (Sng th k 10:10), Sura, Tepe, Gawra, U-r, Kish, Fara (Shuruppak), Sippar (A-ct -- Sng th k 10:10), Larsa, Jemdet Nasr. Nh di tch ca nhng th ny, cc nh kho c tin ljn gn st khi im ǩi sng nh c ti x Ba-by-ln.

Trong s di vt ca nhng dn tc trܧc nn nܧc lt m ngܩi ta tm thy cc ng hoang tn ny, c gm t mu; dng bng la; dng bng hc diu thch (obsidienne); bnh bng lam ngc; ru bng ng; gng soi bng ng; cuc; lܫi lim; cc th dng bng , la, thch anh; lܫi cu; cc kiu thuyn; mt l nung dܧi t; nhiu mu gm ha thnh pha-l tuyt p; thuc m ph n thi tin s dng Nj k lng my v m mt; di tch bng gch ca cc miu th, -- gch ny t mu hoc trt h; gm c v hnh mu rt p, nh mu k h hc phc tp, chim, mt ci xe nga; v nhng cng trnh kin trc chng t "mt nn vn minh tn b l lng."

 

on 6:1-8 -- Ti c thi trܧc nn nܧc lt

"Cc con trai ca c Cha Tri" (6:2)

Ngܩi ta tܪng rng cc con trai ny hoc l thin s sa ng m th II Phi-e-r 2:4 v Giu-e 6 c ni ljn, hoc l nhng th lnh trong gia tc St cܧi g ln ln vi dng di Ca-in khng knh th c Cha Tri. Nhng cuc hn nhn tri l thܩng ny, bt c l th no, cng lm cho tri t y dy bi hoi v hung bo.

c Cha Jsus k nn nܧc lt l mt thc s lch s, v Ngi v snh ngy ti lm ca Ngi vi thi k N- (Ma-thi- 24:27-29). Nhng vic ang xy ra trn th gii ngy nay khin chng ta t hi phi chng chnh lc ny, thi k N- c th ti din?

S "120 nm" 6:3 dܩng nh ch v khong trin hn nn nܧc lt. Hoc n cng c ngha l ǩi ngܩi b rt ngn, ch khng lu di nh c chp on 5 na.

"Dng di ca N-" (6:9 ljn 9:28)

y l ti liu th t trong s cc ti liu hp thnh sch Sng th k. Ti liu ny gm truyn tch nn nܧc lt m N- thut v c l cng ghi chp, ri do Sem truyn li cho p-ra-ham.

 

on 6:9-18 -- N- v chic tu

Chic tu di chng 140 thܧc ty, rng chng 23 thܧc ty, v cao chng 14 thܧc ty. N c ba tng, chia lm nhiu phng, v c ca s chung quanh mi. C ngܩi tnh rng tu ch nng ܮc chng 40 ngn tn. N ln bng nhng chic tu vܮt bin ngy nay. Loi ngܩi vn sng trn b mt con sng ln, nn ng tu l mt trong nhng cng tc u tin ca h. Nhng tm bng ch tit hnh t ra rng lc khi u lch s, dn x Ba-by-ln chuyn du hnh trn sng v bin. Theo truyn thoi ca x Ba-by-ln, th N- ti Fara, trn sng -ph-rt, cch v tr vܩn -en chng 70 dm v pha Ty bc. Vy, t khi cn th u, N- chc thng tho vic ng tu v du hnh trn sng.

 

on 6:19 ljn 7:5 -- Cc th vt

on 6:19-21 v 7:2 chp rng phi em vo tu by cp ca mi loi th vt tinh sch, cn nhng th vt khc th mi loi ch em vo mt cp thi. C ngܩi tnh rng trong tu c ch cho 7000 loi th vt. Khi tp hp th vt, chc h la chn nhng con cn non. V, ngܩi ta cng ni rng thܩng khi th d cm thy trܧc mt tai ha sp xy ra, v tr nn hin lnh.

ng tu, tp hp th vt v tch tr lng thc, tht l mt cng vic ln lao! N- v ba con trai ng khng th lm vic y mt mnh. ng l chu ni ca ca M-tu-s-la v chc ni ca H-nc, nn theo truyn thoi x Ba-by-ln, ng c th lm vua mt thnh v dng hng ngn ngܩi lm cng vic y. C l ng dnh phn ln 120 nm kia Nj lm vic y. Chc ng b chng ch giu lun, nhng c mnh m trong c tin (II Phi-e-r 2:5; H-b-r 11:7).

 

on 7:6 ljn 8:19 -- Nܧc lt

"Cc ngun ca vc ln n ra, v cc p trn tri m xung" (7:11). Thung lng sng -ph-rt hu nh c th gi l eo t ca ng bn cu, ti a Trung Hi v n dng ljn gn nhau, v gn chia Phi Chu pha Nam vi u Chu v Chu pha Bc. X c-m-ni c nhiu ni non gn ging nh mt qun o, c bin Caspienne, Hc Hi pha Bc, a Trung Hi pha Ty, vnh Ba T v n dng pha Nam. Nu mt i tai bin lm cho t vng ny st xung, th nܧc bn t cc bin trn y trn vo, cng nh ma t tri ǰ xung.

 

Phm vi ca nܧc lt

"Ht thy nhng ngn ni cao dܧi tri NJu b ngp... Cc xc tht hnh Ƕng trn mt t NJu cht ngt" (7:19, 21). Chc y l chnh li Sem dng Nj thut li hoc vit ra truyn tch nܧc lt cho cc con v chu bit. ng thut theo iu mt mnh thy. Chng ta phi gii thch li ng theo mn a d ring ca ng, hay l theo mn a d kim thi? C loi ngܩi b tiu dit, tr ra N- v gia nh ng. Mun tiu dit loi ngܩi, nܧc lt ch cn bao ph min t c ngܩi . Nu ta nhn nhn truyn tch Kinh Thnh, th ch c Mܩi th h k t A-am, l ngܩi th nht. Vy, Mt gia nh, trong Mܩi th h, vi nhng phng tin du lch thܮng c, sao hay khp mt t ܮc? C l lm, loi ngܩi cha trn ra xa hn lu vc sng -ph-rt. Tuy nhin, c ngܩi tܪng nܧc lt tht bao ph c a cu m ta ܮc bit ngy nay, tc l a cu m b mt tri qua cuc bin ci ln lao sau cht lc chm ht thi k bng gi.

Bn s 21

 

Thi gian trong tu

N- vo tu 7 ngy trܧc khi tri bt u ma (7:4, 10). Tri bt u ma ngy 17, thng 2, nm th 600 ca ǩi N- (7:11). Ma sa trn 40 ngy, m (7:12). Nܧc bao ph mt t 150 ngy (7:24; 8:3). Ngy 17, thng 7, tu tp xung. Ngy 1, thng 10, cht ni l ra, mt thy ܮc (8:5). Gi mui tu ngy 1, thng ging, nm 601 ca ǩi N- (8:13). Ra khi tu ngy 27, thng 2 (8:14-19). trong tu ni trn nܧc 1 nm, 17 ngy; trong tu tp trn ni 7 thng.

 

Ni A-ra-rt

Sau khi tri git xa ni ng chng 500 dm, tu bn tp xung mt nh trong dy ni x c-m-ni, gi l A-ra-rt, cch Ni-ni-ve 200 dm v pha Bc. Ni A-ra-rt cao chng 5100 thܧc. Dܧi chn ni c th tn l Naxuana, hoc Nakhichevan, v ngܩi ta tܪng phn m N- y, v tn ny ngha l: "N- nh c ti y."

 

on 8:20 ljn 9:17 -- Ci mng

Nu theo nh mt vi nh a cht hc suy tܪng, c nhiu ln nܧc lt trܧc nn i hng thy ny v c mt t thܩng b bin ci, th vi mt kh hu nng hn sanh ra mt Ƕ m ܧt trong bu khng kh, s thay ǰi a cht ln lao ny c th kt qu lm cho kh tri trong tro hn, thy r ci mng ܮc. c Cha Tri ch nh ci mng lm du hiu cho giao ܧc Ngi lp vi loi ngܩi rng s khng c nn nܧc lt nh vy na (9:8-17). Sau ny tri t s b hy dit bng la (II Phi-e-r 3:7).

 

on 9:18-28 -- Li tin tri ca N- (9:25-27)

Dng di ca Cham s l nhng chng tc ti t; dng di ca Sem s bo tn s hiu bit c Cha Tri chn tht; cc chng tc Gia-pht s c phn rng ln nht ca th gii, v s thay th cc chng tc Sem Nj ging dy v c Cha Tri. Li tin tri ny ܮc ng nghim khi dn Y-s-ra-n chim x Ca-na-an, ngܩi Hy-lp chim thnh Si-n, v ngܩi La-m chim x Carthage. T ti nay, cc chng tc Gia-pht lm b ch th gii v tr li tin th c Cha Tri ca Sem; cn cc chng tc Sem chim mt a v tng i khng quan trng, v cc chng tc Cham a v ti t. Tht l mt li tin tri l lng v lch s!

 

Phc trnh tm ܮc chic tu N-

Trong mt s n phm c bo co rng ngay trܧc cuc cch mng Bn-s-vch, mt nhm phi cng Nga qu quyt rng thy sܩn chic tu ln trn bng h ng ǥc ca ni A-ra-rt, khng sao ti gn ܮc. H phc trnh s khm ph y vi chnh ph Nga. Lin , Nga Hong c mt phi on i; h tm thy chic tu, bn o, v v chp hnh. Chnh lc , chnh ph ca Nga Hong b phe Bn-s-vch v thn lt ǰ, v nhng bn phc trnh y khng h ܮc cng b. Chng ta hy hy vng rng chng bao lu s c cuc iu tra v chic tu N-.

 

Truyn thoi ca x Ba-by-ln v nn nܧc lt

Theo nh Berosus k li (300 nm T.C.), cc ti liu lu tr trong miu th Marduk, thnh Ba-by-ln, c ghi nhc truyn tch ny. Mt vua, tn l Xisuthros, ܮc mt thn cnh co phi ng tu, em bn hu, b con, mi loi th vt vo , cng th lng thc cn thit. Lin , vua ny ng mt chic tu rt ln, trn cn x c-m-ni. Khi nܧc lt rt ri, vua th nhiu chim ra; ljn ln th ba, chng khng tr li na. Vua bn ra khi tu, dng mt bn th v dng t l. Mt bn c hn ca truyn thoi ny c ghi trn nhng Tm Bng Nܧc Lt m George Smith tm ܮc nm 1872 ti Ni-ni-ve.

 

Nhng truyn thoi khc

Ngܩi Ai-cp c mt truyn thoi rng c ln cc thn ty u tri t bng mt i hng thy, ch c my ngܩi chn chin chy ln ni thot nn.

Truyn thoi Hy-lp: Deucalion ܮc cnh co rng cc thn sp lm nܧc lt trn tri t v c s gian c gm gh ca n. ng bn ng mt chic tu, v tu tp trn ni Parnassus. ng th mt con b cu ra hai ln.

Truyn thoi n-Ƕ: Manu ܮc cnh co, bn ng mt chic tu, nh mt mnh ng thot nn nܧc lt tiu dit mun loi.

Truyn thoi Trung Hoa: Truyn k rng Fa-He, ngܩi sng lp nn vn minh Trung Hoa, cng v, ba con trai v ba con gi thot nn nܧc lt xy ra v c loi ngܩi dy nghch cng Thܮng .

Truyn thoi nܧc Anh: Cc t s (Druides) k mt thn thoi rng th gii li c dn l do mt tc trܪng cng bnh, o c nh trong chic tu ln mi thot khi nn nܧc lt ca ng Ch Cao lm ra Nj hy dit loi ngܩi gian c.

Dn min Polynsie: (c Chu): C truyn tch v mt nn nܧc lt, c 8 ngܩi nh chic xung m thot nn.

Dn M-ty-c: Mt ngܩi cng v con nh chic tu m ܮc cu khi nn nܧc lt bao ph tri t.

Dn Prou: (Nam M Chu): Mt ngܩi nam v mt ngܩi n ܮc cu trong mt ci thng ni trn nܧc lt.

Ngܩi Da nܧc M: C nhiu thn thoi, theo , 1, 3, hoc 8 ngܩi ܮc cu trong chic tu ni trn nܧc ngp ngn ni cao.

o Greenland: C ln tri t nghing i, mi ngܩi cht ui, tr ra mt ngܩi nam v mt ngܩi n; v sau, h li sanh ra ngܩi trn mt t. Xin xem quyn "International Standard Bible Encyclopaedia."

 

Truyn thoi ph thng

Ngܩi Ba-by-ln, A-si-ri, Ai-cp, Ba-t, n-Ƕ, Hy-lp, Trung-hoa, ngܩi x Phrygie, dn o Fiji, ngܩi Esquimaux, th dn M-chu, ngܩi Da-, ngܩi Ba-ty, dn x Prou, v mi nhnh ca ton th loi ngܩi (Smitique, Aryen, Turanien) NJu c nhng truyn thoi v mt i-hng thy tiu dit c loi ngܩi, tr ra mt gia nh. Nhng truyn thoi ny in su vo tr nh ca t tin mi chng tc trܧc khi h phn r nhau. "Ta ch c th hiu nhng thn thoi ny nu gi nh rng mt bin c nh vy tht xy ra. Mt s tin tܪng ph thng dܩng y khng pht sanh t mt yu t trc gic ca bn cht chng ta, t phi cn c trn mt thc s lch s.

 

B Ch Kho C: Nhng tm bng ghi chp nn nܧc lt

Nm 1872, ng George Smith, nhn vin Anh quc Bo tng vin, tm thy trn cc tm bng ly th vin Assurbanipal, ti Ni-ni-ve, nhng truyn tch v nn nܧc lt ging ht truyn tch trong Kinh Thnh. Ngܩi ta sao li nhng truyn tch ny trn cc tm bng c t triu i th nht ca thnh U-r, tc l thi gian gia nn nܧc lt v ǩi p-ra-ham. Ngܩi ta tm thy nhiu tm bng , trn thܩng lp li my li ny: "Nܧc Lt" -- "Thi k trܧc nn nܧc lt" -- "Cc bi vn ca thi k trܧc nn nܧc lt." Gic tr bng t st ghi tn 10 vua trܩng th tr v trܧc nn nܧc lt, sau khi ghi tn vua th 10, c thm rng: "By gi nܧc lt ph hy t."

 

N- ca x Ba-by-ln thut truyn tch nܧc lt

y l mt phn ca ti liu gi l: "Bn Anh hng ca ca Gilgamesh." Gilgamesh lm vua th 5 ca triu i -rt, l mt trong nhng triu i u tin sau nn nܧc lt. Bn anh hng ca ny tܩng thut cc cuc phiu lu ca ng; trong mt cuc phiu lu y, ng ti thm hn o l ni c tr ca Utnaspishtim, N- ca x Ba-by-ln, Nj tm kim b quyt ܮc s sng ǩi ǩi m ng tܪng Utnaspishtim bit r. Cuc ving thm ny ܮc m t trn mt ci n mi tm thy t lu nay ti Tell Billa, gn Ni-ni-ve. Trong li gii p cho Gilgamesh, Utnaspishtim (N-) k li truyn tch nܧc lt v mnh thot nn th no. Truyn tch ca ng ܮc ghi trn nhiu tm bng v tm bng ny c chi tit khc tm bng kia. i nh sau y: Hi ngh cc thn quyt nh lm nܧc lt. Cc thn ni rng: "Nguyn ti li ca ti nhn ǰ trn mnh n! Hi ngܩi Shuruppark, hy ng mt chic tu Nj cu mng ngi! Hy ng tu c 6 tng, mi tng c 7 phng. Bn trong v bn ngoi phi trt nha lch thanh. Hy th tu xung bin c. Hy em vo mi loi th vt Nj lm ging." Ti dng mi vt liu mnh c Nj ng tu. Ti em vo bc, vng, cng mi loi sanh vt mnh c. Ti cng gia nh v b con, h hng ln tu. Ti ng ca li. ti gi nh. Ti ngm xem ngy y hin ra, tht l khng khip. nh sng ǰi ra ti tm ht. Ma sa dn dp, bo t go tht, chng khc g mt trn tn cng loi ngܩi. Chic tu rung rinh. Cc thn khc lc. Ti nhn ra bin. C loi ngܩi bin thnh t st, v ging nh nhng khc g tri git y. Bo t dt, nܧc lt ht, tu tp trn ni Nazir. Ngy th by, ti th mt con b cu ra, v n quay v. Ti th mt con chim yn ra, n cng quay v. Ti th mt con qu ra; n u xung, i i li li, ku ln, m khng quay v. Ti ra khi tu v dng mt t l. Cc thn ngi mi thm v ni rng: "S khng lm nh vy na." Li rng: "Trܧc kia, Utnaspishtim l mt ngܩi; by gi hy cho hn ܮc bt t y nh chng ta, hy cho hn tht xa, ni cc ca sng."

 

B Ch Kho C: Lp do nn nܧc lt lm lng xung ti U-r

Du nhng truyn thoi v nn nܧc lt ny pha ln ch ngha a thn v mt phn truyn thn tin r rt, nhng cng t ra rng nn nܧc lt thnh mt s thc in su trong tr nh ca nhng ngܩi x Ba-by-ln thi c. Ngy nay, cch y my nm, ngܩi ta tm thy mt lp bn, chc do nn nܧc lt lm lng xung, ti ba ch: Ti U-r, cch v tr (theo truyn thoi) ca vܩn -en 12 dm; ti Fara, ni c tr (theo truyn thoi) ca N-, cch 60 dm na ngܮc dng sng; v ti Kish, mt vng ngoi ca Ba-by-ln, cch thm 100 dm na ngܮc dng sng; c l ti mt ch th t na, l thnh Ni-ni-ve, phi i 300 dm na ngܮc dng sng mi ti.

Nm 1929, ti U-r, ni sanh trܪng ca p-ra-ham, mt phi on hn hp ca Bo tng vin i hc ܩng Pennsylvania v Anh quc Bo tng vin, dܧi quyn iu khin ca Tn s C.L. Woolley, tm thy, gn chn cc g nng U-r, bn dܧi nhiu lp chng t c loi ngܩi chim c, mt vng t st ln v cng, do nܧc lt lm lng xung, dy chng 2 thܧc rܫi. Vng t st ny khng c ln di vt ca loi ngܩi, nhng c di tch ca mt th khc chn vi bn dܧi. Tn s Woolley ni rng 2 thܧc rܫi t lng khin ta hiu rng nܧc su lm v lu lm; li na, nܧc khng th ti do cc dng sng thܩng chy, nhng ch do mt nn nܧc lt ln lao nh Kinh Thnh m t. Nn vn minh dܧi lp bn do nܧc lt lm lng xung khc hn nn vn minh trn lp y, ljn ni n cho Tn s Woolley nhn thy "dng lch s thnh lnh c s gin on kinh khng." (Xem sch "Ur of the Chaldees"(1) Ca Woolley).

 

B Ch Kho C: Lp do nn nܧc lt lm lng xung ti Kish

Kish (Ukheimer, El-Ohemer, Uhaimir) pha ng Ba-by-ln, trn mt khu lng sng -ph-rt hin nay kh cn. Theo cc tm bng ghi, th Kish l th u tin ܮc xy dng li sau nn nܧc lt, trn chnh v tr c.

Bn s 22

 

Nm 1928-1929, mt phi on hn hp ca Bo tng vin Field v i hc ܩng Oxford, do Tn s Stephen Langdon iu khin, tm thy lp t st sch s do nܧc lm lng xung, gia nhng lp dܧi ca di tch thnh Kish. Lp t st ny dy 1 thܧc 60 phn, t ra c nܧc lt ln lm. Ngܩi ta thy lp t st do nܧc lt lm lng xung ngay trn di tch ca vch thnh. N khng cha vt bt c thuc loi no. Tn s Langdon bn rng c th l nܧc lt chp trong Kinh Thnh. Nhng di vt dܧi lp t st ny by t mt nn vn ha khc hn. Trong s nhng di vt tm thy, c mt chic xe nga bn bnh, bnh xe lm bng g v ng inh ng, cng vi cc b xng ca nhng th vt ko n nm gia cc cng xe. Xem sch "Field Museum Oxford University Expedition to Kish," ca Henry Field, quyn 28.

 

B Ch Kho C: Lp do nܧc lt lm lng xung ti Fara

Fara (Shuruppark, Sukkurru), ni c tr ca ng N- x Ba-by-ln, gia ܩng Ba-by-ln v U-r. Ngy xa trn b sng -ph-rt; ngy nay cch 40 dm v pha ng. y l mt nhm g nng thp, b ct ca sa mc di dp. Nm 1931, Tn s Eric Schmidt, nhn vin Bo tng vin i hc ܩng Pennsylvania, o bi Fara. ng tm thy di tch ca ba th: th trn ht, ng thi vi triu i th 3 ti U-r; th gia l ca dn Sumriens thܮng c; cn th dܧi cng thuc v thi k trܧc nn nܧc lt.

Lp do nܧc lt lm lng xung gia th chnh gia v th dܧi cng. y l lp bn mu vng, tc l ct trn ln vi t st; chc chn l ph sa do nܧc lm lng xung v ng cng li. Khng c di tch t ra loi ngܩi c tr. Dܧi lp do nܧc lt lm lng xung cn c mt lp than v tro, nhng ci st li ca mt nn vn ha bin ra mu sm, c l l di tch ca vch tܩng, gm t mu, nhng b xng, n hnh tr, n dng ng du, ni, cho, bnh, vi mt hnh thi t ra rng dn chng "vi v di khi nh, b li ht ti sn." (Hy xem "University Museum Journal," thng 9, 1931).

Cng ti Ni-ni-ve na chng? Trong tp ch "Annals of Archaeology and Anthropology," quyn XX, trang 134-35, ng Mallowan, qun c cng cuc o bi ca Anh quc Bo tng vin ti Ni-ni-ve (1932-33), c m t vic o mt ci hm ti G nng Ln, t nh ti t cha khai ph chng 81 thܧc ty. ng tuyn b rng 63 thܧc trong s 81 thܧc gm nm lp c tr tin s. Li na, chng na ܩng, gia lp th hai v lp th ba tnh t dܧi ln, c mt lp dy chng 2 thܧc rܫi, gm nhng lp bn nht v ct sng lin tip nhau, c 13 ngn ǥc bit. Theo kin ng, n t ra c mt lot ma ma rt ln. gm dܧi lp ܧt v gm trn lp ܧt khc nhau r rt. c phi l vt do i hng thy lm lng xung chng?

 

"Dng di ca ba con trai ca N-" (10:1 ljn 11:9)

y l ti liu th nm trong s ti liu hp thnh sch Sng th k, c l do Sem son tho ri trao cho p-ra-ham; Sem sng t 98 nm trܧc nn nܧc lt ti 150 nm sau khi p-ra-ham sanh ra (11:10).

 

on 10 -- Cc dn tc dng di ca N-

Gia quyn N- ra khi tu trn ni A-ra-rt, gn thܮng lu sng -ph-rt. Ri dܩng nh h di c xung xa 500 dm v pha ng Nam, v nh c ti x Ba-by-ln, l ni h c tr trܧc nn nܧc lt. Ri 100 nm sau, h b tan lc v c ting ni ln xn (10:25).

Bn s 23 -- Ni tu N- tp xung

 

Dng di ca Gia-pht -- Cc dn tc pha Bc (2-5)

Chi tc Gia-pht i v pha Bc, nh c ti nhng min chung quanh Hc hi v bin Caspienne; h tr thnh t tin cc i chng tc Caucasiennes u Chu v Chu. Ngܩi Hy-lp c mt truyn thoi rng "lapetos" (Gia-pht?) l t tng loi ngܩi.

 

Dng di ca Cham -- Cc dn tc pha Nam (6-20)

Chi tc Cham i v pha Nam. Cc tn chp y dܩng nh ch v nam b v trung b A-ra-bi, Ai-cp, b pha ng ca a Trung Hi, v min duyn hi pha ng Phi Chu. Ca-na-an, con trai ca Cham, v dng di ngܩi nh c ti x (h ly tn Ca-na-an ǥt cho x ny) sau ny tr thnh t quc ca dn Do-thi. Ai-cp vn c tn l "X ca Cham". C l chnh Cham dn u cuc di c qua Ai-cp. Tn "Khen," mt v thn Ai-cp, tng ng vi ch "Cham" trong ting H-b-r. Ai-cp cng c tn l "Mizraim" (Mch-ra-im), tc l tn ca con trai Cham. Nim-rt l mt ngܩi thuc chi tc Cham.

 

Dng di ca Sem -- Cc dn tc pha Trung (21-31)

Chi tc Sem gm ngܩi Do-thi, A-si-ri, Sy-ri, -lam phn Bc thung lng sng -ph-rt v ph cn. "Gi-bp" cu 29 c l l Gip.

 

Nim-rt (8-12)

Nim-rt l v lnh t lng danh nht trong khong 400 nm gia nn nܧc lt v p-ra-ham. ng l chu ni ca Cham (cu 8), v sanh ra t lu sau nn nܧc lt. Xt theo cc tui ghi 11:10-16, th c l ng sng sut c thi k ny. ng l mt ngܩi rt mo him.

ng ni danh l "mt tay th sn can m" (10:9); y c ngha l ng che ch nhn dn trong mt thi k m th d lun lun gy mi e da. Trn cc n v di vt thܮng c ca x Ba-by-ln thܩng c hnh mt vua ang chin thng con s t. c th l mt truyn thoi v Nim-rt.

V c dc vng kim sot loi ngܩi mau gia tng v lan trn, nn Nim-rt dܩng nh lm th lnh cng cuc xy thp Ba-bn (10:10; 11:9). Sau khi ting ni b ln xn v dn chng b tan lc, th Nim-rt li bt tay xy ct Ba-by-ln. ng cng xy ct ba th tip cn na, l -rt, A-ct, Ca-ne (cu 10), v cng c cc th y thnh mt nܧc dܧi quyn tr v ca mnh. Cc th v vng quc thi y rt nh, nhng l khi im ca lj quc ch ngha.

T lu, Ba-by-ln ܮc gi l "X s ca Nim-rt." V sau, Nim-rt ܮc tn lm thn ca Ba-by-ln, v tn ng ging nh tn "M-r-c" (xem Gi-r-mi 50:2).

Nim-rt cn c dc vng kim sot chng tc ngy cng lan rng, bn i thm 300 dm v pha Bc, v lp thnh Ni-ni-ve (du c mt bn chp l Asshur) cng ba th tip cn, l R-h-b-ti, Ca-lch, R-sen (Sng th k 10:11, 12). Min ny l nܧc pha Bc ca Nim-rt. Tri qua nhiu th k v sau, hai thnh Ba-by-ln v Ni-ni-ve ny, do Nim-rt sng lp, l nhng th ln nht th gii. C ngܩi cho rng Nim-rt chnh l Gilgamesh, vua th nm ca triu i -rt.

Cc bi vn ch tit hnh by t rng Ni-ni-ve b Ba-by-ln chim lm thuc a; l kho c hc xc nhn sch Sng th k (10:11).

Bn s 24 -- Cn nguyn ca cc dn tc

 

on 11 -- T nܧc lt ti p-ra-ham

Thp Ba-bn v ting ni ln xn (1-9)

Ting ni ln xn xy ra nhm th h th t sau nn nܧc lt, vo khong B-lc sanh ra (10:25); v, B-lc sanh ra 101 nm sau nn nܧc lt, v 326 nm trܧc khi p-ra-ham ܮc Cha ku gi (10-26). y l cch c Cha Tri lm tan lc loi ngܩi ng hu h thi hnh phn s "lm cho t phc tng" (Sng th k 1:28). Ting ni ln xn c th gii thch mt phn ti sao c nhiu thn v ti sao nhng ngܩi sng trܧc nn nܧc lt c nhiu tn khc nhau.

Cng trnh xy ct thp Ba-bn b tm thi nh ch; nhng chng bao lu, nhng k c x Ba-by-ln xy ct n li, v thp lm trung tm Nj xy ct thnh Ba-by-ln chung quanh. Thp ny lm kiu mu Nj xy nhiu thp tng t trong nhng th khc ca x Ba-by-ln, v c l gi hnh cho cc Kim-t-thp sau t lu bt u mc ln ti Ai-cp.

 

B Ch Kho C: V tr thp Ba-bn

Theo truyn thoi, thp Ba-bn ti Borsippa, cch trung tm Ba-by-ln 10 dm v pha Ty nam. Hun tܧc Henry Rawlinson tm thy mt gc nn nh, trong thnh Borsippa, mt hnh tr c ghi nh vy: "Mt vua thi xa xy thp Borsippa, cao ti gn 20 thܧc ty; nhng ng khng xy xong nh thp, v thp ǰ nt t thi xa. Ngܩi ta khng cn thn gi gn cng nܧc ca thp ny. Ma v bo cun gch i, v ngi trn mi cng b. V thn oai mnh Marduk thc gic ti xy thp li. Ti khng thay ǰi v tr hoc tܩng nn ca n. Gp lc thun tin, ti li xy gch, lp mi ngi, v vit tn ti trn hin ca thp. Ti xy li y nh bao nhiu ǩi trܧc, v dng vm trn cht thp ging nh thi xa." y c v nh mt truyn thoi v thp Ba-bn xy l d.

Cc nh kho c thܩng ngh rng c l hn l v tr tht ca thp Ba-bn trung tm thnh Ba-by-ln, v n chnh l di tch ngay pha Bc miu th Marduk. ng G.Smith tm thy mt tm bng ghi rng: "S xy ct thp tr danh ny lm mch lng cc thn. Trong mt m, cc thn ph hy cng trnh xy ct ca h. Cc thn khin h tan lc khp ni, v lm ln xn ting ni ca h. Cc thn ngn cn bܧc tin ca h. Cc thn khc lc thm thit v c Ba-by-ln." y dܩng nh l mt truyn thoi v thp Ba-bn. By gi l mt h rng chng 34 thܧc vung, v ngܩi ta ti ly gch. Khi cn ng vng, th thp gm c nhiu tng chng cht ln nhau, tng trn li nh hn tng dܧi, v trn nh thp l miu th Marduk.

 

"Dng di ca Sem" (11:10-26)

y l ti liu th su trong cc ti liu. on 10:21-31, dng di ca Sem ܮc ghi tn mt cch tng qut hn. Ti y, dng di ܮc a thng t Sem ti p-ra-ham, gm 10 th h tt c, trong khong 427 nm. C l chnh Sem chp c gia ph ny, v ng sng sut thi gian gm trong . Dܧi y l mt biu ch t cc ǩi t A-am ljn nܧc lt, theo nh chp on 5, v t nܧc lt ljn p-ra-ham, theo nh c chp y (on 11).

 

Tui lc sanh con trai

Hܪng th

Tui lc sanh con trai

Hܪng th

A-am

130

930

A-bc-st,

sanh sau nn nܧc lt

2

 

St

105

912

A-bc-st

35

438

-nt

90

905

S-lch

30

433

K-nan

70

910

H-be

34

464

Ma-ha-la-le

65

895

B-lc

30

239

Gi-rt

162

962

R-hu

32

239

H-nc

65

865

S-rc

30

230

M-tu-s-la

187

969

Na-c

29

148

L-mc

182

777

Tha-r

130

205

N- lc nn nܧc lt xy ra

600

950

p-ra-ham, vo x Ca-na-an

75

 

Cng:

1656

 

Cng:

427

 

Theo cc con s trn y, th:

T A-am ljn nn nܧc lt c 1656 nm; t nn nܧc lt ljn p-ra-ham c 427 nm.

A-am sng ng thi vi M-tu-s-la 243 nm.

M-tu-s-la sng ng thi vi N- 600 nm, v vi Sem 98 nm.

Ch c 126 nm gia lc A-am qua ǩi v lc N- sanh ra.

N- cn sng 350 tui sau nn nܧc lt; ng qua ǩi 2 nm trܧc khi p-ra-ham sanh ra.

Sem sng t 98 nm trܧc nn nܧc lt ti 502 nm sau nn nܧc lt.

Sem sng cho ti 75 nm sau khi p-ra-ham vo x Ca-na-an.

A-am cn sng lc chu by ǩi ca ng sanh ra.

N- sng ti ǩi th chn ca dng di mnh.

ct bn mt, tr ra B-lc v Na-c, ht thy cn sng lc p-ra-ham sanh ra.

Trong thi trܩng th dܩng y, dn s tng ln rt mau chng.

Trܧc nn nܧc lt, ngܩi ta sng rt lu. T tr i, tui th ln ln gim bt.

 

"Dng di ca Tha-r" (11:27 ti 25:11)

y l ti liu th by trong s ti liu hp thnh sch Sng th k. C l truyn tch p-ra-ham do chnh p-ra-ham v Y-sc chp.

* * *

on 11 -- T nn nܧc lt ti p-ra-ham2

Thi k ny trong lch s x Ba-by-ln

Sau khi ghi tn 10 vua tr v trܧc nn nܧc lt, cc bi vn ca x Ba-by-ln thi c cn thm rng: "By gi nܧc lt hy ph mt t."

Ri c ghi tn 100 vua ca 20 th, hoc triu i khc nhau, tr v sut thi k gia nn nܧc lt v Hammurabi, l k ng thi vi p-ra-ham.

V phn u ca thi k ny, trn cc tm bn thnh lnh rt ngn thi hn ca cc ǩi tr v, rt t cc con s ln lao qu xung cc con s va phi. Nh vy l nh du con ܩng phn chia gia "lch s" (tc l nhng bn ghi chp cc bin c ng thi nay) v "tin s" (tc l nhng bn ghi chp cc bin c thi xa, cn c vo khu truyn, hoc dch t ch tܮng hnh thܮng c ra ch tit hnh; v khi y ngܩi ta khng on ܮc ch tܮng hnh, hay l džc sai).

 

Nhng nܧc gm mt th

Lc m u lch s, c nhng khu nh c ti Kish, Lagash, -rt, U-r, Eridu, Nippur, A-ct, Ba-by-ln, Larsa, Fara, v nhiu ch khc. C nhng th nh chung quanh c vch ly, mi th dܧi quyn cai tr ca mt vua, hoc mt ngܩi va lm vua, va lm thy t l. Cc vua ny xung Ƕt vi nhau lun. Thܩng khi mt th kim sot ܮc nhiu th khc, v nh vy, to thnh mt tiu lj quc. Nn thng tr ny ko di mt thi gian, ri tan r, hoc chuyn qua mt hoc nhiu th khc. Cc vua ny ghi chp cc chin cng ca mnh trn nhng tm bng t st, v my nm gn y, ngܩi ta o bi ܮc c ngn tm bng nh vy. Tuy nhin, cc tm bng khng ch t cc th triu i ny ng thi vi nhau, hoc k tip nhau ti mc no. Vy, nin biu ca thi k ny rt khng xc thc.

Sau y c k khai nhng triu i chnh yu cai tr x Ba-by-ln gia nn nܧc lt v thi p-ra-ham, y theo cc tm bng y. Hy ch : Nhng trung tm c dn ny vn cn tp hp chung quanh Eridu, l vܩn -en theo truyn thoi, v chung quanh Fara, l ni c tr ca N- theo truyn thoi.

Bn s 25

 

Triu i Kish

Cc tm bng gi triu i ny l triu i th nht sau nn nܧc lt. Kish l mt vng ngoi ca Ba-by-ln, gn v tr ca thp Ba-bn. Ba-by-ln l th ti c, rng ln, c t trܧc nn nܧc lt, v l th chnh ca x Ba-by-ln trong thi k theo sau nn nܧc lt. Chnh ti y m Tn s Langdon tm ܮc di tch ca lp do nܧc lt lm lng xung.

 

Triu i Lagash

Lagash l th nܧc th nht ca ngܩi Sumriens, hoc dng di Cham, sau nn nܧc lt, nam b x Ba-by-ln, cng nh Kish l th ca nܧc Smitique (dng di ca Sem) th nht bc b x Ba-by-ln; hai th ny cch nhau chng 100 dm. Eannatum, mt vua ca Lagash, tr phc ܮc ton x Ba-by-ln, v chnh quyn ca ng lan rng ti ngܩi -lam vng cao nguyn pha ng. Lagash l mt trung tm th vin, do Sarzec o bi nm 1877-1901.

 

Triu i -rt

-rt cng gi l Uruk, hoc Warka, mt trong nhng th do Nim-rt xy ct, ch cch vܩn -en theo truyn thoi c 50 dm. Mt vua ca -rt tn l Gilgamesh. Mt vua khc tn l Lugalziggissi, l vua u tin tin ti a Trung Hi t nhiu th h trܧc khi p-ra-ham ra i theo ting c Cha Tri ku gi. Vua ny t xng l "cha ca th gii." -rt do Roldewey o bi nm 1913, li do Noldeke v Jordan o bi nm 1928-33. H nhn thy -rt l mt trong nhng th c nht, c 18 lp tin s ǥc bit. -rt l trung tm th ly thn Ishtar, v trong cuc th ly ny, ngܩi ta bt buc phi phm ti gian dm.

 

Triu i A-ct

A-ct, cng gi l Sippar, l mt th khc do Nim-rt xy ct, v cng l mt trung tm th vin. A-ct cch Fara, ni c tr ca N- theo truyn thoi, chng 100 dm v pha ty bc. Ti y pht xut SARGON nj nht, l mt chin s lng danh trܧc thi p-ra-ham; ng cai tr t x -lam ljn ni Si-na-i, v t xng l "vua ca bn phng th gii." ng l mt nh i chinh phc, i kin thit, v pht trin vn hc. ng sng lp mt th vin s. Ngܩi ta tܪng rng ng gn ng thi vi Chops, l ngܩi xy ct Kim t thp Ln Ai-cp.

 

Cc triu i U-r

U-r ch cch Eridu, vܩn -en theo truyn thoi, c 12 dm. Sau nn nܧc lt, thnh U-r b cc th tip cn cܧp ph t lu. Nhng ng thi p-ra-ham, U-r tr thnh th quan trng bc nht th gii. Dܧi ǩi tr v ca hai vua danh ting hn ht, l Ur-engur v Dungi, U-r thng tr t vnh Ba-t ti a Trung Hi.

 

Triu i Ba-by-ln

Vo khong p-ra-ham di c qua x Ca-na-an (2000 nm T.C), thnh Ba-by-ln, dܧi s tr v ca Hammurabi, chim ܮc ngi b ch. Hammurabi, mt chin s lng danh, xy nhiu miu th, o nhiu con kinh, v son tho mt b lut. Ngܩi ta thܩng cho ng l mt vi Am-ra-phn Sng th k 14:1.

* * *

on 11 -- T nn nܧc lt ti p-ra-ham3

Thi k ny trong lch s Ba-by-ln2

Nhng cuc o bi ti U-r, qu hng ca p-ra-ham

U-r, cng gi l Mugheir v Mugayyar, xa kia l mt hi cng trn vnh Ba-t, ca sng -ph-rt, cch xa Eridu, v tr ca vܩn -en theo truyn thoi, 12 dm. y l mt th trܧc nn nܧc lt, b nܧc lt ph hy, ri ܮc xy ct li. Ngay trܧc thi p-ra-ham, U-r l th trng l nht th gii, l mt trung tm ch to, nng nghip v hng hi trong mt x ph nhiu v giu c l lng. Nhng thng Ƕi i ra bn phng, ti cc x xa xi, nhng chic tu i t cc bn ca U-r dc theo vnh Ba-t, ch rt nhiu ng v cng. on, vo khong thi p-ra-ham, U-r b thnh Ba-by-ln lm cho lu m, nhng vn cn l mt th quan trng cho ti thi lj quc Ba-t. Vo khong ny, vnh Ba-t li ra pha bin, v sng -ph-rt ǰi ܩng, chy 10 dm v pha ng; cn thnh U-r b b hoang vu v b chn vi bi nhng trn bo ct ca sa mc.

Cc di tch ca U-r.-- C mt s th chng cht ln nhau, v th ca p-ra-ham gn dܧi cng. Nhng th ny gm mt g nng cao, chung quanh c nhng g nng ph thuc thp hn, chim mt khong di chng 2 dm t Ty-bc ti ng-nam, v rng chng na dm. Trn khong di 2 dm rܫi, ngܩi ta d thy di tch ca bc vch bao quanh thnh, dy chng 23 thܧc ty v cao chng 26 thܧc ty. Khu thnh a, gm nhng miu th v cung in, c bc vch bn trong bao quanh, di chng 130 thܧc ty, v rng chng 65 thܧc ty.

Bo tng vin i hc ܩng Pennsylvania v Anh quc Bo tng vin c mt phi on hn hp dܧi quyn iu khin ca C.L.Woolley, i lm vic sut 12 ma (1922-1934), mi ma gm 4 hoc 5 thng tit ng. Vi 200 cng nhn lm vic mi ma, phi on hon ton khm ph cc b mt ca nhng di tch ny.

Ziggurat, hoc Miu Thp, lm theo kiu mu thp Ba-bn, hin nay l g nng cao nht; v ng thi p-ra-ham, n l cng trnh kin trc d nhn thy nht trong th. N ܮc Nabonidus xy ct li vo th k th 6 T.C., trn i tch ca miu th ng thi p-ra-ham; cn chnh miu th ny cng ܮc xy ct li trn nn (nay vn cn) ca mt miu th khc xy t thi tin s.

Theo nh p-ra-ham ܮc thy, thp ny hnh vung, c hin, v xy bng gch vng chc; cc hin k tip nhau c trng cy ln v cy nh; trn nh thp c miu th thn Mt Trng.

Cc miu th: Hai miu th ln nht l miu th Nannar; nam thn Mt Trng v miu th Ningal, n thn Mt Trng; hai n thn ny ni ting ng thi p-ra- ham; c rt nhiu bn th, phng nh, ni ca cc nam t s, n t s v ti t. l cc thn m thn ph p-ra-ham th ly.

Cc lng tm: L lng hn ht l khm ph ܮc nhng bu vt v gi trong lng tm ca hong hu Shubad Mes-kalam-dug v mt vua v danh, tng dܧi ca mt ngha a, thuc v khong gia thi p-ra-ham v nn nܧc lt. Cng vi hi ct hong hu ny, cn tm thy mt vng min bng vng, mt khn trm u, rt nhiu ngc, vng eo c v n trang bng vng, bc, bu thch, tch, da, hp ǿng trang im, chn ǿng thuc v mt, v mt ǩn th cm bng vng. Cng c hi ct ca 40 cung n b chn chung vi hong hu, cng v s dng c bng ng, thau, v la, Nj hu h hong hu trong ǩi sau; c di tch ca mt chic xe nga cng vi hi ct nhng con vt ko n. Ngy nay ta c th xem thy mi vt ny ti Bo tng vin i hc ܩng Philadelphia. N chng minh mt mc k xo rt cao trong thi thܮng c , v t ra lc y h dng mng ngܩi lm t l v tin c ǩi sau.

Mt khu nh ng thi p-ra-ham cng tm thy: no nh , tim bun, trܩng hc, miu th, v c ngn tm bng, giy t bun bn, giao ko, bin lai, bi ht, l thc, vn vn. Ngy nay ta c th thy chnh cc ܩng ph m p-ra-ham i. Nh xy bng gch, c hai tng, ngang vi mt ܩng, v bn trong c sn.

* * *

on 11 -- T nn nܧc lt ti p-ra-ham4

Thi k ny trong lch s Ai-cp

Du truyn tch Kinh Thnh bt u ti x Ba-by-ln, nhng chng bao lu n chuyn qua Ai-cp; v t v sau, Ai-cp hin ra trong Cu Чc.

Sau nn nܧc lt t lu, nܧc Ai-cp ܮc sng lp bi Mch-ra-im, con trai ca Cham. N ܮc gi l "x ca Cham."

Du nn vn minh ܮc m mang ti x Ba-by-ln, dܧi ǩi tr v ca Nim-rt, Sargon v Hammurabi, nhng n tn trin mau l hn ti Ai-cp, dܧi 12 triu i u tin, bao gm thi k gia nn nܧc lt v p-ra-ham.

31 triu i ca Manetho. -- Manetho, ngܩi Ai-cp, khong 250 nm T.C., chp lch s Ai-cp, sp ǥt thnh 31 triu i, t Menes, vua u tin trong lch s, ljn khi A-lch-sn i lj, vua Hy-lp chinh phc Ai-cp, nm 332 T.C.. Cho ti ngy nay, ngܩi ta vn tha nhn lch s Ai-cp thi xa gm 31 triu i; v i cng, cc s khm ph ca kho c hc xc chng tht c 31 triu i y.

 

 

 

ng thi vi

Triu i th 1

Menes

Nim-rt (?)

Triu i th 2

 

 

Triu i th 3

 

 

Triu i th 4

Kim t thp

Sargon (?)

Triu i th 5

 

 

Triu i th 6

 

 

Triu i th 7

 

 

Triu i th 8

 

 

Triu i th 9

 

 

Triu i th 10

 

 

Triu i th 11

 

 

Triu i th 12

2000 T.C.

p-ra-ham

Triu i th 13

 

 

Triu i th 14

 

 

Triu i th 15

 

 

Triu i th 16

1800 T.C.

Gi-sp (?)

Triu i th 17

 

 

Triu i th 18

1580-1340

Mi-se

Triu i th 19

1340-1200

 

Triu i th 20

1200-1100

 

Triu i th 21

1100-950

a-vt

Triu i th 22

950-750

 

Triu i th 23

750-720

 

Triu i th 24

720-712

 

Triu i th 25

712-663

 

Triu i th 26

663-525

 

Triu i th 27-31

525-332

Ba-t

Thi k dܧi quyn lj quc Hy-lp

322-30 T.C.

Bn Septante

Thi k dܧi quyn lj quc La-m

30 T.C.-300 S.C.

ng Christ

 

Thot tin, Ai-cp gm mt s nhm gia tc, hoc b lc nh, mi nhm gi l mt "nܧc." H c thi k "tin s," ngha l mt thi k trܧc khi ghi chp nhng bin c thi nay, duy c nhng thn, thn v vua sng lu trong thi nguyn thy. H bit dng vng, bc, ng, ch v la. H c ch vit v bit ng tu.

 

Ba thi k trng i ca lch s Ai-cp l:

Nܧc thi c: Triu i th 3 ti triu i th 6. K nguyn xy ct Kim t thp. Theo nhiu kin khc nhau, cc triu i ny vo nhng khong gia 4000 nm T.C. ti 2000 nm T.C.; nhng thܩng th cho l vo khong 2700 nm T.C..

Nܧc khong gia: Triu i th 11 v 12. K nguyn o kinh. y l mt thi k rt thnh vܮng. Khong 2000 nm T.C. Thi p-ra-ham.

Thi k lj quc: Triu i 18 v 19. 1600-1200 T.C. quc th nht cm quyn c th gii m ngܩi ta bit hi . Cai tr t x -thi--bi ljn sng -ph-rt. y l thi k dn Y-s-ra-n kiu ng ti Ai-cp.

Nin biu Ai-cp ܮc thnh lp kh ng t nm 1600 T.C.; nhng trܧc , th rt m h. Vy, cc nh Ai-cp-hc ch nh khc nhau v nin hiu ca Menes, vua th nht ca thi k lch s, nh sau ny: Petrie, 5500 T.C.; Mariette, 5000; Brugsch, 4500; Chabas, 4000; Lepsius, 3900; Bunsen 3600; Hall, 3500; Breasted 3400; Barton 3400; Meyer 3300; Scharff, 3000; Poole 2700; G. Rawlinson 2450; Wilkinson 2320; Sharpe 2000. Nh vy, ta c th thy rng Petrie v Breasted, l hai nh Ai-cp-hc tr danh nht, sai bit nhau ti hn 2000 nm i vi khi im ca lch s Ai-cp. Hai ng ny cng sai bit nhau c ngn nm v nin hiu ca cc Kim t thp, v 700 nm v thi k cc Hyksos (dng vua tr v ng thi dn Do-thi kiu ng ti Ai-cp). Ngy nay ngܩi ta c khuynh hܧng h thp cc nin hiu trong nin biu Ai-cp v Ba-by-ln, cho rng Kim t thp Ln ܮc xy ct khong 2400 hoc 2500 nm T.C.

Nin biu ca Kinh Thnh v nin biu ca Ai-cp. -- Ngܩi Ai-cp c truyn thuyt rng nn nܧc lt xy ra trong thi tin s. Nn vn minh Kim t thp pht trin sau nn nܧc lt. Phi c th gi cho gia quyn N- sanh con chu rt ng c. Kinh Thnh dܩng nh ǥt nn nܧc lt vo khong 2400 T.C.; cn cc nh Ai-cp-hc tnh ǰ ng rng thi k lch s Ai-cp bt u khong 3000 nm T.C. (xem trn); nh vy l ǥt 600 nm trܧc nn nܧc lt nhng bin c ng phi xy ra lu lm sau nn nܧc lt. dܩng nh l mt mu thun gia nin biu Ai-cp v nin biu Kinh Thnh. Nhng da vo on lun v nin biu Ai-cp trn y, ta c th nhn xt rng mt vi nh Ai-cp hc em khi im ca thi k lch s Ai-cp xung sau 2400 nm T.C.; v ta phi nh rng bn Septante v bn Ng kinh Sa-ma-ri y nin hiu Kinh Thnh cho nn nܧc lt lui v 3000 T.C. (xem dܧi mc "Nin biu Cu Чc"). Nh vy, ch c vi h thng nin biu Ai-cp mu thun vi vi h thng nin biu Kinh Thnh; cn nhng nin biu khc th ph hp hon ton.

* * *

T nn nܧc lt ti p-ra-ham5

Thi k ny trong lch s Ai-cp2

Thi i th nht.-- Menes (Mena), vua lch s th nht, cng c nhiu b lc khc nhau, v thng nht Thܮng-Ai-cp vi H-Ai-cp. ng chim c vng Si-na-i v khai thc cc m lam ngc . Mt vi nh hc gi cho rng ng l mt vi Mch-ra-im, con trai ca Cham. C l ng gn ng thi vi Nim-rt; ang khi Nim-rt ǥt nn tng ca lj quc ch ngha gia cc tiu bang ca x Ba-by-ln, th Menes cng lm vic y ti Ai-cp. Ngܩi ta tm thy phn m ng ti Abydos, v trong c mt ci bnh trng men xanh l cy c khc tn ng. Triu i ny c 9 vua.

Triu i th hai.-- 9 vua. Nhng tn Smitique ch t cuc giao dch vi Ba-by-ln. Khai thc cc m vng Si-na-i.

Triu i th ba.-- 5 vua. Tip tc khai m vng Si-na-i. ng tu di chng 48 thܧc Nj bun bn ti vng a trung hi; t chc hng hi ti x Li-ban. Bt u k nguyn Kim t thp. Zozer xy ct "Kim t thp c bc" ti Sakkarah, cch thnh Mem-phi (xem -s 9:6) 2 dm v pha Ty, c 6 tng c sn tht v trong, gn ging nh cc miu thp ca x Ba-by-ln vy. Sau , Snefru (Seneferu) bt chܧc Zozer, nhng lp kn cc tng c sn tht v, lm thnh cc sܩn phng phiu. tht l Kim t thp u tin, ti Meydum, gn Sakkarah.

Triu i th t.-- 7 vua. Tuyt im ca k nguyn Kim t thp. Xy ct 3 Kim t thp ca Chops (Khufu), Khafre (Cephren), Menkure (Menkaura) ti Gizeh, cch kinh thnh Le Caire 8 dm v pha Ty. Ln nht l Kim t thp ca Chops, mt trong nhng vua hng mnh nht ca Ai-cp. Ri ti Kim t thp ca Khafre, c khc tܮng nhn s (sphinx) m mt l chnh mt ng. Cn trong Kim t thp ca Menkure th ngܩi ta tm thy chnh xc ܧp ca ng.

Triu i th nm.-- 9 vua. Tip tc khai m vng Si-na-i. C cc phi on thng mi vܮt a trung hi, ti cc x Ph-ni-xi, Sy-ri v -phia (ICc Vua 9:28).

Ngܩi Ai-cp rt mnh tin c ǩi sau. vܩn pha Ty Kim t thp ca hong hu Khent-Kawes, thuc triu i th 5, ngܩi ta thy mt chic tu di chng 36 thܧc, ngang chng 5 thܧc, m b cho khc su vo Nj ch linh hn b qua th gii bn kia. Lng tm ca cc Pha-ra-n (vua Ai-cp) cha nhiu vt bu ca th gii ny m h tܪng c th em theo qua th gii bn kia.

Triu i th su.-- 6 vua. Nܧc thi c chm dt. Pepi nj nh, vua th nm, tr v 90 nm; l ǩi tr v lu di nht trong lch s.

Cc triu i th by, tm, chn, mܩi.-- 20 vua. Thi k phn tn; nhiu nܧc giao tranh vi nhau.

Triu i th mܩi mt.-- 7 vua. Khi u nܧc hng mnh khong gia; nܧc ny tn ti sut triu i th 12.

Triu i th mܩi hai.-- 8 vua. Amenembet nj tam xy ct miu th Serabit ti vng Si-na-i; ti y, Petrie mi tm thy li vit c ch ci c nht th gii. C nhiu cuc giao dch vi x Sy-ri. o mt con kinh t sng Ni-l ti Hng hi. Senusert nj nht xy thp hnh chp (oblisque) ti thnh n (Sng th k 41:45), ljn nay vn cn. Ngܩi ta thܩng ngh rng Senusert nj nh chnh l Pha-ra-n khi p-ra-ham gh thm Ai-cp.

Cc kim t thp Ai-cp khng ging nhng miu thp Ba-by-ln, v trn cht nhng miu thp ny c xy ni th ly cc thn; cn Kim t thp ch l m phn ct Nj vnh cu ha vinh quang ca cc Pha-ra-n xy ct n. S ham m Kim t thp bt u t triu i th nht, v ti triu i th t th ln ljn cc Ƕ.

Kim t thp ln ca Chops.-- y l cng trnh kin trc v i nht ca cc thi i. Chim mt khong hn 5 mu ty v cao chng 155 thܧc ty (nay cn chng 145 thܧc). Tnh phng Nj xy ct n, phi dng 2.300.000 phin , mi phin dy ǰ ng gn 1 thܧc ty v cn nng ǰ ng 2 tn rܫi. Xy bng nhiu lp phin vi o s si, ngoi cng l lp phin hoa cng chm tr tuyt xo v rp nhau rt kht. Nhng phin ca lp ngoi cng ny b bc v em dng xy ct kinh thnh Le Caire. Gia sܩn pha Bc c mt li i rng gn 1 thܧc ty, cao chng 1 thܧc 25, dn vo mt phng c trong nguyn khi, dܧi mt t chng 33 thܧc ty v cch nh Kim t thp gn 200 thܧc ty. Gia phng ny v nh Kim t thp li c hai phng khc, c nhiu tranh v v tܮng chm m t chin cng ca vua ny. Xc ܧp ca Chops khng c .

Xy ct th no?-- Ngܩi ta dng dng c bng v bng ng m ly t mt hm cch xa 12 dm v pha ng, th tri qua sng Ni-l trong ma lt, ri c nhng on ngܩi v tn dng dy ko trn con ܩng rt di thoai thoi m h ǡp cho cng cuc xy ct ny. H dng nhng ci nm c y nh ci ni m ko ln v a ti ng ch; nhng ci nm ny lin tip a qua mt pha ging, ri li qua pha kia. Tnh ra phi c 10 vn ngܩi lm vic lun 10 nm Nj ǡp xong ܩng t trn y, ri phi mt 20 nm na mi xy xong chnh Kim t thp. Ht thy l lao cng cܫng bch, giai cp th thuyn v ti mi b ko i lm vic, dܧi ci roi da tn nhn, khng cht thng xt ca bn c cng.

Tnh cch quan trng.-- im k l ca cc Kim t thp l n ܮc xy ct ngay lc khi u lch s. Hun tܧc Flinders Petrie gi Kim t thp ca Chops l "cng trnh kin trc ln lao nht v tnh ng nht m th gii tng mc kch." Bch khoa T in Brilannica lun rng: "Sc c m Kim t thp chng minh tht ln bng sc c ca bt c ngܩi no ngy nay."

 

on 12 -- S ku gi p-ra-ham

y bt u truyn tch S Cu Chuc. Trong vܩn -en, ng ljn chuyn tch ny. 2000 nm sau khi loi ngܩi ܮc dng nn v sa ng, 400 nm sau nn nܧc lt, by gi, gia mt th gii sa xung vng th ly hnh tܮng v gian c, c Cha Tri ku gi p-ra-ham Nj ng tr nn nh sng lp mt phong tro c mc ch i Li v Cu Chuc loi ngܩi.

Trong thi i tin phong ca a cu ny, ang khi cc dn tc vn cha vܮt qua mc t chc b lc v ang tm kim cng nh c trn nhng t ai tt hn, th p-ra-ham, mt ngܩi cng bnh, tin th c Cha Tri, ch chng th ly hnh tܮng, mt trong s t ngܩi cn c gi c phong ca Ƕc thn ch ngha t lc thi s, ܮc c Cha Tri ha vi dng di mnh rng:

1. Chng s tha hܪng x Ca-na-an.

2. Chng s tr nn mt dn tc hng mnh.

3. V nh chng, mi nܧc s ܮc phܧc.

Li ha ny (12:2, 3; 22:18) l tܪng cn bn m c Kinh Thnh l mt bi ging lun rng ra. Trܧc ht, c Cha Tri ku gi p-ra-ham ti U-r (Cng-v cc S- 7:2-4; Sng th k 11:31). Ngi li ku gi ng na ti Cha-ran (Sng th k 12:1-4), ti Si-chem (Sng th k 12:7), ti B-tn (Sng th k 13:14-17), v hai ln ti Hp-rn (Sng th k 15:5, 18; 17:1-8). Li ha ܮc lp li cho Y-sc (Sng th k 26:3, 4) v Gia-cp (Sng th k 28:13, 14; 35:11, 12; 46:3, 4).

 

p-ra-ham

Cn c vo Sng th k 11:26, 32; 12:4 v Cng v cc s 7:2, 4, th dܩng nh p-ra-ham sanh ra lc thn ph ca ng 130 tui, v ng chng phi l con u lng theo nh Sng th k 11:26 ng . p-ra-ham ܮc 75 tui khi vo x Ca- na-an; chng 80 tui th ng gii cu Lt v gp Mn-chi-x-c; 86 tui khi ch-ma-n sanh ra; 99 tui khi S-m b hy dit; 100 tui khi Y-sc ra ǩi; 137 tui khi Sa-ra qua ǩi; 160 tui khi Gia-cp sanh ra. ng qua ǩi nm 175 tui, tc l 115 nm trܧc khi Gia-cp di c xung Ai-cp.

 

Pht trin s th ly hnh tܮng

p-ra-ham chng phi ngܩi th ly hnh tܮng, nhng ng sng trong mt th gii th ly hnh tܮng. Lc ban u, loi ngܩi ch c mt c Cha Tri; v trong vܩn -en, h ܮc thng cng kh thn mt vi Ngi. Nhng khi h phm ti v b xua ui, th mt s hiu bit nguyn thy v c Cha Tri; ang khi r rm trong bng ti Nj tm phng gii quyt nhng b mt ca ǩi sng, h bn quay ra th ly cc sc mnh thin nhin m h cho l ngun s sng. V tnh giao l phng php do c s sng, nn n ng mt vai rt quan trng trong tn gio thܮng c x Ba-by-ln. Cc bi vn ch tit hnh by t rng mt phn ln l thc m t tnh giao gia cc nam thn v n thn do (theo nh h ngh) m c mun vt. Ri mt tri, ma v nhiu sc mnh thin nhin khc cng ܮc thn thnh ha, v s sng ca th gii ty thuc vo chng. Cc vua v c quyn hnh nn cng ܮc tn lm thn. Nhiu th v nhiu nܧc tn k sng lp lm thܮng ǣng thn: t nh Asshur, t ph ngܩi A-si-ri , tr nn thܮng ǣng thn ca h; v Marduk (Nim-rt), ngܩi sng lp Ba-by-ln, tr nn thܮng ǣng thn ca thnh y. cho cc thn ܮc thc hu hn, h lm tܮng Nj hnh dung chng; ri chnh tܮng li ܮc th ly nh l thn. Vy, loi ngܩi t ch ngha Ƕc thn nguyn thy m nho xung vc su ca ch ngha a thn vi v s hnh tܮng; mt vi s th ly ny, trong lc thc hnh, tht l h hoi v gh gm khn t xit.

 

S th ly hnh tܮng ng thi p-ra-ham

Thnh U-r thuc x Ba-by-ln, v ngܩi Ba-by-ln c nhiu nam thn, n thn. H th la, mt tri, mt trng, cc ngi sao, v nhiu sc mnh thin nhin khc na. Nim-rt, ngܩi t tn ln nghch cng c Cha Tri bng cch xy thp Ba-bn, t v sau ܮc nhn nhn l thܮng ǣng thn ca x Ba-by-ln. Ngܩi ta thܩng gi tn ng l Marduk; v sau, h cho ng l mt vi Bel. Shamash, l tn ca thn Mt Tri. Sin, nam thn Mt Trng, l thܮng ǣng thn ca thnh U-r, qu hng p-ra-ham. V ca Sin tn l Ningal, n thn Mt Trng ca thnh U-r. N c nhiu tn v ܮc th ly khp cc th nh l Mu Thn. N cng c tn l Nina, do m ǥt tn thnh Ni-ni-ve. Trong x Ba-by-ln ngܩi ta thܩng gi n l Ishtar. N l tnh dc ܮc thn thnh ha, v s th ly n i hi phi phng tng theo tnh dc. S gian dm "thnh" ti miu th n l mt phong tc ph thng gia vng ph n x Ba-by-ln. Trong cc miu th n c nhng phng trang bin lch s, ti n t s tip ǩn ng ti th ly bng nhiu nghi l nh nhuc. Ngoi ngܩi n t s mi dm , mi thiu n, thiu ph, hoc qu ph NJu phi hnh dm trong cc nghi l y rt t l mt ln trong ǩi mnh.

 

p-ra-ham tin c Cha Tri Ƕc nht v nh

ng bo ca p-ra-ham l k th ly hnh tܮng. Thn ph ng cng th ly hnh tܮng (Gi-su 24:2). C truyn truyn khu rng lc cn th u, ng b bt b v khng chu th ly hnh tܮng. p-ra-ham lm th no m bit ܮc c Cha Tri? Chc l nh c Cha Tri trc tip khi th. Hn na, cn c vo nhng con s on 5 v on 11, ta thy N- cn sng lc p-ra-ham sanh ra, M-tu-s-la sng ng thi vi N- 600 nm, v A-am sng ng thi vi M-tu-s-la 243 nm. Vy, p-ra-ham c th ܮc Sem trc tip dy cho bit truyn tch nܧc lt do N- k, v truyn tch A-am cng vܩn -en do M-tu-s-la k.

 

p-ra-ham vo x Ca-na-an (Sng th k 12:4-9)

Ni p-ra-ham dng li u tin l Cha-ran, cch U-r chng 600 dm v pha Ty bc, v cch x Ca-na-an 400 dm v pha ng bc. ng t U-r ra i, tm mt x ti c th gy dng mt dn tc thot khi s th ly hnh tܮng, mc du ng chng bit mnh i u (H-b-r 11:8). Nhng thi y Cha-ran l mt min rt ng dn, c ܩng i Ba-by-ln, A-si-ri, Sy-ri, Tiu t v Ai-cp; cc thng Ƕi v qun Ƕi lun lun tri qua nhng con ܩng ny. Nhn dn th ly hnh tܮng; h cng th thn Mt Trng ca thnh U-r. Vy, sau khi cha, l Tha-r, qua ǩi, th p-ra-ham, do s ku gi ca c Cha Tri, li tin bܧc i tm mt x dn tha tht hn.

Si-chem, ni p-ra-ham dng li u tin trn t Ca-na-an, chnh gia x, v nm trong mt thung lng p tuyt, gia ni -banh v ni Ga-ri-xim. Ti y, p-ra-ham dng mt bn th cho c Cha Tri, nhng chng bao lu, ng li tin xung pha Nam Nj thm him x ny nhiu hn na.

Ri ng dng li ti B-tn, cch Si-chem 20 dm v pha Nam, v cch Gi-ru-sa- lem 10 dm v pha Bc. y l mt trong nhng ch cao nht ca x Ca-na-an, bn pha c phong cnh p . C l p-ra-ham i dc theo nh dy ni, v thung lng sng Gi-anh pha ng v ng bng m bin pha ty c kh ng ngܩi . Ti B-tn, ng cng dng mt bn th, y nh ng dng ti Si-chem v v sau dng ti Hp-rn, chng nhng Nj nhn nhn c Cha Tri, song cng Nj tuyn b c tin ca mnh vi dn chng m ng ljn chung . Chc ng a thch B-tn, v khi t Ai-cp tr v, ng nh c ti y cho ljn khi ng v Lt phn r nhau.

 

p-ra-ham kiu ng ti Ai-cp (12:10-20)

Khi t B-tn tin xung pha Nam, chc ng i gn st Gi-ru-sa-lem; nu Mn-chi-x-c l Sem, c l p-ra-ham gh thm Sem, v ng chc phi quen bit Sem ti x Ba-by-ln. V c nn i km, p-ra-ham c i sut nim Nam m vo Ai-cp, v kiu ng ti cho ljn khi ht nn y. Thiu iu ng lm nn. V ng l Sa-ra, c nhan sc, v cc vua cha hng mnh c l "tch thu" m nhn cho phn mnh v git chng h i. V sau, p-ra-ham cng b rc ri nh vy vi A-bi-m-lc, vua Phi-li-tin (on 20). ng cn thn v mu mo gi Sa-ra l "em gi" mnh, th khng phi l hon ton ni di u. Sa-ra chnh l "em mt cha khc m" ca ng (Sng th k 20:12). Thi thܮng c, ngܩi ta thܩng thnh hn vi b con gn gi, cho ljn khi thnh lp cc chi tc Nj la chn ܮc d dng mi thi.

 

B Ch Kho C: p-ra-ham ving Ai-cp

Ti Benihassen, trn lng tm ca Senusert nj nh, thuc triu i th 12, m ngܩi ta tܪng l Pha-ra-n ng thi , c mt bc iu khc m t nh bun Smitique ( chu) ti thm triu nh vua y, dܩng nh l mt bin c quan trng phn no. C l l bn ghi lc p-ra-ham thm ving Ai-cp.

 

on 13 -- p-ra-ham v Lt phn r nhau

Lt l chu p-ra-ham. Hai ngܩi sng chung vi nhau t khi di khi U-r my nm trܧc. Nhng by gi cc by sc vt v tri ca h ng c qu, li thm bn chn chin cho h hay ci nhau v ng c qu, ljn ni dܩng nh phn r nhau l iu tt nht. p-ra-ham cao thܮng cho Lt ܮc la chn trܧc. Lt ngu di chn ly ng bng S-m. By gi p-ra-ham la chn Hp-rn, l ni ng nh c t v sau.

 

on 14 -- p-ra-ham nh bi cc vua Ba-by-ln

y ct Nj cu Lt. p-ra-ham chc phi c thin ti v qun s. Vi 318 ngܩi v s gip ǫ ca mt s ngܩi ln cn lin minh, ng tn cng bt ng lc na m v nh tan bn vua Ba-by-ln danh ting. Thi y, cc o qun khng ng c. Tng s dn trn th gii cn t i v tn mc. Vua ch l v t trܪng mt b lc. p-ra-ham cng nh l mt vua, c l l tc trܪng ca mt ngn ngܩi hoc hn.

 

B Ch Kho C: Hammurabi

Ngܩi ta thܩng cho "Am-ra-phn" (cu 1) l mt vi Hammurabi, l vua Ba-by-ln danh ting nht thi thܮng c; v tm thy b lut tr danh ca ng, nn tn tui ng ܮc nhc ni ca ming. C l p-ra-ham quen thn vua ny khi ng cn U-r. "B lut" ca Hammurabi l ting ca th gii ng thi p-ra-ham t bi t pht ra.

 

B Ch Kho C: ܩng ca cc vua (cu 5, 6)

Nhng ch ghi trong cu 5-6, do bn vua ng phng ko ljn nh thnh S- m, cch xa thng l thng thܩng nhiu lm v pha ng; vy nn Albright ni rng c ln ng tܪng iu ch t tnh cht thn thoi ca on 14, sch Sng th k. Nhng ljn nm 1929, ng tm thy mt hng g nng ln ti Hauran v dc theo bin gii pha ng ca x Ga-la-t v x M-p; hng g nng ny l nhng th phn thnh khong 2000 nm T.C., t ra l mt min ng dn trn thܮng l trc tip gia a-mch v cc min -m, Si-na-i, c vng, ng cng cht mnh (manganse).

 

Mn-chi-x-c (14:18-20)

ng va lm vua, va lm thy t l ti Sa-lem (Gi-ru-sa-lem). Theo truyn thoi H-b-r, th ng l Sem, ngܩi sng st trong nn nܧc lt, lc ny vn cn sng, l ngܩi cao tui nht th gii, v l thy t l ca loi ngܩi trong thi k tc trܪng. Nu iu ny ng, th n ng rng ngay sau nn nܧc lt, c Cha Tri sm chn Gi-ru-sa-lem lm sn khu ca s cu chuc loi ngܩi. C k ngh rng Mn-chi-x-c l mt thin s; c k li ngh rng ng l c Cha Tri th hin; cng c k ngh rng ng l ng M-si. Du l ai i na, ng cng lm hnh bng v ng Christ (Thi Thin 110; H-b-r 5:6, 7).

 

on 15, 16, 17 -- c Cha Tri nhc li cc li ha vi p-ra-ham

c Cha Tri gii thch rng trܧc khi tha hܪng x Ca-na-an, dng di ng phi 400 nm trn mt t ngoi bang, tc l Ai-cp (15:13). Khi p-ra-ham 100 tui v Sa-ra 90 tui, th c Cha Tri ha ban Y-sc cho ng b, v giao ܧc v l ct b ܮc thit lp, lm du hiu ǥc bit ca dn tc ܮc c Cha Tri la chn.

 

on 18, 19 -- S-m v G-m-r

Hai "h phn" gian c ny ch cch Hp-rn, ni p-ra-ham , v Gi-ru-sa-lem, ni Mn-chi-x-c , c my dm ܩng; nhng n h hoi ljn ni bay mi ln tri. Tnh trng ny ch xy ra sau nn nܧc lt 400 nm, -- nn nܧc lt m mi ngܩi sng thi cn c th nh r. Vy m ai ny qun bi hc do i tai bin tiu dit loi ngܩi . V c Cha Tri "ging ma dim sanh v la" (Sng th k 19:24) Nj nhc cho loi ngܩi nh, Nj cnh co v cn thnh n ca Ngi vn dnh sn cho k c, v c l cng Nj dng lm bng chng rng sau rt, tri t s b on pht bng la hng (II Phi-e-r 2:5, 6; 3:7, 10).

c Cha Jsus v snh lc Ngi ti lm vi thi k ca S-m (Lu-ca 17:26-32), cng nh vi thi k nܧc lt. C hai thi k ny gian c khn t xit. Ngy nay c s tham lam, hung bo, th tnh v trc gic st nhn hn bao gi ht trong lch s; y l do qu a ngc ang cai tr lng nhng k cm quyn ti cao trn mt t. Vy, ta khng cn phi giu tr tܪng tܮng mi thy th gii ang tin ti chung cuc no, mc du nhiu thin nhn v chnh khch c trnh chng no. Nu chng c mt phong tro n Nn khp th gii, th ngy on pht chng bao xa.

 

V tr ca S-m v G-m-r

phn cc bc hoc phn cc nam ca Bin Cht. "S-m" (Usdom) l tn ca hn ni gc ty nam . Theo truyn thoi t thi c, a hnh tri qua nhng cuc bin ci ln lao chung quanh phn cc nam ca Bin Cht khi thnh S-m v G-m-r b hy dit. Ni chung, cc vn s thܮng c ngh rng v tr ca hai th ny b chn vi dܧi nܧc Bin Cht.

 

Bin Cht

Bin Cht di chng 40 dm v rng chng 10 dm. Phn cc bc rt su, c ch su ti hn 300 thܧc ty. phn pha Nam, khng c ch no su qu 5 thܧc, v nhiu ch ch su hn 3 thܧc ty. Ngy nay mc nܧc cao hn ng thi p-ra-ham, v c sng Gi-anh v nhiu dng nܧc ǰ bn vo m khng c li thot. Ch by gi l phn pha Nam ca Bin Cht, th khi y l mt ng bng.

 

B Ch Kho C:

Nm 1924, Tn s W.F. Albright v Tn s M.G. Kyle, ch huy phi on hn hp ca cc Hc ܩng M v Thn o Hc vin Xenia, tm thy nm khong t c cy ci gia sa mc (oasis) do nhng sui nܧc trong mt to nn; chnh gia nm khong ny, trn mt ng vng cao hn mt Bin Cht chng 160 thܧc, ti mt ch gi l Bab-ed-Dra, c di tch ca mt vch thnh ln xy kn, r rng lm l mt "ni cao" Nj m hi h tn gio. C rt nhiu mnh bt, chn b, la, v di tch khc ca mt thi k t 2500 ljn 2000 nm T.C; v cng c chng c t ra rng nhn dn y thnh lnh khng cn na, vo khong nm 2000 T.C.. Chng c min ny vn ng dn v thnh vܮng t ra rng chc n ph nhiu "cng nh vܩn ca c Gi-h-va" (Sng th k 13:10). n nh nhn dn thnh lnh khng cn na v t ti nay min ny hoang vu trn tri, th dܩng nh t ra rng khu vc ny b hy ph bi mt i tai bin thay ǰi c t ai v kh hu.

kin ca Albright, Kyle v phn ng cc nh kho c hc ngy nay l S-m v G-m-r lp trn nhng khong t c cy ci gia sa mc ny, phn h lu ca cc sui nܧc, v v tr ny ngy nay b Bin Cht kha lp.

 

Cc "h nha chai" v "dim sanh" (14:10; 19:24)

"Nha chai" l cht lch thanh (bitume), nha trng ܩng (asphalte), hoc hc n (goudron), tc l mt cht en, lng, c ln du la, tan ra v bc chy ܮc. C nhng lp nha chai rng ln hai bn b Bin Cht, v phn cc nam c nhiu hn; dܧi y Bin Cht cng c nhiu vng nha chai rng ln. Trong cc cn Ƕng t, v s nha chai ni ln mt nܧc.

"Dim sanh". -- Tn s Kyle ni rng dܧi ni Usdom c mt lp mui dy gn 50 thܧc ty; trn lp mui ny c mt lp t st ln t vi (marne) v dim sanh. Lp ny c ng vo lc c Cha Tri nhm la; c mt ting n d di, mui v dim sanh tung ln tri, rc v ri xung, ljn ni tht c ma la v dim sanh t tri ǰ xung. V ca Lt b mui ph kn nh mt lp v cng. C nhiu tr mui phn cc nam Bin Cht mang tn "V ca Lt." Qu tht, mi s kin min ny dܩng nh n hip trn vn vi truyn tch Kinh Thnh v thnh S-m v G-m-r.

Bn s 26

 

on 20 -- Sa-ra v A-bi-m-lc

Du p-ra-ham nh c ti Hp-rn, nhng tng hi tng lc, ng cng i t ch ny ljn ch kia, Nj tm ng c cho cc by sc vt. Ti Gh-ra, mt th Phi-li-tin, cch Hp-rn chng 40 dm v pha Ty, gn b bin, ng gp vic rc ri cng nh b vi Pha-ra-n (12:10-20). Sa-ra chc phi c sc p nghing nܧc nghing thnh, nn cao tui nh vy m cn ܮc cc vua cha ch . V sau, Y-sc v R-be-ca cng b rc ri nh vy vi mt A-bi-m-lc khc, ti chnh th ny (on 26).

 

B Ch Kho C: Cc th thi tc trܪng

Ti nhiu th c lin quan vi p-ra-ham, Y-sc v Gia-cp, t nh Si-chem, B-tn, A-hi, Gi-ru-sa-lem, Gh-ra, -ta-in, ng Albright v ng Garstang tm thy, tng dܧi cng cc di tch nhng th , nhiu mnh gm vo khong 2000 nm T.C., chng t rng lc y tht c nhng th .

Bn s 27 -- Min p-ra-ham c ng

 

on 21 -- Y-sc sanh ra

Lc ny, ch-ma-n ܮc chng 15 tui ri (5:8; 16:16). Phao-l dng truyn tch hai cu ny lm th d v giao ܧc Mi-se v giao ܧc ng Christ (Ga-la-ti 4:21-31).

B-e-s-ba (cu 30-31), l ni p-ra-ham, Y-sc v Gia-cp c ng rt lu, bin gii cc nam ca x Ca-na-an, cch Hp-rn chng 20 dm v pha Ty nam, v cch Ai-cp 150 dm. y l ch c "by ci ging." Trong mt x gn nh sa mc, ging l mt vt s hu v gi. Chnh nhng ging ny vn cn .

 

on 22 -- p-ra-ham dng Y-sc lm t l

"c Cha Tri truyn lm vic y ch ct Nj cm vic y." y l s th thch c tin p-ra-ham. c Cha Tri ha rng Y-sc s l cha ca nhiu dn tc (17:16). Nhng y c Cha Tri truyn lnh git Y-sc khi chng cha sanh ܮc mt con ci no. Tuy nhin, p-ra-ham tin rng c Cha Tri s lm cho chng sng li (H-b-r 11:19). Chng ta chng bit c Cha Tri dng cch no m by t mng lnh y cho p-ra-ham. Nhng ng khng th no nghi ng rng khng phi l ting phn ca Ngi; v nu chng tuyt i bit chc rng c Cha Tri truyn lnh trc tip v dt khot, t ng khng ra i lm mt vic tn c v ng bt bnh dܩng y! C thuyt no cho rng p-ra-ham chu nh hܪng ca tc l ngܩi Ca-na-an dng con tr lm t l, nn ch tܪng tܮng mnh cng phi dng Y-sc lm t l; nhng thuyt ny hon ton phi l, v tܪng ny pht xut t c Cha Tri, ch chng t p-ra-ham.

S dng Y-sc lm t l l hnh bng v li tin tri v s cht ca ng Christ. y l cha dng con mnh lm t l. Trong tr c ca p-ra-ham, Y-sc cht ba ngy (cu 4). y cng c s thay th v mt t l tht. V vic xy ra trn ni M-ri-a, ti chnh ni ny, 2000 nm sau, Con c Cha Tri cng chu dng mnh lm t l. Vy, ngay lc khai sanh dn tc H-b-r, s dng Y-sc lm t l ny l hnh bng v Bin c Trng i m dn tc y sanh ra Nj thc hin.

 

on 23 -- Sa-ra qua ǩi

Hang Mc-b-la, ni an tng Sa-ra, sܩn pha Ty ni Hp-rn, trong mt gio ܩng thuc quyn kim sot ca ngܩi Hi gio; h khng cho php tn ng Christ vo . Nm 1862, v vua Hi gio ǥc bit cho php thi t nܧc Anh vo . Thi t thy m phn bng ca p-ra-ham, Y-sc, Gia-cp, Sa-ra, R-be-ca v L-a. C mt ca hnh trn dn xung ci hang bn dܧi; v ngܩi ta on rng chnh tht l hang Mc-b-la; h cng ni rng t 600 nm nay, chng c ai bܧc chn vo .

Bn s 28 -- Th gii ng thi p-ra-ham

 

on 24 -- Y-sc cܧi R-be-ca lm v

R-be-ca l em h ca Y-sc, v dng th hai. Mc ch ca p-ra-ham khi ng cho a Y-sc v qu hng v vng b con mnh Nj hi v l Nj gi cho dng di mnh thot khi s th ly hnh tܮng. Nu Y-sc cܧi mt thiu n Ca-na-an lm v, th lch s dn Y-s-ra-n ǰi khc bit bao! l mt bi hc quan h bit bao cho thanh nin trong s kn chn bn trm nm!

 

on 25:1-11 -- p-ra-ham qua ǩi

Sa-ra qua ǩi nm 127 tui, vo lc p-ra-ham ܮc 137 tui. Sau , ng cn sng 38 nm na, v trong thi gian ny, ng cܧi K-tu-ra. Nng sanh cho ng 6 con trai, l t ph ca dn Ma-i-an v my dn tc ln cn. 500 nm sau, Mi-se cܧi mt thiu n Ma-i-an (Xut -dp-t k 2:16-21). V i cng, p-ra-ham l "v tc trܪng danh ting, thanh khit nht v ng knh trng nht, ܮc c ngܩi Do-thi, ngܩi Hi gio v tn ng Christ tn qu." ng l "bn c Cha Tri" (Gia-c 2:23), v "lm cha ht thy nhng k tin" (R-ma 4:11). ng rng lܮng v v k. ng l mt nhn vt tuyt ho, c lng tin cy v bin ni c Cha Tri, mc du ng gn hai thnh S-m, G-m-r, v th ht khng kh ca hai thnh y.

 

"Dng di ca ch-ma-n" (25:12-18)

y l ti liu th tm trong s ti liu hp thnh sch Sng th k. ch-ma-n l con trai ca p-ra-ham, do A-ga sanh ra v vn l ngܩi Ai-cp (on 16). Dng di ch-ma-n c ng ti x A-ra-bi v thܩng ܮc gi l ngܩi -rp. Nh vy, p-ra-ham l t ph ca chng tc -rp ngy nay. S tranh cnh gia Y-sc v ch-ma-n c ko di sut cc th k, do s k gia ngܩi Do-thi v ngܩi -rp.

X A-ra-bi l mt bn o ln, di 158 dm, rng 800 dm, v ln gp chng 150 ln x Pa-lt-tin. Phn ln l sa mc, ri rc thy nhng khong t c cy ci, v c dn tha tht gm cc b lc du mc. Ngy xa, x A-ra-bi c nhiu ma v nhiu c dn hn ngy nay. Nhng s thay ǰi kh hu lm t ma i, v cc dng nܧc kh cn.

 

"Dng di ca Y-sc" (25:19 ljn 35:29)

y l ti liu th chn trong s cc ti liu hp thnh sch Sng th k. y l truyn tch Y-sc v Gia-cp, do chnh Gia-cp truyn li cho cc con trai ng.

 

on 25:19-34 -- -sau v Gia-cp sanh ra

-sau, con trܪng nam, t nhin l k k t Y-sc v tha hܪng cc li ha ban cho p-ra-ham. Nhng c Cha Tri bit tnh hnh ca hai ngܩi ny trܧc khi h sanh ra, nn Ngi chn Gia-cp Nj lu truyn gia ti qu bu. Ngi t iu y cho thn mu ca hai ngܩi (cu 23), v b dy li cho Gia-cp bit t lc chng cn th u. l bi cnh ca cch Gia-cp i x vi -sau (cu 31).

Trong dng di li ha, ch c Y-sc ܮc la chn, cn ht thy con trai khc ca p-ra-ham b loi b. Trong s cc con trai ca Y-sc, th -sau b loi b khi dng di li ha, cn Gia-cp ܮc la chn. Ti Gia-cp, th phng thc loi b khng thi hnh na, v ht thy dng di ca Gia-cp ܮc ng trong s tuyn dn.

 

on 26 -- Y-sc kiu ng gia vng dn Phi-li-tin

Kinh Thnh khng chp nhiu v ǩi sng ca Y-sc, tr vic xy ra gia A-bi-m- lc v R-be-ca, cng s tranh ginh cc ging nܧc. ng tha hܪng cc by sc vt ng c ca cha Nj li; ng thnh vܮng, giu c, a ha bnh v cuc ǩi ng khng c bin c no quan trng.

Y-sc sanh ra khi p-ra-ham ܮc 100 tui v Sa-ra 90 tui; khi ng 37 tui, th m qua ǩi; ng cܧi v nm 40 tui, v Gia-cp sanh ra lc ng 60 tui; ng 75 tui khi p-ra-ham qua ǩi, 137 tui (?) khi Gia-cp chy trn, 150 tui (?) khi Gi-sp sanh ra, 157 tui (?) khi Gia-cp tr v, 167 tui khi Gi-sp b bn lm ti mi. ng qua ǩi nm 180 tui, chnh nm Gi-sp ln cm quyn cai tr nܧc Ai-cp.

p-ra-ham hܪng th 175 tui, Y-sc 180 tui, Gia-cp 147 tui, Gi-sp 110 tui.

iu Quan Trng: "Lnh, lut v l(1)" (cu 5). Cu Kinh Thnh ny dܩng nh chng t rng ng thi p-ra-ham c phn u ca Li c Cha Tri ܮc bin chp ra.

 

on 27 -- Gia-cp ܮc cha chc phܧc cho

Chng mua quyn trܪng nam ca -sau ri (25:31-34). By gi cn phi ܮc cha xc nhn s chuyn mi. Chng dng mu chܧc Nj thc hin iu y. nh gi tnh cch o c ca hnh Ƕng Gia-cp, phi xt ti my im sau y: 1) M chng xui gic chng lm vic y; 2) Chng st sng mong ܧc ܮc quyn trܪng nam, l iu ng khen, mc du chng dng phng php cong quo Nj ܮc quyn y; v quyn trܪng nam c ngha l lm mi gii Nj truyn li ha l lng ca c Cha Tri ban phܧc lnh cho c th gii; 3) C l chng c th ܮc quyn trܪng nam y bng mt cch khc; 4) -sau khng mng ti quyn y cht no; 5) Gia-cp phi tr gi s gian tr ca mnh rt mc (xem on 29 dܧi y); 6) Chnh c Cha Tri ǥt nn tng ca nhng k hoch v i cho th gii (R-ma 9:10-13), v Ngi la chn t trܧc khi hai chng sanh ra (Sng th k 25:23).

Nhng li tin tri ca Y-sc (cu 29, 40). -- c Cha Tri chc ǥt nhng li ny vo ming Y-sc, v n ng nghim l lng. Dng di ca Gia-cp tht chim ܮc a v b ch gia cc dn; v theo thi gian, dng di y sanh ra ng Christ, do Ngi m h c tin ti a v b ch hon cu. Dng di ca -sau, l dn -m, phi phc tng dn Y-s-ra-n, v c lc h tht b gy ch thng tr ca dn Y-s-ra-n (II Cc vua 8:20-22). Nhng rt li, h bin mt khi lch s.

 

on 28 -- S hin thy ca Gia-cp ti B-tn

Y-sc xc nhn s chuyn giao quyn trܪng nam t -sau qua Gia-cp. By gi n li ܮc xc nhn trn Thin ng, v chnh c Cha Tri qu quyt vi Gia- cp rng t nay tr i, chng ܮc tha nhn l mi gii ca cc li ha. Ci thang ng rng cc li ha b no cng ln ti tuyt im, l lm ci cu ni lin Thin ng vi tri t. c Cha Jsus phn chnh Ngi l Ci Thang (Ging 1:51).

Ngܩi ta cho rng lc ny Gia-cp ܮc 77 tui. ng ܮc 15 tui khi p-ra-ham qua ǩi, 84 tui mi cܧi v, 90 tui khi Gi-sp sanh ra, v 98 tui khi tr v x Ca-na-an. ng chng 100 tui khi Bn-gia-min sanh ra, 120 tui khi Y-sc qua ǩi, 130 tui khi xung Ai-cp, v 147 tui khi qua ǩi.

ng sng 77 nm u ti Ca-na an, sng 20 nm sau ti Cha-ran, ri sng 33 nm ti x Ca-na-an, v 17 nm cui cng ti Ai-cp.

 

on 29, 30 -- Gia-cp kiu ng ti Cha-ran

Cha-ran cch x Ca-na-an chng 400 dm v pha ng bc. l ni R-be-ca, m ca Gia-cp sanh trܪng, v lu nm v trܧc, ng ni ca chng, l p-ra-ham, t di c i. La-ban l cu ca Gia-cp. Gia-cp y 20 nm. Tht l nhng nm kh nhc v au kh. Chng b la gt m phi cܧi ngܩi v mnh khng a thch, ng nh chng dng mu la gt m ܮc cha chc phܧc cho. Chng bt u gt chnh ci mnh gieo. Ma gt ca chng tht l cha chan, y dy (Ga-la-ti 6:7).

 

Gia nh ca Gia-cp

ng c hai v v hai nng hu. Tr ra mt ngܩi v, l Ra-chn, cn th ng chng a thch, nhng do hon cnh khng may m buc phi chung sng vi h. Bn b ny sanh h ܮc 12 con trai.

L-a sanh Ru-bn, Si-m-n, L-vi, Giu-a, Y-sa-ca, Sa-bu-ln.

Ra-chn sanh Gi-sp, Bn-gia-min.

Xinh-ba, con i ca L-a, sanh Gt, A-se.

Bi-la, con i ca Ra-chn, sanh an, Np-ta-li.

Gia nh a th ny c nhiu truyn xu h, nhng v ton th, ܮc c Cha Tri tip nhn lm t tin ca 12 chi phi hp thnh nܧc ng M-si, tc l nܧc ܮc c Cha Tri la chn Nj a ng M-si vo trong th gian. iu ny t ra rng:

1. c Cha Tri dng ngܩi ta, trong nguyn trng ca h, Nj lm thnh cc nh ca Ngi, v vi "vt liu" s dng. Ngi dܩng nh lm ܮc cng vic tt ht sc.

2. Khng c g t rng mi ngܩi m c Cha Tri dng nh vy NJu s ܮc cu ri ǩi ǩi. Ngܩi ta c th ܮc c Cha Tri dng thi hnh k hoch ca Ngi trong th gii ny m vn chng t cch Nj hܪng phܧc ǩi ǩi khi c Cha Tri on xt nhng s kn nhim ca ngܩi ta Nj tuyn nh chung thm (R-ma 2:12-16).

3. y l mt chng c t ra cc tc gi Kinh Thnh thnh tht. Khng c sch no khc trn th gii thut li mt cch tht th trn vn nh vy nhܮc im ca cc vai chnh cng nhng s vic tri hn vi l tܪng m n nh NJ cao.

 

on 31, 32, 33 -- Gia-cp tr v x Ca-na-an

20 nm trܧc, ng t gi x Ca-na-an, ra i mt mnh vi hai bn tay trng. By gi ng tr v, l cha ca mt b lc, c rt nhiu by sc vt v ti t. c Cha Tri gi li ha vi Gia-cp (28:15), mc du ng phi tri qua nhiu ni kh khn. Vic Gia-cp phn r vi La-ban sanh ra li chc phܧc tt p ti Mch-ba m ngy nay rt nhiu ngܩi dng: "Khi chng ta phn cch nhau, cu xin c Cha Tri coi sc cu v chu!" (31:49).

Khi Gia-cp la khi x Ca-na-an, th cc thin s chc ng ܮc c Cha Tri a i mau l (28:12); khi ng tr v, th c thin s n mng (32:1).

Y-sc vn cn sng. p-ra-ham qua ǩi chng 100 nm ri. By gi Gia-cp vo hܪng c nghip trong t Ha, l x Ca-na-an. T trܧc ti nay, c Cha Tri vn cng ng sut bܧc ܩng ǩi gian kh. ng cm thy mnh cn c Cha Tri hn bao gi ht (32:24-30). -sau th git ng (27:41), v ng vn cn s hi. Nhng h gp nhau, ri chia tay mt cch ha bnh.

 

on 34 -- Si-m-n v L-vi tr th cho i-na

Si-chem l ni Gia-cp dng li trܧc nht khi ng tr v x Ca-na-an. Ti y ng mua mt khonh t v lp bn th cho c Cha Tri, dܩng nh ng tnh rt t l trong mt thi gian. Nhng hnh Ƕng lu luyn ca Si-m-n v L-vi khin cho nhng ngܩi ln cn gm ght; chng bao lu ng di ljn B-tn cng nh p-ra-ham lm lu nm v trܧc.

 

on 35 -- c Cha Tri lp li giao ܧc ti B-tn

B-tn l ni 20 nm trܧc, ang khi chy trn khi x Ca-na-an, Gia-cp thy ci Thang Thin Thܮng v ܮc c Cha Tri lp lm k k t cc li ha vi p-ra-ham. By gi Ngi li ti quyt vi ng rng cc li ha y s ܮc ng nghim. on, Gia-cp di ljn Hp-rn, ni p-ra-ham v Y-sc c tr. ng y chng 30 nm, cho ti lc di c xung Ai-cp.

 

on 36 -- Dng di -sau

y l ti liu th mܩi trong s ti liu hp thnh sch Sng th k. y l mt bn lܮc thut gc tch ca ngܩi -m.

V c tnh ca -sau, ng l ngܩi phm tc, khng m o v khinh quyn trܪng nam; trong ng chng c g ng lm mi gii truyn phܧc ca c Cha Tri cho th gii. ng ch ch ljn t dc ca mnh. Gia-cp chng phi l thin s, nhng so snh vi -sau, th ng xng ng bi phn hn Nj lm t ph ca dn c Cha Tri, tc l dn s sanh ra ng M-si.

Ngܩi -m v x -m. -- Dn A-ma-lc (cu 12) l mt nhnh ca dng di - sau. H l mt b lc khng c ch nht nh; phn ln h tp trung chung quanh Ca-e, l bc phn ca bn o Si-na-i; cn th h i lang thang rt rng, rt xa, vo c x Giu- ljn tn ng phng. H l k th u tin tn cng dn Y-s-ra-n khi dn ny ra khi Ai-cp; h cng h hip dn Y-s-ra-n ng thi cc Quan xt.

C ngܩi ngh rng c l "Gi-bp" (cu 34) l Gip, vai chnh trong sch Gip. "-li-pha" v "Th-ma" NJu ܮc nhc tn trong sch Gip. on ny c th cung hin khung cnh cho sch Gip.

 

"Dng di ca Gia-cp" (37:2 ljn 50:26)

y l on th 11 v sau cht trong s ti liu hp thnh sch Sng th k. Truyn tch Gi-sp v vic dn Y-s-ra-n di c xung Ai-cp chc nhp chung vi nhng k vn ca gia nh m h nhn lnh t ni p-ra-ham v knh cn gn gi tri qua nhng nm kiu ng ti Ai-cp.

 

on 37 -- Gi-sp b bn xung Ai-cp

"Ci o di c nhiu sc" (cu 3) l biu hiu ca s thin v; c l n t ra Gia-cp nh lp Gi-sp lm k k t quyn trܪng nam.

Ru-bn, con trai u lng ca Gia-cp, t nhin ܮc k t quyn trܪng nam; nhng chng b trut quyn y v phm ti lon lun vi mt v b ca cha mnh (35:22; 49:3, 4; I S k 5:1, 2). Si-m-n v L-vi, l ngܩi th hai v th ba c quyn k t cng b loi b v phm ti st nhn hung bo ti Si-chem (34:25-30; 49:5-7). Giu-a l con trai th t, v c l trong gia nh ai cng on rng quyn trܪng nam s vo tay chng.

Nhng Gi-sp, mc du l con trai th 11 ca Gia-cp, m li l con u lng ca Ra-chn. Ra-chn l v ܮc Gia-cp thng mn nht, v Gi-sp l con trai ng thng mn nht (37:3). Vy nn chic "o di" kh nghi lm. V, nhng chim bao ca Gi-sp v quyn th ca mnh cng lm cho tnh hnh nghim trng.

Th l Giu-a v Gi-sp c v l ch th tranh quyn trܪng nam. iu ny c th gii thch ti sao Giu-a li tch cc d phn bn Gi-sp lm ti mi (cu 26, 27). S knh ch gia Giu-a v Gi-sp truyn qua dng di ca h. Cc chi phi Giu-a v p-ra-im (con trai Gi-sp) lun lun tranh ginh ngi b ch. Giu-a lm th lnh dܧi ǩi a-vt v Sa-l-mn. Ri h p-ra-im lm th lnh 10 chi phi ly khai.

 

on 38 -- Con ci Giu-a

on ny xen vo c l v Giu-a l t tin ca ng M-si theo phn xc, v n cng ph hp vi mc ch ca Cu Чc, l bo v gia ph sut cc ǩi k tip nhau, mc du c mt vi iu chng ng khen lm.

 

on 39 -- Gi-sp b t

Gi-sp c tm tnh khng t vt chi, c sc p phi thܩng, c thin ti lnh o ǥc bit, v c th trit Nj li dng bt c nghch cnh no. Chng sanh ti Cha-ran, 75 nm sau khi p-ra-ham qua ǩi, v 30 nm trܧc khi Y-sc qua ǩi, khi Gia-cp, l cha nng, ܮc 90 tui, v 8 nm trܧc khi h tr v x Ca-na-an. Nm 17 tui, chng b bn xung Ai-cp, nh Ph-ti-pha v t tt c 13 nm. Nm 30 tui, ng ln cm quyn nܧc Ai-cp, ljn nm 110 tui th qua ǩi.

 

B Ch Kho C: Gi-sp v v Ph-ti-pha

"Truyn hai anh em" ghi trn mt bn ch tho thi c v hin nay Nj ti Anh quc Bo tng vin, ܮc chp dܧi ǩi tr v ca Seti nj nh, sau khi dn Y-s-ra-n ra khi Ai-cp t lu. Truyn ny ging ht truyn tch Gi-sp v v Ph-ti-pha, ljn ni nh n hnh bn dch quyn "S k Ai-cp" ca Brugsch ra ting Anh, phng on rng truyn y da vo vic ngu nhin ny, l vic chc ܮc ghi chp vo bin nin s (annales) ca triu nh Ai-cp.

Truyn rng: Mt ngܩi anh c v sai em trai cha c v (anh giao ht mi vt trong nh vo tay em) v nh ly t la ging. Ch du bn cm d chng. Chng khng chu. Ch du ni gin, bn mch chng rng em trai toan cܫng hip mnh. Anh toan mu git em. Em chy trn, v v sau ln lm vua Ai-cp.

 

on 40, 41 -- Gi-sp ln cai tr nܧc Ai-cp

Gi- sp cܧi con gi ca thy t l thnh n; mc du ng c v ngoi o, cai tr mt nܧc ngoi o v mt trung tm th ly hnh tܮng h t, nhng ng vn gi vn c tin t ngy th u ni c Cha Tri ca t tin mnh, l p-ra-ham, Y-sc v Gia-cp.

 

 

B Ch Kho C:

Dinh th ca Gi-sp ti thnh n. -- Nm 1912, Hun tܧc Flinders Petrie tm thy di tch ca mt dinh th m ng cho l ca Gi-sp. Theo truyn thoi, th ang khi lnh nn ti Ai-cp, Gi-sp, Ma-ri v c Cha Jsus ng ti thnh n.

By nm i km. -- Trong quyn "Nܧc Ai-cp dܧi ǩi tr v ca cc Pha-ra-n," ng Brugsch c ni ljn mt bi vn m ng gi l "bn xc nhn by nm i km mt cch rt l lng v sng t." C phn m gia nh c trong vng ca mt ngܩi kia, tn l Baba, lm tng c th El-Kab, pha Nam thnh Thbes; th ny ܮc kin thit dܧi triu i th 17, ng thi vi triu i th 16 phng Bc c Gi-sp cm quyn. Trong phn m ny c mt bi vn ghi li Baba t nhn lm cho th mnh chnh vic Kinh Thnh chp rng Gi-sp lm cho c nܧc Ai-cp: "L bn ca thn ma gt, ta thu tr la. Khi nn i km xy ra, ko di nhiu nm, ta pht la cho th, sut my nm ca nn y." Brugsch ni rng: "V nn i km t khi xy ra ti Ai-cp v v Baba gn sng ng thi vi Gi-sp, nn ch cn mt cch suy lun ng m thi: y l 'nhiu nm i km' ng thi Baba chnh l 'by nm i km' dܧi ǩi cai tr ca Gi-sp."

 

on 42 ljn 45 -- Gi-sp t mnh

Ngܩi ta gi cc on ny l mt trong nhng truyn tch hay nht, p nht ca tt c vn chng th gii.

im cm Ƕng nht trong truyn tch ny l cch y hn mܩi nm, Giu-a th xܧng vic bn Gi-sp lm ti mi (37:26), nhng by gi t hin thn lm con tin th cho Bn-gia-min (44:18-34); c ch ny chuc li thin tnh st nhn ca chng trܧc kia mt phn no.

 

on 46, 47 -- Gia-cp v gia nh ng nh c ti Ai-cp

C l p-ra-ham, Y-sc v Gia-cp tܪng rng dng di mnh s t nhin ng c thm v do chim hu x Ca-na-an. Nhng c Cha Tri hoch nh mt cch khc; Ngi ch nh rng dn Y-s-ra-n phi ܮc trܪng dܫng mt thi gian ti Ai-cp, l nܧc c nn vn minh cao nht ng thi y. Khi Gia-cp ra khi x Ca-na-an, th c Cha Tri qu quyt vi ng rng dng di ng s tr v (46:3, 4).

 

on 48, 49 -- Gia-cp chc phܧc v ni tin tri

Gia-cp dܩng nh chia quyn trܪng nam lm hai: ng ch nh Giu-a lm mi gii cho li ha v ng M-si (49:10), nhng li tuyn b rng p-ra-im, con trai ca Gi-sp, s ܮc uy danh ǥc bit trong nܧc (48:19-22; 49:22-26; I S k 5:1, 2).

Li tin tri ca Gia-cp v 12 chi phi ph hp l lng vi lch s sau ny ca cc chi phi y. Ngܩi ta thܩng cho rng "Si-l" (cu 10) l mt danh hiu ch v ng M-si. Chi phi Giu-a sanh ra a-vt, v gia tc a-vt sanh ra ng Christ.

 

on 50 -- Gia-cp v Gi-sp qua ǩi

Thi hi Gia-cp ܮc a v Hp-rn an tng. Ti khi Gi-sp gn qua ǩi, th ng i cc anh em th khi dn Y-s-ra-n tr v x Ca-na-an, th s ch hi ct mnh theo. H chng b lng tin tܪng rng x Ca-na-an s cn l qu hng ca h; v 400 nm sau, khi dn Y-s-ra-n ln ܩng v Ca-na-an, th h ch hi ct ca Gi-sp theo (Xut -dp-t k 13:19).

 

=================================


Xut -dp-t K

400 nm Ai-cp

Ra khi Ai-cp

Mܩi iu rn

n tm

 

Mi-se cn c vo cc ti liu sn c m vit sch Sng th k. Vi sch Xut -dp-t k, truyn tch ca chnh Mi-se bt u. i sng v s nghip ca ng l u NJ ca cc sch Xut -dp-t k, L-vi k, Dn s k, v Phc truyn lut l k. Chnh ng vit cc sch ny. Truyn tch ca Mi-se chim chng 1 phn 7 ton b Kinh Thnh, v gn bng 2 phn 3 ton b Tn Чc.

 

on 1 -- Dn Y-s-ra-n Ai-cp

Gia sch Sng th k v sch Xut -dp-t k c mt khong trng gn ba trm nm, tc l t lc Gi-sp qua ǩi ti lc Mi-se sanh ra; hoc tng cng l 430 nm t khi Gia-cp di c xung Ai-cp ti khi dn Y-s-ra-n ra khi Ai-cp (12:40, 41). Trong thi gian ny, dn Y-s-ra-n sanh sn ht sc ng c (1:7). Sau khi Gi-sp qua ǩi, mt cuc ǰi thay triu i khin h thnh ra ti mi, v cng lao ca h t ra rt c li cho cc Pha-ra-n (vua Ai-cp). Vo khong dn Y-s-ra-n ra khi Ai-cp, h c 600.000 ngܩi nam trn 20 tui, y l khng k ǩn b v con nt (Dn s k 1:46). Tng cng sut sot 3 triu ngܩi. T 70 ngܩi m ln ljn con s y trong vng 430 nm, th cn phi c 25 nm li tng dn s gp i; l iu rt d xy ra. Trong khong 400 nm, dn s nܧc M t khng chi tng ln trn 100 triu, chng phi hon ton do di c, khin ta tin ܮc li qu quyt trn y v s gia tng dn s Y-s-ra-n.

Nhng k vn gia nh ca p-ra-ham, Y-sc v Gia-cp chc ܮc em theo xung Ai-cp, v tr thnh mt phn quc s ca ngܩi Y-s-ra-n; tri qua nhng nm n l di Ǣng Ǥng, h vn nht tm p li ha rng ngy kia, x Ca-na-an s tr thnh T quc ca mnh.

 

Nܧc Ai-cp v Kinh Thnh

Trܧc ht, Ai-cp c dng di ca Cham ljn c ng. p-ra-ham Ai-cp t lu. Gia-cp cng vy. Gi-sp cm quyn nܧc Ai-cp. Dn tc H-b-r, trong thi u tr, Ai-cp 400 nm. Mi-se l con nui ca mt hong hu Ai-cp, v khi ܮc d b lm nh lp php ca nܧc Y-s-ra-n, ng ܮc dy cho mi khn ngoan v tri thc ca nܧc Ai-cp. Sa-l-mn cܧi con gi ca mt Pha-ra-n (vua) Ai-cp. Tn gio Ai-cp, l s th b con, tr thnh tn gio ca nܧc Y-s-ra-n phng Bc. Gi-r-mi qua ǩi ti Ai-cp. T k Lu y cho ljn thi ng Christ, c rt ng ngܩi Do-thi Ai-cp. Bn dch Cu Чc "Septante" ܮc thc hin ti Ai-cp. c Cha Jsus Ai-cp t lu ng thi th u. Ai-cp tr nn mt trung tm quan trng ca o ng Christ lc khi u.

 

Text Box:  
Bn  s 29
Ai-cp

Mt thung lng rng t 2 ljn 30 dm, v rng trung bnh chng 10 dm, b di 750 dm; c sng Ni-l chy t Aswan ti a-trung-hi, qua u pha ng ca sa mc Sahara, mi bn NJu c mt cao nguyn hoang vu, cao chng 310 thܧc.

y thung lng c ph sa en rt tt lng xung ng kn, t cao nguyn x A-bt-si-ni ǰ xung; ph sa ny ph nhiu v song, v lun lun ǰi mi v sng Ni-l trn lt hng nm.

Thung lng ny ܮc dn thy nhp in t lc khi u lch s, do mt h thng kinh o cng h cha nܧc rng ln v k xo. p Aswan, do ngܩi Anh xy t lu nay, hin ch ng s trn lt ca sng Ni-l, v nn i ch l chuyn qu kh.

"Ai-cp ܮc sa mc bao quanh, c lp ha v che ch; ti y, i lj quc th nht trong lch s ܮc pht trin; cng ti y, nhng chng c ca nn vn minh thܮng c ܮc bo tn hn ni no ht."

Ngy nay, dn s chng 16 triu; ng thi lj quc La-m, dn s c 7 triu; ng thi dn Y-s-ra-n kiu ng, c l cng chng hoc km.

Trung chu l mt hnh tam gic, v l ni ca sng Ni-l m rng. Min ny o ܮc chng 100 dm t Bc ti Nam, v chng 150 dm t ng ti Ty, tc l t Port Said ti Alexandrie. y l min ph nhiu nht nܧc Ai-cp, x G-sen, trung tm c tr chnh ca ngܩi Y-s-ra-n, l phn pha ng ca trung chu ny.

 

Tn gio Ai-cp

Hun tܧc Flinders Petrie, nh Ai-cp hc tr danh, ni rng tn gio nguyn thy ca Ai-cp l Ƕc thn gio. Nhng trܧc khi thi k lch s bt u, pht trin mt tn gio trong mi b lc c v thn ring, hnh dung bng mt con vt.

Ptah (Apis) l thn ca thnh Mem-phi, hnh dung bng con b.

Amon, thn ca thnh Thbes, hnh dung bng con chin ǿc.

Hathor, n thn thܮng ǣng ca Ai-cp, hnh dung bng con b ci.

Mut, v ca Amon, hnh dung bng con kn kn.

Horus, thn ca tng tri, hnh dung bng con chim .

Ra, thn mt tri, hnh dung bng con diu hu.

Set (Sa-tan), thn ca bin gii pha ng, hnh dung bng con c su.

Osiris, thn ca k cht, hnh dung bng con d. Isis, v ca n, hnh dung bng con b ci.

Thoth, thn ca tr khn, hnh dung bng con kh khng ui.

Heka, mt n thn, hnh dung bng con nhi.

Nechebt, n thn ca Nam b, hnh dung bng con rn.

Bast, mt n thn, hnh dung bng con mo.

Cn nhiu thn khc na. Cc Pha-ra-n ܮc tn lm thn. Sng Ni-l l sng thnh.

* * *

on 1-- Dn Y-s-ra-n Ai-cp2
Lch s Ai-cp ng thi ny

ang khi dn Y-s-ra-n kiu ng ti Ai-cp, th nܧc ny tin thnh mt lj quc cai tr c th gii (m ngܩi ta bit thi ). Khi dn Y-s-ra-n ra i, Ai-cp bn suy yu, tr nn mt cܩng quc hng nh v c a v y mi. T thi Gi-sp cho ljn sau khi dn Y-s-ra-n ra khi Ai-cp, c cc triu i sau ny:

Triu i th 13, 14, 17.-- 25 vua. Cai tr phng Nam, cn dng Hyksos cai tr phng Bc. y l mt thi k rt ri lon.

Triu i th 15, 16.-- 11 vua. Dng Hyksos, hoc cc vua chn chin, l mt ging Smitique t -chu ljn chinh phc Ai-cp. H l b con gn vi ngܩi Do-thi, t phng Bc trn xung, thng nht quyn cai tr Ai-cp v x Sy-ri. Ngܩi ta thܩng cho rng Apepi nj nh, thuc triu i th 16, l Pha-ra-n i dng Gi-sp. ang khi dng Hyksos tr v, th dn Y-s-ra-n ܮc a v ti hu trong x. Nhng khi dng Hyksos b triu i th 18 ui i, th chnh ph Ai-cp thay ǰi thi Ƕ, bt u dng nhng bin php n p Nj ko dn Y-s-ra-n vo vng ti mi.

Triu i th 18: 13 vua.

Triu i th 19: 8 vua.

Hai triu i ny a Ai-cp ln a v lj quc cai tr c th gii (m ngܩi ta bit thi ). Dܧi y l tn cc vua thuc hai triu i ny:

Amosis (Ahmes, Ahmose).-- 1580 T.C.. ui dng Hyksos i. Bt x Pa-lt-tin v x Sy-ri lm ch hu ca Ai-cp.

Amenhotep (Amenophis).-- 1560 T.C.

Thothmes (Thothmes, Thutmose).-- 1540 T.C.. Cm quyn cai tr ti sng -ph-rt. Lng tm u tin c trong vng .

Thothmes nj nh.-- 1510 T.C.. Hatshepsut, ch cng cha khc m v cng l v ca ng, tht cm quyn cai tr. Thܩng em qun tn cng min sng -ph-rt.

Thothmes nj tam.-- 1500 T.C.. Hong hu Hatshepsut, l ch cng cha khc m ca ng, cm quyn ph chnh trong 20 nm u ǩi tr v ca ng. Du ng khinh d b ny, nhng b hon ton cai tr ng. Sau khi b qua ǩi, th ng mt mnh tr v 30 nm. ng l ngܩi chinh phc oai hng nht trong lch s Ai-cp. ng khc phc x -thi--bi, cai tr ljn tn min sng -ph-rt, tin nh x Pa-lt-tin v Sy-ri 17 ln. ng t chc Hi qun. ng thu tr rt nhiu ca ci v thc hin nhiu cng trnh kin trc v i. ng ghi cng nghip ca mnh rt t m trn cc bc tܩng v i k nim. Lng tm ng ti thnh Thbes, v xc ܧp ca ng hin nay ti kinh thnh Le Caire (Ai-cp). Nhiu ngܩi cho rng ng l vua h hip dn Y-s-ra-n. Nu vy, th hong hu Hatshepsut tr danh chnh l con gi Pha-ra-n cu vt, trܪng dܫng Mi-se, v tr nn ngܩi bn oai quyn ca Mi-se.

Hatshepsut.-- Con gi ca Thothmes nj nht. Lm ph chnh cho em cng cha khc m v chng ca mnh, l Thothmes nj nh, v cho em cng cha khc m ca mnh l Thothmes nj tam trong 20 u ǩi tr v ca vua ny. B l hong hu tr danh u tin trong lch s. B l bc ph n rt c ting tm, l mt trong nhng ngܩi cai tr nܧc Ai-cp oai hng hn ht. cho tc nhiu tܮng hnh dung mnh nh mt bc trܮng phu. M mang lj quc. Xy ct nhiu i k nim, hai thp ln ti Karnak, v miu th s ti Deir El Bahri trong c by nhiu tܮng ca b. Thothmes nj tam ght b, v khi b qua ǩi, mt trong nhng hnh Ƕng u tin ca ng l bi xa tn b khi mi i k nim v hy ph ht tܮng ca b. Nhng tܮng ca b Bahri b p ra tng mnh, qung vo mt hm gn . Ti y, n b ct bay ph kn, v mi y, nhn vin Bo-tng-vin Th tm ܮc nhng mnh tܮng ny.

Amenhotep nj nh.-- 1450 T.C.. Nhiu hc gi cho ng ny l Pha-ra-n ng thi dn Y-s-ra-n ra khi Ai-cp. ng duy tr lj quc do Thothmes nj tam sng lp. Xc ܧp ca ng trong lng tm ti thnh Thbes.

Thothmes nj t.-- 1420 T.C.. Ngܩi ta tm thy chic xe nga m ng dng. Xc ܧp ca ng hin nay ti kinh thnh Le Caire.

Amenhotep nj tam.-- 1415 T.C.. quc ln ti cc im vinh quang. Lun lun xm lng x Pa-lt-tin. Xy ct nhng miu th s. Xc ܧp ca ng hin nay ti kinh thnh Le Caire.

Amenhotep nj t.-- Nm 1380 T.C.. ng l mt nh ci cch tn gio, ch khng phi mt chin s. Dܧi ǩi tr v ca vua ny, Ai-cp mt lj quc -chu. ng toan thit lp Ƕc thn gio, l s th ly mt tri. V cc t s thnh Thbes phn i chng trnh ca ng, nn ng di th qua Amarna. Nu dn Y-s-ra-n ra khi Ai-cp dܧi ǩi tr v ca Amenhotep nj nh, my chc nm trܧc, th phong tro Ƕc thn ny c th do nh hܪng gin tip ca cc php l Mi-se lm.

Semenka.-- 1362 T.C.. Mt vua nhu nhܮc.

Tutankhamen.-- 360-1350 T.C.. Con r ca Amenhotep nj t. ng l mt trong nhng vua Ai-cp tm thܩng, vo lc chm dt thi k vinh quang nht ca lch s nܧc y. Nhng ngy nay ng ni danh v c nhng vt bu l lng v s huy hong ca lng tm ng, do nh kho c Howard Carter khm ph ܮc nm 1922. Xc ܧp ca ng vn trong lng tm. Quan ti pha trong cha xc ܧp lm bng vng khi. Xe nga v ngai ca ng vn cn . y l lng tm ca mt Pha-ra-n cha b trm cp m ngܩi ta khm ph ܮc.

Ay (Eye) v Setymeramen.-- 1350 T.C.. Hai ng vua nhu nhܮc.

Harmhab (Harembeb).-- 1340 T.C.. Khi phc s th ly Amon.

Ramss nj nht.-- 1320 T.C..

Seti (Sethos) nj nht.-- 1319 T.C.. X Pa-lt-tin ܮc khi phc. Bt u xy ct lu i s ti Karnak. Xc ܧp ca ng hin nay ti kinh thnh Le Caire.

Ramss nj nh.-- 1300 T.C.. Tr v 65 nm. ng l mt trong nhng Pha-ra-n oai hng nht, mc du km Thothmes nj tam v Amenhotp nj tam; nhng ng l mt nh i kin trc, mt nh qung co i ti, v hi c c sang ot, v trong mt vi trܩng hp, ng nhn cng nghip ca cc tin vng ca mnh. ng khi phc lj quc t x -thi--bi ti sng -ph-rt. Nhiu ln ng xm lng v cܧp ph x Pa-lt-tin. ng hon thnh lu i s ti Karnak cng nhiu cng trnh kin trc ln lao khc, nh thnh ly, kinh o, miu th, do cng lao xy ct ca bn ti mi bt ܮc trn chin trܩng, hoc ca on l ngܩi da en t phng Nam xa xi em v, v cng ca giai cp cn lao bn quc. Nhng bn ngܩi ny lm lng kh nhc ti hm hoc l gch, hoc ko tng ln trn t mm.

Merneptah.-- 1235 T.C., c ngܩi tܪng ng ny l Pha-ra-n ng thi dn Y-s-ra-n ra khi Ai-cp. Xc ܧp ca ng ti kinh thnh Le Caire. Phng thit triu ca ng ti thnh Mem-phi (-s 9:6) do phi on ca Bo tng vin i hc ܩng Pennsylvania phm ph ܮc.

Arnenmeses, Siptah, Seti nj nh.-- Ba vua nhu nhܮc.

* * *

on 1 -- Dn Y-s-ra-n Ai-cp3
Ai l Pha-ra-n trong sch Xut -dp-t k?

C hai kin ng k hn ht:

Amenhotep nj nh.-- (1450-1430 T.C.), hoc Merneptah (1235-1220 T.C.).

Nu dn Y-s-ra-n ri khi Ai-cp dܧi ǩi tr v ca Amenhotep nj nh, th Thothmes nj tam l vua h hip dn Y-s-ra-n rt tn khc, cn ch ca ng li trܪng dܫng Mi-se. Ngܩi ch ny chnh l hong hu Hatshepsut tr danh. Nhng thc s trong ǩi tr v ca b n hip vi truyn tch Kinh Thnh mt cch l lng dܩng no! B ch ljn cc m vng Si-na-i, v trng tu miu th Serabit m Mi-se c l xem thy khi ng c c hi lm quen vi vng Si-na-i ny. Li na, khi Mi-se sanh ra, th Thothmes nj tam cn th u, v Hatshepsut lm ph chnh. n khi b qua ǩi, th dn Y-s-ra-n cng b h hip tn khc hn, v Mi-se chy trn. My iu ny cng gii thch mt phn no ci uy tn ca Mi-se ti Ai-cp.

Nu dn Y-s-ra-n ra khi Ai-cp dܧi ǩi tr v ca Merneptah, th Ramss nj nh l vua h hip dn Y-s-ra-n rt tn khc, cn con gi ng trܪng dܫng Mi-se.

Nh vy, Mi-se ܮc trܪng dܫng hoc dܧi ǩi tr v ca Thothmes nj tam, hoc dܧi ǩi tr v ca Ramss nj nh, -- c hai ng ny ng trong hng cc vua danh ting nht Ai-cp.

V Mi-se dn dn Y-s-ra-n ra khi Ai-cp hoc dܧi ǩi tr v ca Amenhotep nj nh, hoc dܩi ǩi tr v ca Merneptah.

Du sao i na, ngܩi ta cng tm ܮc xc ܧp ca c bn vua ny. Vy, by gi ta c th thy b mt thc ca Pha-ra-n ng thi Mi-se, -- vi chnh Pha-ra-n , Mi-se c lin quan rt mt thit.

 

Khm ph ܮc cc xc ܧp

Nm 1871, trn mt ghnh cha tng c ai Nj chn ti, pha sau thnh Thbes, mt ngܩi -rp khm ph ܮc mt ngi m cha y bu vt v quan ti cha 40 xc ܧp ca nhng vua v hong hu Ai-cp. Anh ta gi b mt trong 10 nm Nj bn cc bu vt y cho du khch. Nhng bu vt ca cc vua oai hng nht thi xa bt u thy lu hnh. Cc nh chc trch ca Bo tng vin Le Caire bn i ljn thnh Thbes Nj iu tra. H tm ܮc ngܩi -rp ny. Bng cch cho tin, tra kho v da nt, h bt anh ta ch ch cho. Cc xc ܧp khng trong phn m nguyn thy, nhng b di ti mt ni giu b mt t thu xa v sm xut hin nhng k chuyn nghip qut m Nj n trm. Nhng xc ܧp ny ܮc di v Le Caire.

* * *

on 1 -- Dn Y-s-ra-n Ai-cp4
Pha-ra-n ng thi dn Y-s-ra-n ra khi Ai-cp:

Amenhotep nj nh hay l Merneptah?

Cc bng c t ra l Amenhotep nj nh.--

1. Cc th tn Amarna gi cho Amenhotep nj tam v Amenhotep nj t, khn cp xin Pha-ra-n tip vin, t ra rng thi y (theo nin hiu sm hn ca vic dn Y-s-ra-n ra khi Ai-cp), x Pa-lt-tin ang b mt v tay ngܩi "Habiri." y l mt on trch lc: "Ngܩi Habiri ang chim thnh tr, th ca ta, tiu dit cc quan cai tr ca ta, cܧp ph ton x ca vua. Xin vua gi qun s ljn mau chng. Nu ni nm nay, khng gi qun s ljn, th ton x s mt khi tay vua."

Nhiu hc gi cho rng ngܩi "Habiri" tc l ngܩi "H-b-r;" nh vy, y l th ca ngܩi t x Ca-na-an m t cuc chinh phc x y bi tay Gi-su. Cn cc nh hc gi qu quyt dn Y-s-ra-n ra khi Ai-cp nhm nin hiu mun hn, th cho rng ngܩi "Habiri" c th l nhng k trܧc xm lng hoc di c (I S k 4:21-22; 7:21).

2. Kho c hc chng thc rng thnh Gi-ri-c sp ǰ khong nm 1400 T.C.. Tn s John Garstang, ngܩi o bi khp vng Gi-ri-c, tin quyt im ny.

Cc bng c t ra l Merneptah.--

1. Tm bng "Y-s-ra-n" ca Merneptah.-- Nm 1906, Hun tܧc Flinders Petrie tm thy mt phin thim trܩng thch en c ghi chp nhng cuc chin thng ca Merneptah, nhm nm th 5 ǩi tr v ca ng. Phin ny cao hn ba thܧc ty, v b ngang hn mt thܧc rܫi, hin nay by trong Bo-tng-vin Le Caire. Ch "Y-s-ra-n" ܮc ghi gia dng th hai, tnh t dܧi ln. y l bn k vn: "Ca-na-an b cܧp ph. Y-s-ra-n b hoang vu; dng di n khng cn na. i vi Ai-cp, x Pa-lt-tin tr thnh mt qu ph." K vn ny dܩng nh ng ni ljn vic dn Y-s-ra-n ra khi Ai-cp. Cu: "Dng di n khng cn na" c th ch v s tiu dit nhng con trai nh tui. V cc vua thi xa khng h chp vic chi tr ra nhng cuc chin thng ca mnh, nn s thc c l l nh vy: Du c ht sc ngn cn dn Y-s-ra-n ra i khng ܮc, nhng ng cng ghi chp s h ra i khi Ai-cp nh l mnh thng dn y.

Cc hc gi quyt on dn Y-s-ra-n ra khi Ai-cp nhm nin hiu sm hn, th cho rng k vn ny ng ni ljn vic Merneptah xm lng x Pa-lt-tin chng 200 nm sau khi dn Y-s-ra-n nh c trong x Ca-na-an .

2. Ramss nj nh t nhn rng mnh xy ct hai thnh Phi-thom v Ram-se vi nhn cng Y-s-ra-n (Xut -dp-t k 1:11).

Nm 1883, ng Naville tm ra v tr thnh Phi-thom. Trn cng thnh, ng thy mt bi vn ca Ramss nj nh: "Ta xy thnh Phi-thom ca pha ng ca sng Ni-l."

ng tm thy mt ta nh c tܩng dy phi thܩng, trn gch c khc tn Ramss nj nh. Ch c mt li vo do mi nh. y l nhng kho tng m dn Y-s-ra-n xy ct.

Nm 1905, ng Petrie tm ra v tr thnh Ram-se. Nm 1922, ti thnh Bt-san (I Sa-mu-n 31:10), thuc x Pa-lt-tin, ng Fisher, nhn vin Bo-tng-vin i hc ܩng Pennsylvania, tm thy mt tm bia ca Ramss nj nh, cao chng 2 thܧc rܫi, rng chng 80 phn, trn ghi khc rng ng "xy ct thnh Rase vi nhn cng ca bn ti mi Smitique thuc -chu (H-b-r)."

Nh vy, hai bi vn ny ch r Ramss nj nh l Pha-ra-n truyn xy ct hai thnh ny cho mnh, v l k h hip dn Y-s-ra-n; v nh vy, cng ch r ngܩi k v ng, l Merneptah, chnh l Pha-ra-n ng thi dn Y-s-ra-n ra khi Ai-cp. Tuy nhin, ngܩi ta bit rng Ramss nj nh l mt tay hay sang ot, nhn mt s i k nim ca cc v tin lj l ca mnh, v truyn ghi khc tn mnh trn nhng i k nim y. Cc nh hc gi chp nhn nin hiu sm hn ca vic dn Y-s-ra-n ra khi Ai-cp v chp nhn Thothmes nj tam l vua xy ct hai thnh ny, NJu cho cc bi vn trn y c ngha l Ramss nj nh xy ct li hoc sa cha hai thnh ny vi cng lao ca nhng ngܩi H-b-r khng cng ra i vi Mi-se.

V i cng, chng ti ngh rng cc bng c chng r hn rng Amenhotep nj nh chnh l Pha-ra-n ng thi dn Y-s-ra-n ra khi Ai-cp.

* * *

on 1 -- Dn Y-s-ra-n Ai-cp 5
Di tch thnh Thbes

Di tch thnh Thbes m ngܩi Y-s-ra-n d phn xy ct, tht l di tch v i nht th gii. V tr thnh Thbes trn c hai b sng Ni-l, trong mt ng bng hnh bn nguyt, gia cc ghnh pha ng v pha Ty. Di tch thnh Thbes chim mt khu vc chng 5 dm t ng qua Ty, v 3 dm t Bc xung Nam. Khng mt th no c nhiu miu th, cung in v i k nim bng nh vy. chm nhng mu lng ly hn ht v ng nh vng tht. Thbes tr nn mt th ln dܧi triu i th 12, tc l 2000 nm T.C., ng thi p-ra-ham. Thnh ny ܮc vinh quang t 1600 ljn 1300 T.C., l khong dn Y-s-ra-n kiu ng ti Ai-cp; chc nhiu NJn i trng l ca n do cng lao kh nhc, m hi v mu ca bao nhiu ngn ti mi Y-s-ra-n, khng sao ljm xit. Thnh b qun A-si-ri hy ph nm 661 T.C., ri ܮc xy ct li, ri li b qun Ba-t trit h nm 535 T.C.. Thnh b hy hoi bi mt nn Ƕng t nm 27 T.C., v t ti nay, ch cn l mt ng hoang tn.

 

Miu s th thn Amon

Ti Karnak, thuc khu pha ng thnh Thbes, c mt cng trnh kin trc vo hng s nht. Phn chnh gia ca cng trnh kin trc ny gi l Lu i c tr ǫ; ngܩi ta tܪng tܮng Lu i ny sng sng ng thi vinh quang v nn li kiu mu ca n, em by ti Bo-tng-vin Th . Trn cng chnh i vo c mt vng di chng 13 thܧc ty v cn nng 150 tn. C 134 cy tr ln, m 12 cy chnh gia cao chng 24 thܧc ty v ܩng knh gn 4 thܧc. Trn nh mt cy tr ny ch cho 100 ngܩi ng.

Hai ngn thp ca hong hu Hatshepsut, m mt cn ng nguyn, cao chng 31 thܧc ty, cn nng 150 tn, c bi vn ghi rng n ܮc ch v trn 30 chic thuyn ghp li, gm 960 tay cho, t cc hm cch xa 150 dm.

 

on 2 -- Mi-se

Nhiu ngܩi ph bnh Mi-se. H hin ra ri bin i, nhng Mi-se vn cn ni bt ln nh mt ngܩi siu vit nht ca th gii trܧc thi c o ng Christ. ng nhn ly mt chng tc ti mi, v trong nhng hon cnh kh khn khng tܪng tܮng ܮc, nn c h thnh mt dn tc hng mnh thay ǰi c tro lu lch s.

ng l ngܩi L-vi (cu 1). Ngܩi ch by mu cu ng, tn l Mi-ri-am (15:20). Cha ca ng tn l Am-ram, v m tn l Gi-k-bt (6:20). B m qu ha bit bao! T lc ng cn th u, m cho ng thm nhun cc c phong ca dn tc, ljn ni tt c sc quyn r ca cung in ngoi o kia khng h bi xa ܮc nhng n tܮng lc u tr. ng hp th ܮc nn gio dc ti ho m Ai-cp c th cung hin; nhng n khng th khin ng thay ǰi u c, v cng khng cܧp ܮc c tin n s t hi u tr ca ng. Mi-se v Phao-l l hai t d t ra c Cha Tri s dng nhng bc anh ti xut chng Nj lm cng vic Ngi.

 

40 nm trong cung vua

Ngܩi ta thܩng ngh rng "Con gi Pha-ra-n" nui Mi-se lm con chnh l hong hu tr danh Hatshepsut. Tnh trng ny c th a ng ln ni ngi vua; vy nn nu ng t b s o luyn ca m, th ng c th ngi trn ngi vua hin hch nht hon cu. Bn b ca ng ton l nhng hong thn trong cung in.

Ngܩi ta tܪng rng khi Mi-se trܪng thnh, ng ܮc b chc cao trng trong chnh ph Ai-cp, hoc ngnh hnh chnh, hoc trong qun Ƕi. S gia Josphe ni rng ng ch huy mt o qun phng Nam. Chc ng c quyn th v danh vng ln lao; bng khng, t ng chng dm gnh vc cng vic v i, l gii phng dn Y-s-ra-n. Theo Cng v cc s 7:25, ng c y khi can thip vo cuc nh ln (cu 11-15). Nhng du nhn thc quyn th ca mnh v y lng t tin, ng cng tht bi, v dn Y-s-ra-n chng sn sng nhn ng lm th lnh.

 

40 nm trong ng vng

Theo thin c, y l mt phn hun luyn Mi-se. ng vng hiu qunh v ngang tng lm pht trin nhng c tnh hng mnh hu nh khng th pht trin ni cung in y nhung la. Thi gian ny cng gip ng quen bit khu vc m ng phi dt dn dn Y-s-ra-n tri qua 40 nm na.

X Ma-i-an (cu 15).-- Trung tm x Ma-i-an, l ni Mi-se kiu ng, trn b pha ng ca vnh Akaba, mc du dn Ma-i-an i dng di rt xa ti pha Bc v pha Ty. ng thi Mi-se, h kim sot nhng cnh ng c xanh tt quanh vng Si-na-i. Chc trong 40 nm chn chin, Mi-se tri qua khp c min ny.

Mi-se cܧi mt thiu n Ma-i-an, tn l S-ph-ra (cu 21) lm v; nng l con gi ca Gi-tr, cng c tn l R-u-n (cu 18; 3:1). Gi-tr lm thy t l x Ma-i-an, chc l mt quan cai tr. Dn Ma-i-an l dng di p-ra-ham, do K-tu-ra sanh ra (Sng th k 25:2), v chc theo cc truyn thuyt v c Cha Tri ca p-ra-ham. Mi-se c hai con trai, l Ght-sn v -li--se (18:3, 4). Theo mt vi truyn thoi, th Mi-se vit sch Gip ang khi x Ma-i-an 40 nm.

 

on 3, 4 -- Bi gai chy

Sau bao nhiu nm m p s au kh ca dn mnh v nhng li ha t lu ǩi ca c Cha Tri, rt li, lc Mi-se ܮc 80 tui, ng nghe c Cha Tri trc tip, r rng v dt khot ku gi mnh i gii cu dn Y-s-ra-n. Song Mi-se khng cn t tin nh lc thanh nin na. ng ngn ngi chng mun i, v tm cch thoi thc. Nhng ri ng i, v tin chc c c Cha Tri gip ǫ v ܮc Ngi ban cho quyn nng Nj lm cc php l.

 

on 5 -- Li yu sch u tin ca Mi-se vi Pha-ra-n

Pha-ra-n rt lo xܮc, ra lnh cho bn c cng bt dn Y-s-ra-n lm vic nng nhc hn, tc l i h lm s gch m ng thi phi t i tm kim rm (cu 10-19).

 

B Ch Kho C: Gch thnh Phi-thom

Nm 1883, ng Naville v nm 1908, ng Kyle tm thy ti Phi-thom nhng lp gch dܧi c nhiu rm xt tt; nhng lp gia c t rm i, v trn ln r nh nguyn c r, nhng lp gch trn ton l t st, chng c mt cht rm no, l lng thay, iu ny xc nhn truyn tch trong sch Xut -dp-t k!

 

on 6 -- Gia h ca Mi-se

y chc l mt gia h rt ngn, ch ghi chp nhng bc tin t c danh ting hn. Dܩng nh Mi-se l chu ni ca K-ht, nhng ng thi ng c 8600 con chu ca K-ht (Dn s k 3:28).

 

on 7 -- Tai v th nht trong mܩi tai v

Nܧc sng Ni-l bin thnh huyt. Cc thut s bt chܧc php l ny vi mt mc Ƕ thp hn. Tn ca cc thut s ny l Gian-nt v Giam-be (II Ti-m-th 3:8).

Bt c tnh cht ca php l ny l g, n cng lm cht c, v nhn dn khng ung nܧc ܮc.

Sng Ni-l l mt thn. Mܩi tai v nhm thng vo cc thn Ai-cp, v ct lm bng c quyt chc rng c Cha Tri ca dn Y-s-ra-n cao trng hn cc thn ca dn Ai-cp. Kinh Thnh nhiu ln lp li rng bi cc php l ny, c dn Y-s-ra-n v ngܩi Ai-cp "bit Gi-h-va l c Cha Tri" (6:7; 7:5, 17; 8:22; 10:2; 14:4, 18); cng nh v sau, ma-na v chim ct ct Nj t ra l y (16:6, 12).

 

Tn gio Ai-cp

trang 122 k tn mt s thn hnh dung bng sc vt. Trong cc miu th, nhng sc vt "thnh" ܮc on th t s nui nng v chm sc rt chu o, xa hoa. Trong s sc vt ny, con b ܮc coi l "thnh" hn c. H t hng v dng t l trܧc mt con b "thnh". Khi qua ǩi, n ܮc xng thuc thm, v b vo quan ti bng m chn vi nghi l long trng chng km g v lj vng. Con c su cng ܮc tn trng lm; trong miu th n ti Tanis, c 50 t s, hoc hn na, phc dch n.

l o ca nhn dn m gia vng h, dn tc H-b-r ܮc trܪng dܫng trong 400 nm.

 

on 8 -- tai v ch nhi, ch rn(1) v rui mng

ch nhi l mt thn ca Ai-cp. Theo lnh ca Mi-se, ch nhi t sng Ni-l trn ln ng c, y dy nh ca, phng ng v bp. Cc thut s li bt chܧc php l ny; nhng Pha-ra-n chu thuyt phc v ha Nj cho dn Y-s-ra-n ra i. Tuy nhin, ng ǰi .

Ch rn.-- Mi-se p bi t, n bin thnh ch rn, bu vo ngܩi v sc vt. Bn thut s th bt chܧc php l ny, nhng tht bi; chng phi tin rng l do c Cha Tri. Chng thi khng c gng chng tr Mi-se na, v khuyn Pha-ra-n nhܮng b.

Rui mng.-- Hng h sa s rui mng bu vo ngܩi, t v y dy nh ca ca ngܩi Ai-cp. Nhng v pha ngܩi Y-s-ra-n th chng c mt con no.

Pha-ra-n cng lng (cu 15, 32).-- y chp rng "Pha-ra-n cng lng..." Ch khc li chp rng "c Gi-h-va lm cho Pha-ra-n cng lng" (10:20). C Pha-ra-n v c Cha Tri d phn trong vic ny. Mc ch ca c Cha Tri l lm cho Pha-ra-n n nn. Nhng khi mt ngܩi no nh chng nghch c Cha Tri, th c ljn s thng xt ca Ngi cng ch lm cho lng ngܩi y cng cng hn.

 

on 9 -- Cc tai v sc vt b dch l, gh chc v ma

Sc vt b dch l.-- y l mt n gh gm nh vo cc thn Ai-cp. Con b l thn thܮng ǣng ca h. Li c s phn bit gia ngܩi Ai-cp v ngܩi Y-s-ra-n: Sc vt ca ngܩi Ai-cp cht v k, nhng sc vt ca ngܩi Y-s-ra-n chng c con no cht c. Ch "ht thy" cu 6 khng dng ng theo t ngha, v c mt s sc vt cn li (cu 19-21).

Gh chc.-- Tai v ny ging trn c ngܩi ln sc vt, v trn cc thut s na; gh chc do tro m Mi-se tung ln khng kh.

Ma .-- Trܧc khi ma , c li thng xt cnh co nhng ngܩi Ai-cp sn lng tin hy em sc vt ca mnh v chung. y li c s phn bit gia ngܩi Ai-cp v ngܩi Y-s-ra-n, v chng c ma ti G-sen.

Vo khong th gi ny, nhn dn Ai-cp chu thuyt phc ri (10:7). Cc tai v thnh lnh xy ra v thnh lnh chm dt trn mt quy m rng ln nh vy, theo li truyn khu ca Mi-se, NJu ܮc nhn nhn l php l hin nhin ca c Cha Tri. Nhng Pha-ra-n lܫng l, v ng s thit thi v k nu mt lao cng ca on ti mi Y-s-ra-n. Lao cng ca h gip nhiu cho Ai-cp bܧc ln a v hng cܩng; khi h ra i, th Ai-cp bt u suy yu.

Chng ta khng bit Mܩi tai v ko di mt thi gian chng no. C ngܩi cho l gn mt nm. Nu dm, chc Pha-ra-n git Mi-se ri. Nhng vi nhng tai v qua, uy tn ca Mi-se ngy cng ln cao (11:3). Nu Pha-ra-n toan lm hi Mi-se, th s nguy him cho mnh lm.

 

on 10 -- Cc tai v chu chu(1) v ti tm

Chu chu l tai v kinh khng hn ht. Chng ko ljn nh nhng m my ln, v n ht cy ci, rau, c mc ln t sau trn ma . n m, chng u trn t, thnh tng lp cao ti 10 hoc 12 phn ty. Khi chng b nghin nt, th mi hi thi khng sao chu ni. Ch li e da s c tai v chu chu cng khin qun thn ca Pha-ra-n xin vua hy nhܮng b (cu 7).

Ti tm.-- y l mt n nh thng vo Ra, thn mt tri ca Ai-cp. C s ti tm trn khp nܧc Ai-cp trong 3 ngy; nhng ni dn Y-s-ra-n c tr th tri sng t. Pha-ra-n nhܮng b, nhng ri li ǰi .

 

on 11, 12 -- Cc con u lng ca nܧc Ai-cp phi cht

Gn mt nm tri qua. Rt li, lc quyt lit ti. n ging mnh ljn ni Pha-ra-n nhܮng b, v dn Y-s-ra-n ra i.

Nu chng nh Mܩi ta v ny, th dn Y-s-ra-n chng h ܮc gii cu, v cng chng c quc gia H-b-r.

"Xin" n trang (12:35).-- Khng phi l cho mܮn, nhng l cho t. y l ngܩi Ai-cp tr n cho bao nhiu th h lao cng ca on ti mi m h dng Nj xy dng vinh quang, oai hng. Chnh c Cha Tri truyn lnh cho dn Y-s-ra-n xin nhng tng phm ny (3:21, 22; 11:2, 3). Ngܩi Ai-cp sung sܧng chp thun, v h s c Cha Tri ca Mi-se (12:33). Nh vy, mt phn ln ca ci Ai-cp chuyn qua dn Y-s-ra-n. Mt phn dng Nj dng n tm.

 

B Ch Kho C: Con u lng ca Pha-ra-n phi cht (12:29)

Ngܩi ta tm nhng bi vn t ra rng Thothmes nj t, ngܩi k v Amenhotep nj nh, khng phi l con u lng ca ng ny, v cng khng phi l k k t.

Con trai u lng ca Merneptah cng cht trong nhng trܩng hp ǥc bit, cn k k v ng chng phi l con u lng ca ng, v cng chng phi l k k t m ai ny gi nh.

Vy, bt c ai l Pha-ra-n ng thi , li chp trong Kinh Thnh cng ܮc xc nhn.

 

Khi u L Vܮt Qua

Chin con, huyt bi trn ct ca, s cht ca cc con u lng, s gii cu khi mt nܧc th ch, v s c hnh l ny sut c lch s dn Y-s-ra-n, _ mi iu dܩng nh ܮc c Cha Tri tr nh lm bc tranh lch s v i v ng Christ, Chin Con ca L Vܮt Qua, l ng dng chnh Huyt Ngi gii cu chng ta khi mt th gii th ch.

 

on 13 -- Bnh khng men. S dng cc con u lng

Phi n bnh khng men trong ngy L Vܮt Qua Nj ǩi ǩi ghi nh m gii cu h l khn cp dܩng no (12:34).

Phi dng cc con u lng ca h cho c Cha Tri tri qua cc ǩi Nj ghi nh rng h ܮc cu chuc bi s cht ca cc con u lng Ai-cp,

ܩng i ljn x Ca-na-an (cu 17).-- Sut con ܩng thng dc theo b bin, xuyn qua x Phi-li-tin, c qun Ƕi Ai-cp n tr. V ng thi y, c mt vch thnh cao ngt chy t Bin ljn a-trung-hi. Con ܩng kh d i ܮc nht l con ܩng vng quanh qua ng vng. c Cha Tri sp ǥt nh vy; v dn Y-s-ra-n vn l mt chng tc ti mi, nn cn ܮc hun luyn trong ng vng Nj thc hin cuc chinh phc x Ca-na-an .

Tr my ban ngy v tr la ban m (cu 21, 22).-- H ra khi Ai-cp, v by gi phi i qua cc x th ch; vy, chnh c Cha Tri sn sc h, v Ngi dng tr my cng tr la lm du hiu hin nhin v s dt dn v che ch ca Ngi. Hai tr ny khng h la khi h cho ljn khi h i ti t ha, 40 nm v sau (14:19, 24; 33:9, 10; 40:34-38; Dn s k 9:15, 23; 10:11).

 

on 14 -- H vܮt qua Bin

Ngܩi ta cho rng dn Y-s-ra-n vܮt qua Bin ti mt ni gn v tr ca kinh Suez ngy nay. c Cha Tri dng mt "trn gi ng thi mnh" lm cho bin cn (cu 21). Gi lm cho nܧc dn ln l mt vic thܩng xy ra. Nhng trong trܩng hp ny, nܧc "dng" ln "thnh mt tm vch ngn bn bu v bn t" (15:8; 14:22). S "dng" nܧc ln v s dn nܧc tr li ng lc Nj cu dn Y-s-ra-n v Nj tiu dit ngܩi Ai-cp, ch c th xy ra bi php l trc tip ca c Cha Tri. Bin c ny lm cho cc dn tc ln cn phi khng khip (15:14-15).

 

on 15 -- Bi ca ca Mi-se

S gii cu khi Ai-cp ny ging nh s gii cu Hi Thnh khi th gii trong ngy sau rt, ljn ni mt bi ca khi hon ca nhng k ܮc cu chuc ܮc ǥt tn l: "Bi ca Mi-se v bi ca Chin Con" (Khi Huyn 15:3). Nhng vic quyn nng m bi ca ny k ra Nj cm t c Cha Tri dܩng nh lm hnh bng v nhng vic quyn nng hn m ngܩi ܮc cu chuc s k ra Nj ht ngi khen c Cha Tri tri qua cc thi i v tn ca ci ǩi ǩi.

 

on 16 -- Ma-na v chim ct

Mi ܮc mt thng, m nhng ni nhc nhn ca ǩi sng ni ng vng bt u nh hܪng ljn tm trng h. H bt u phn nn v c phn nn mi, mt chm ch vo ni tht ca Ai-cp, ch khng chm ch vo t ha na (cu 2, 3).

Ma-na l mt vin nh, dng thay bnh m; Kinh Thnh chp rng n c "mi nh bnh ngt pha mt ng" (cu 31). Hoc n l mt cng trnh sng to trc tip, hoc n l mt sn phm thin nhin do php l lm cho tng thm gp bi. Ban m, n sa xung cng vi sng mc, v trng ging nh ht ng. H nghin n trong ci xay, hoc gi trong ci, ri b vo ni m lm bnh. Mi ngܩi ܮc php lܮm mi ngy mt -me (chng 3 lt rܫi). n ngy th su th c d Nj dng c ngy Sa-bt. Ma-na bt u c mt thng sau khi dn Y-s-ra-n ra khi Ai-cp, v c Cha Tri c ban n cho h hng ngy, sut 40 nm; cho ljn khi h vܮt qua sng Gi-anh, by gi n mi thnh lnh ht cng nh n thnh lnh bt u c (Dn s k 11:6-9; Gi-su 5:12). c Cha Jsus k ma-na l mt hnh bng v chnh mnh Ngi (Ging 6:31-58).

Chim ct (cu 13).-- c Cha Tri a chim ct ljn, nhng khng lin tc nh ma-na. Kinh Thnh ch chp hai ln, -- y v mt nm sau khi dn Y-s-ra-n la khi ni Si-na-i (Dn s k 11:31-34). Chng bay ti ng v k v s xung thp. Dn chng c nhng by sc vt ng c (12:38), nhng phi tit kim, khng dng nhiu lm n. Ti Ai-cp, n phn nhiu ca h ch c c.

 

Ni Si-na-i

Cng gi l H-rp. Bn o Si-na-i c hnh tam gic, gia hai cnh ca Bin . B pha Ty di chng 180 dm; b pha ng di chng 130 dm; ܩng bin gii pha Bc di chng 150 dm. Phn pha Bc ca bn o l mt sa mc, cn phn pha Nam l "mt chm nhiu ni gp ghnh, hn Ƕn."

C l min ny ܮc ǥt tn theo thn mt trng ca ngܩi Ba-by-ln, l Sin. T ǩi thܮng c, ngܩi ta bit min ny v cc m ng, st, th hong v bu thch. Lu lm, trܧc thi p-ra-ham, cc vua ng phng ǡp mt con ܩng chung quanh bin gii pha Bc v pha Ty ca sa mc -rp cho ti vng Si-na-i.

Ngn ni ǥc bit, gi l ni Si-na-i, ti ngܩi ta cho rng dn Y-s-ra-n tip nhn Lut php, v mm pha Nam ca bn o. Ni Si-na-i ny l mt "khi ch v, him tr, t ng bng nh ln, c v hng v khng khip." gc Ty-bc c mt ng bng di 2 dm, rng na dm, dn Y-s-ra-n c th ng tri ti .

Cch ni Si-na-i 40 dm v pha Ty-bc, trong "Thung lng ca cc ng," c mt bc chm tr trn vng nhn, cao hn hm m chng 127 thܧc ty; y l vua Semerkhet, thuc triu i th nht ca cc Pha-ra-n Ai-cp, truyn lnh chm tr chnh mnh ang git vua Si-na-i. C chng 250 bi vn ca cc vua sau Semerkhet. Cch "Thung lng ca cc ng" 10 dm v pha Bc, l Serabit-el- Khadem, c miu th Hathor, n thn Ai-cp; chnh ti y, Hun tܧc Flinders Petrie tm thy bn vit ch ci c nht m ngܩi ta tng bit.

Bn s 30

 

on 17 -- Nܧc t vng trn ra

Sau mi vic trn kia t lu, Mi-se lm cho nܧc Ma-ra ha ngt (15:25). Ti on ny, ti R-phi-im, ng lm cho nܧc t vng trn ra. V sau, ng cng lm mt php l ging nh vy ti M-ri-ba (Dn s k 20:1-13).

Giao chin vi qun A-ma-lc (cu 8-15).-- y l ln u tin, ngoi nܧc Ai-cp, qun th toan cn tr dn Y-s-ra-n tin vo x Ca-na-an. Kt qu l c Cha Tri truyn lnh phi tuyt dit dn A-ma-lc (cu 14; Phc truyn lut l k 25:17-19).

 

on 18 -- Li khuyn ca Gi-tr

Du Mi-se ܮc c Cha Tri dn theo mc dnh ring cho t ngܩi, nhng do li khuyn bo ca v quan trܪng Ma-i-an, l nhc ph mnh, ng quyt nh t chc dn chng mt cch hu hiu hn.

 

on 19 -- Ting phn ca c Cha Tri trn ni Si-na-i

Dn Y-s-ra-n ti vng ni Si-na-i 11 thng (cu 1; Dn s k 10:11). Trong mt trn bo c sm st khng khip, theo sau c Ƕng t v hi kn siu nhin, c ni b khi bao bc v trn nh ni c la rc, ka, c Cha Tri truyn phn Mܩi iu rn v ban b Lut php!

500 nm sau, cng trn ni ny, -li ܮc ng t cho bit rng cng vic ca c Cha Tri trn mt t s ܮc hon thnh; s ng ny khng do la v Ƕng t, nhng do "ting m du, nh nh" ca mt ng Tin tri Hu lai (I Cc vua 19).

 

on 20 -- Mܩi iu rn

"Trܧc mt Ta, ngi ch c cc thn khc.

Ngi ch lm tܮng chm cho mnh,... ch qu ly trܧc cc hnh tܮng .

Ngi ch ly Danh Gi-h-va c Cha Tri ngi m lm chi.

Hy nh ngy ngh ǥng lm nn ngy thnh.

Hy hiu knh cha m ngi.

Ngi ch git ngܩi.

Ngi ch phm ti t dm.

Ngi ch trm cܧp.

Ngi ch lm chng di.

Ngi ch tham vt chi thuc v k ln cn ngi."

Nhng iu rn ny do chnh ming c Cha Tri trc tip truyn phn t trn ni, gia sm st, Ƕng t v kn thi vang; sau ghi khc trn c hai mt ca hai bng , "bi ngn tay c Cha Tri vit ra" (Xut -dp-t k 31:18). Hai bng l cng trnh ca c Cha Tri, v ch vit l chnh ch ca c Cha Tri (Sng th k 31:18; 32:15, 16). Hai bng ny ܮc gi gn trong hm giao ܧc tri qua nhiu th k. Ngܩi ta ngh rng c l n b p v ng thi dn Y-s-ra-n b lu y. Nhng nu mt ngy kia, ngܩi ta kim ܮc th sao?

Mܩi iu rn l nn tng ca lut php H-b-r. Bn iu trn lin quan ljn thi Ƕ ca chng ta i vi c Cha Tri, cn su iu dܧi lin quan ljn thi Ƕ ca chng ta i vi k ng loi. c Cha Jsus c li lm hai iu rn: "Ngi hy ht lng, ht linh hn, ht m yu mn Cha, l c Cha Tri ngi... Ngi hy yu k ln cn nh mnh" (Ma-thi- 22:37-39).

Tn knh c Cha Tri l nn tng ca Mܩi iu rn. c Cha Jsus t ra rng Ngi k s tn knh c Cha Tri l t cch s ǣng Nj ljn gn c Cha Tri; Ngi cng ǥt s tn knh c Cha Tri u Bi Cu nguyn Chung: "Danh Cha ܮc tn thnh!" Tht l k l, bit bao ngܩi trong lc tr chuyn thng thܩng, li lun lun ni phm thܮng ljn Danh c Cha Tri v dng Danh Ngi mt cch qu coi thܩng!

Cm ngt th ly hnh tܮng. Chng ti t hi s th ly hnh tܮng thnh hnh trong mt vi gii t nhn theo C-c-gio, c thch hp vi iu rn ny chng?

 

on 21, 22 , 23, 24 -- "Quyn sch giao ܧc."

Sau Mܩi iu rn, y l b Lut php u tin trn quc gia H-b-r ܮc xy dng. Nhng Lut php ny ܮc chp trong mt quyn sch, ri giao ܧc vng theo n ܮc ng n bng huyt (24:4, 7, 8).

Nhng Lut php ny lin quan ljn: Ch Ƕ ti mi; k git ngܩi phi x t; s bt cc; ra mng cha m; s bo tr "mt ljn mt"; trm cp; lm hi ma mng; NJn thit hi; s d d; ph php; cu hp vi th vt; th ly hnh tܮng; lng nhn i vi qu ph v c nhi; s cho mܮn; ca cm; khng ܮc ra s k cm quyn; tri u ma v con u lng; li chng di; S theo phe ng; s cng bnh; t t vi sc vt; hi l; khch l; ngy Sa-bt; Nm Sa-bt; L Vܮt Qua; l ma gt; khng ܮc nu sc vt nh trong sa m n; khng ܮc lp giao ܧc vi ngܩi Ca-na-an; k no vng li s ܮc ban thܪng.

on 25 ljn 31 -- Cc hun th dng n tm

Chnh c Cha Tri truyn kiu mu rt t m (25:9). Kiu mu ny ܮc ghi chp hai ln: y -- "Y nh kiu" -- v on 35 ljn 40 , ti c nhc li ng cc chi tit -- "Y nh mi iu c Gi-h-va phn dn" (40:6).

n tm l "hnh v bng ca nhng s trn tri" (H-b-r 8:5).

N c ngha ǥc bit cho dn tc H-b-r, tuy nhin, n "l hnh bng ca s tt lnh ngy sau" (H-b-r 10:1; xem H-b-r 9 v 10).

n tm v n th (v sau n th ܮc xy ct theo kiu n tm) l trung tm sanh hot quc gia ca ngܩi Do-thi.

Trc tip pht xut t ni c Cha Tri. n tm l mt cch biu th v cng quan trng mt vi tܪng m c Cha Tri mun ghi khc trn tm tr loi ngܩi, v l hnh bng v nhiu gio l ca o ng Christ.

 

on 32, 33 -- B con bng vng

Con b l thܮng ǣng thn ca ngܩi Ai-cp. V sau, n ܮc tn lm thn ca 10 chi phi Y-s-ra-n (I Cc vua 12:28). c Cha Tri va mi phn nh sm st t trn ni rng "Trܧc mt Ta, ngi ch c cc thn khc," v bao nhiu php l cng mi xy ra ti Ai-cp; nh vy, s bi o ng thng ny chng t dn Y-s-ra-n sa xung vng th ly hnh tܮng ca ngܩi Ai-cp l dܩng no! y l mt s khng hong, cn phi nu k lut ln ngay, nn s hnh pht tht mau chng v nghim khc. T ngy tr i, h "ct trang sc trong lng mnh" (33:4-6).

Mi-se sn lng chu "xa tn khi sch Ngi chp i" (32:31, 32) v c nhn dn, t ra tm tnh ng cao c dܩng no!

 

on 34 -- Mi-se li ln ni

Ln th nht ng trn ni 40 ngy, m (24:18). By gi ng li ln 40 ngy, m na (34:2, 28). Ln th nht, ng nhn lnh hai bng v nhng hun th v n tm. By gi hai bng ܮc lm li, v giao ܧc ܮc lp li.

Mt Mi-se "sng rc" (cu 29-35), v c Cha Tri ng trong ng; y cng nh khi c Cha Jsus ha hnh, th "mt Ngi sng la nh mt tri" (Ma-thi- 17:2).

 

on 35 ljn 40 -- Dng n tm

By gi h dng n tm v lm mi dng c trong ng theo cc ch th c Cha Tri ban cho cc on 25 ljn 31.

 

n tm

Di chng 14 thܧc ty, rng gn 5 thܧc, v cao cng gn 5 thܧc. Lm bng nhng tm vn dc v c mn ph kn. n tm trng v pha ng.

C 20 tm vn cho pha Bc, 20 cho pha Nam, v 6 cho pha Ty; mi tm vn di gn 5 thܧc ty, v rng chng 70 phn. Vn lm bng g si-tim cng rn, th st, v bc vng. u mi tm vn c hai ci mng Nj tra vo hai l mng bng bc cho vn dng thng ln. Cc tm vn kt lin nhau bi nm cy x ngang chy qua nhng khoen bng vng trn cc tm vn.

C 10 bc mn, mi bc di chng 12 thܧc ty v rng gn 2 thܧc ty, lm bng vi gai mn, ch mu xanh l(1), iu, sm, c thu hnh ch-ru-bin cc xo, nhng bc mn ny kt li vi nhau bng nhiu mc vng v tht vng ch mu xanh l, lm thnh mt tm. Tm mn nguyn ny do 10 bc mn hp thnh, di chng 18 thܧc pha ng v pha Ty, chng 13 thܧc pha Bc v pha Nam, cn d gn 5 thܧc th r xung gc pha Ty. Bc mn ny ging trn cc tm vn bc vng chy kn, lm thnh chnh n tm.

Vng v bc dng Nj dng n tm v lm cc dng d trong ng gi chng 1.250.000 M kim. Dn chng trch s bu vt ca ngܩi Ai-cp tng m quyn dng (12:35).

 

Bong che trn n tm

Bong ny ph trn n tm, v lm bng vi lng d: N gm 11 bc mn, mi bc di chng 14 thܧc, rng gn 2 thܧc, 11 bc mn ny kt li vi nhau bng nhng mc ng; ton th di chng 21 thܧc pha ng v pha Ty, chng 14 thܧc pha Bc v pha Nam. Trn 11 bc mn ny c mt tm l ph bng da chin ǿc nhum , v bn trn na li c mt tm l ph bng da c nܮc.

Tm bong c ba lp ny, tc l vi lng d, da chin ǿc nhum v da c nܮc, chc do thܮng lng chng ǫ trn nc, v hai pha thoai thoi xung. Mi ca chnh n tm chc l bng phng.

 

Ni Ch thnh

Chnh l 15 b (gn 5 thܧc) pha Ty ca n tm, v l mt khi NJu ǥn. Ni Ch thnh hnh dung cho ni ng ca c Cha Tri. N ch cha c hm giao ܧc. Mi nm thy t l thܮng phm vo mt ln. N lm hnh bng v Thin ng (H-b-r 9:24).

 

Hm giao ܧc

L mt ci t, di chng 1 thܧc 10 phn, rng chng 70 phn, v cao chng 70 phn. Lm bng g si-tim bc vng rng. N cha hai bng Mܩi iu rn, mt bnh ma-na, v cy gy ca A-rn.

Np thi n(1) l np ca hm giao ܧc, lm bng vng nguyn khi. Mi u c mt ch-ru-bin lin vi np; hai hnh ch-ru-bin ny i mt vi nhau, x cnh ra v nhn xung np thi n. Np thi n ngay trn hai bng Mܩi iu rn, hnh dung cho ni gp g ca Lut php v S Thng xt. Nh vy l "hnh bng" v ng Christ. Hai hnh ch-ru-bin t ra mt cch rt linh Ƕng rng cc v thin thܮng ǥc bit ch ljn s cu chuc loi ngܩi. y dܩng nh l iu S Phi-e-r ngh ti khi ng ni rng: "Cc thin s cng ܧc ao xem thu nhng s " (I Phi-e-r 1:12).

C l hm giao ܧc b mt trong thi k b lu y ti Ba-by-ln. Trong sch Khi Huyn 11:19, S Ging thy hm giao ܧc "trong n th." Nhng ng thy trong mt d tܮng, v khng c ngha l hm giao ܧc bng vt cht c ti , v trn tri s chng c "NJn th no" (Khi Huyn 21:22).

B ngoi ca n tm c th nh th ny

 

Ni thnh

Gm 30 b (hn 9 thܧc ty) pha ng ca n tm. N cha ci bn bnh trn thit pha Bc, chn n pha Nam, v bn th xng hng ngay trܧc ci mn. C l y l hnh bng v Hi Thnh.

 

Bc mn

Lm bng vi gai mn, ch mu xanh l, ta, sm, v thu hnh ch-ru-bin cc xo. N phn chia Ni Thnh vi Ni Ch thnh, hoc, ni cch khc, in thit triu ca c Cha Tri vi phng ch Ǯi ca loi ngܩi. Khi ng Christ chu cht, bc mn ny b x lm hai (Ma-thi- 27:51), c ngha l chnh lc , ca ca Hin din c Cha Tri ܮc m toang cho loi ngܩi vo.

Cn mt bc mn khc, gi l mn ca, li vo pha ng ca n tm, lm bng vi gai mn, ch mu xanh l, iu v sm.

 

Chn n

Lm bng vng rng, c mt thn chnh gia, v mi bn c ba ngn. Ngܩi ta cho rng chn n cao chng 1 thܧc 60 phn, v ngang u ngn chng 1 thܧc 10 phn. Chn n ܮc ǰ du -li-ve trong nht; hng ngy phi lm n v thp n (30:7, 8).

Cc chn n trong n th do Sa-l-mn xy ct lm theo kiu mu ny, v c l cng gm c chn n ny na. Chc cc chn n y trong s bu vt b em qua Ba-by-ln, ri sau ܮc tr li (E-x-ra 1:7).

Chn n trong n th do H-rt xy ct, ng thi c Cha Jsus, c l l mt trong nhng chn n ny. Nm 70 S.C., n b em qua kinh thnh La-m, khc vo khi hon mn ca Titus; ri ܮc ǥt trong miu th Ha bnh; ri b Genseric em qua x Carthage, nm 455 S.C.; ri do Belisarius ly li v em qua kinh thnh Constantinople; ri "ܮc cung knh ǥt trong nh th o ng Christ ti Gi-ru-sa-lem" nm 533 S.C.. Sau ngܩi ta khng bit g v chn n ny na. Chn n khc trn khi hon mn ca Titus c l l mt cng trnh k xo hnh dung li chn n sn c.

Chn n c th l hnh bng v Li c Cha Tri trong Hi Thnh, mc du trong sch Khi Huyn on 1:12, 20, chn n ch v cc chi hi.

Chn n khc vo khi hon mn Titus

 

Bn bnh trn thit

Di 95 phn ty, rng 48 phn, v cao 80 phn ty. Lm bng g si-tim, bc vng rng. Phi by 12 bnh trn bn ny lun lun; c ljn ngy Sa-bt th phi ǰi bnh mi. Bn ny ǥt ti pha Bc ca Ni Thnh. l biu hin lng bit n c Cha Tri v Ngi cho bnh n hng ngy (Lu-ca 11:3).

 

Bn th xng hng

Cao 95 phn ty, v b mt 0,1536 m2. Lm bng g si-tim, bc vng rng. t trܧc bc mn. Phi xng hng trn lun lun, bui sng v bui chiu ti. C ngha l phi cu nguyn khng thi (Khi Huyn 8:3-5).

 

Bn th dng l thiu

Bn th ln Nj dng t l bng sanh vt. Cao chng 1 thܧc 40, v b mt 0,7680m2. Lm bng nhng tm g si-tim v bc ng. Bn th ny rng v ǰ y t. Chng na b cao c ci b chy bn pha Nj cho cc thy t l ng ln trn. t bn th ny pha Bc n tm, gn li vo hnh lang. La trn bn th ny ܮc t ln do mt php l, v khng h tt (L-vi k 9:24; 6:9). l hnh bng v loi ngܩi khng c php ljn gn c Cha Tri, tr khi h l ti nhn ܮc Huyt Cha Jsus cu chuc. Bn th dng ca l thiu ny l hnh bng v s cht ca ng Christ.

 

Thng ra

y l mt ci thng ln bng ng Nj cha nܧc, dnh cho cc thy t l ra tay, chn trܧc khi hnh chc ni bn th hoc trong hi mc. C ngha l phi sch s trong thn th v cng phi sch ti li. y l hnh bng v s ty sch ti li bi Huyt ng Christ, v c l cng l hnh bng v l bp-tm trong o ng Christ.

 

Hnh lang

L hng ro chung quanh n tm. Di gn 50 thܧc, rng gn 25 thܧc, v trng ra pha ng. C nhng tm b vi bng vi gai u mn, cao chng 2 thܧc rܫi, treo trn tr bng ng cch nhau chng 2 thܧc rܫi, c inh v nung tr bng bc, cng l tr bng ng. Ca hnh lang pha ng, rng gn 10 thܧc ty, lm bng vi gai mn, ch xanh l, iu v sm.

 

Bn s 31 -- Ha n tm

 

================================


L-vi K

 

Cc ca l

Ban thy t l

Cc ma thnh

Cc lut php linh tinh

 

 

Theo nguyn vn, ch "L-vi k" ngha l "thuc v ngܩi L-vi." y ngha l sch ny cha mt ch Ƕ lut php do ban thy t l L-vi thi hnh, v dn tc H-b-r phi sng dܧi ch Ƕ lut php y. Phn nhiu lut php ny ban b trn ni Si-na-i, v sut hnh trnh qua ng vng, c gia thm, lp li v gii thch.

Ngܩi L-vi l mt trong 12 chi phi, ܮc bit ring Nj lm cng vic c Cha Tri. Ngi ly h thay cho cc con u lng ca ton dn Y-s-ra-n. c Cha Tri i cc con u lng v phn Ngi, c ca ngܩi v ca sc vt. Ngܩi L-vi ܮc cp dܫng bng s dng phn mܩi, v h c 48 thnh (Dn s k 35:7; Gi-su 21:49).

Mt gia nh ngܩi L-vi, l A-rn v cc con trai ng, ܮc bit ring lm thy t l.

Cn nhng ngܩi L-vi khc th ph t cc thy t l. Phn s ca h l trng nom, khing vc n tm, v v sau trng nom n th. H cng lm gio s, k lc, nhc cng, s quan v quan xt (xem I S k 23).

 

on 1 ljn 5 -- Cc th ca l

Ca l thiu bng b, chin, d, chim b cu. Ca l ny b thiu trn, c ngha l dng ht cho c Cha Tri.

Ca l chay bng bt lc hoc bnh khng men. Ch thiu t mt t, cn th dnh cho thy t l.

Ca l th n bng b, chin, hoc d. Thiu m, cn li th thy t l n mt phn v ngܩi dng t l n mt phn.

Ca l chuc ti v ca l chuc s mc li.-- Phi dng nhiu ca l khc nhau v nhng ti li khc nhau. Thiu m, cn th thiu ngoi tri qun trong mt vi trܩng hp, hoc Nj cc thy t l n trong mt vi trܩng hp khc. Nu lm thit hi cho k khc, th phi bi thܩng v thm mt phn nm, ri mi ܮc dng ca l. y c ngha l ti li phi ܮc nhn nhn v NJn chuc.

 

on 6, 7 -- Ch th b tc v cc ca l

Ngoi nhng ca l trn y, cn c ca l qun, ca l a qua a li, ca l dng gi ln; l phn b tc cho nhng ca l khc.

Cch dng ca l.-- Ngܩi dng em con vt ti n tm, ǥt tay trn n Nj khin n i din cho mnh. Ri con vt b git. Huyt n em rܧi hoc ry trn bn th, cn th ǰ ht xung chn n th. on, phi thiu t phn ch nh.

Thܩng dng ca l.-- Hng ngy phi dng ca l thiu, bui sng mt chin con, v bui chiu mt chin con. Ngy Sa-bt, phi tng gp i. Ngy mng mt mi thng, phi dng thm ca l. Nhm cc ngy L Vܮt Qua, l Ng tun v l Lu tm, h dng rt nhiu sc vt lm ca l. Ngy i l chuc ti cng vy. Ngoi nhng ca l thܩng xuyn v ton dn dng ln, cn c nhng ca l dng trong c hi ǥc bit, dng v c nhn, v ti li, v ha nguyn, v dng Nj cm t c Cha Tri, vn, vn.

 

on 8, 9 -- L phong chc cho A-rn

V cc con trai ng lm thy t l. Trܧc thi Mi-se, cc ca l NJu do gia trܪng dng ln c Cha Tri. Nhng by gi quc gia ܮc t chc, mt ch ܮc bit ring Nj dng ca l, v mt l ch ܮc qui nh, nn phi c mt on ngܩi ǥc bit ܮc c ln do l long trng Nj truyn t lu tn ph trch vic t l. A-rn v con trai u lng k tip ng, lm thy t l thܮng phm. Cc thy t l ܮc tr cp bng phn mܩi ca cc phn mܩi dnh cho ngܩi L-vi v bng mt phn cc ca l. H cng ܮc cp 13 thnh (Gi-su 21:13-19).

Y phc ca thy t l thܮng phm.-- Chnh c Cha Tri ban hun th v mi chi tit (Xut -dp-t k 28). Mt ci o di bng vi gai mn, thu ch mu xanh l, iu, sm; trn o c nhng chung nh ku ln khi ng vo trong n tm.

Chic -pht, ging nh ci o chong gm hai ming ni nhau trn vai, d xung mt ming trܧc ngc v mt ming sau lng, v trn mi vai c mt vin bch ngc, mi vin ghi tn 6 chi phi. -pht lm bng vi gai mn, thu kim tuyn, ch xanh l, iu v sm.

Mt tm bng eo ngc, chng 65 phn vung, lm bng vi gai mn, thu kim tuyn, ch xanh l, iu v sm. Bng c hai b chp li, pha trn m ra nh mt ci ti tin; c dy chuyn bng vng ct vo -pht; c gn 12 vin ngc, mi vin mang tn mt chi phi; v bn trong c cha U-rim v Thu-mim, dng Nj tm bit ch c Cha Tri, nhng chnh n l ci g, th ta chng bit.

 

L ch ny pht nguyn t c Cha Tri

V do Ngi ǥt chnh trung tm cuc sanh hot quc gia ca dn Do-thi. Du l ch ny p dng trc tip cho dn Do-thi th no v bao gm trc tip nhng g cho dn y, nhng chc chn l c Cha Tri mun dng s dng sc vt lm ca l lun lun v ngn la khng ngng chy trn cc bn th Nj khin loi ngܩi cm bit su xa ti li ca mnh v Nj lm hnh bng lu ǩi v Ca l m ng Christ s dng bng chnh thn th Ngi. Qu tht, cc ca l kia ch v Ngi v ܮc ng nghim trong Ngi.

 

Ban thy t l L-vi

Do c Cha Tri phong chc cho Nj lm trung gian gia Ngi v dn H-b-r trong chc v dng th vt lm ca l. Nhng ca l y ܮc ng nghim trong ng Christ. Khng cn dng th vt lm ca l na. Cng khng cn thy t l na. Chnh ng Christ l Thy T l Thܮng phm ca loi ngܩi, Ngi l ng Trung bo duy nht gia c Cha Tri v loi ngܩi. Th H-b-r, on 8, 9, 10 gii lun im ny rt r rng.

Cc chc dch ca o ng Christ khng phi l thy t l u. Khng c ch no trong Tn Чc ku h l "thy t l" (thy c). Danh t ny ch ng dng cho tn ng Christ I Phi-e-r 2:5, 9 v Khi Huyn 1:6; 20:6. Nhng l ng dng cho ht thy tn ng Christ, ch khng h ng dng cho cc chc dch ca o ng Christ.

"iu tai hi hn ht tng gy nn cho o ng Christ chnh l cc chc dch t nhn ly danh hiu v nhim v ca Thy T L." Ban thy t l ca Gio hi kia t nhn mnh l trung gian gia c Cha Tri v loi ngܩi; l Ƕng lc chnh ca ma qu Nj ph hoi o ng Christ, v l tai ha ln nht tng xy ljn cho Hi Thnh.

 

on 10 -- Na-p v A-bi-hu

S hnh pht mau l v kinh khip ging trn h l mt li cnh co nhng ai coi thܩng mng lnh ca c Cha Tri, lun vi nhng th lnh Hi Thnh lm sai lch Tin Lnh ng Christ bi mi th truyn thuyt ca loi ngܩi.

 

on 11 -- Nhng th vt sch v khng sch

Trܧc nn nܧc lt, c s phn bit gia th vt sch v th vt khng sch (Sng th k 7:2). Mi-se ǥt s phn bit thnh lut php. Lut php ny cn c mt phn vo l n dng lm n tinh khit, v mt phn vo nhng l do tn gio, v ct dng lm du hiu phn r dn Y-s-ra-n vi cc dn khc. c Cha Jsus bi b s phn bit y, "lm cho mi n ܮc sch" (Mc 7:19). Sch Cng v cc s 10:12-15 ng rng s phn bit khng cn na, v ngܩi dn ngoi khng cn l "d dy" cho ngܩi Do-thi.

on 12 -- Ty u sn ph

Nu sanh con trai, th phi bit ring 40 ngy; nu sanh con gi, th phi bit ring 80 ngy. C ngܩi ngh rng lut l ny nhm mc ch gi s thng bng gia hai ging, v ǩn ng phi ra trn, nn phi chu t nn nhiu hn ǩn b.

 

on 13, 14 -- Th nghim bnh phung

Cc nh l ny ct Nj ch ng mt bnh gm ghic v kinh khng nht thi y, khng cho n lan rng.

 

on 15 -- S u

y l mt lot chi tit k lܫng Nj nht nh ngܩi no c th tr nn " u" theo phng din nghi l v nhng s i hi lin quan ljn s u y; mi iu ny dܩng nh ct Nj khuyn khch ngܩi ta gi v sinh c nhn v lun lun nhn nhn c Cha Tri trong mi ܩng ǩi. L pht l phi phn r khi NJn thnh v hi chng. Cn s ty u th mt phn do tm ra, mt phn do dng ca l.

 

on 16 -- i l chuc ti hng nm

L ny c hnh ngy 10, thng 7. y l ngy l long trng hn ht trong mt nm, tc l ngy m thy t l thܮng phm vo Ni Ch thnh Nj chuc ti cho ton dn. S ct b ti li ch trong vng mt nm (H-b-r 10:3), nhng n ch bng v s ct b ǩi ǩi (Xa-cha-ri 3:4, 8, 9; 13:1; H-b-r 10:14).

A-xa-sn (cu 8).-- C ngܩi cho rng A-xa-sn l mt tn Nj ch Sa-tan. Sau khi con d v phn c Gi-h-va ܮc dng lm ca l ri, th thy t l thܮng phm ǥt tay trn con d dnh cho A-xa-sn m xng ti li ca nhn dn. Ri h dn con d i, th vo ng vng; nh vy, n em ti li ca nhn dn i mt. Cng nh chin con ca L Vܮt Qua hng nm ܮc dng ln, l ny l mt trong nhng hnh bng lch s ca c Cha Tri dng Nj ch v s chuc ti loi ngܩi s ܮc thc hin bi s cht ca ng Christ. Nu khng, th cn c ngha chi na?

 

on 17 -- Cch dng ca l

Lut php i phi trnh nhng con vt ti ca n tm. Cm ngt khng ܮc n huyt (3:17; 7:26-27; 17:10-16; Sng th k 9:4; Phc truyn lut l k 12:16; 23-25); v ngy nay vn cn cm ngt (Cng v cc s 15:29).

 

on 18 -- Nhng ti gm ghic ca dn Ca-na-an

Nu chng ta ngc nhin v c ghi chp c cc ti ny: lon lun, k gian v n nm vi sc vt, th phi bit rng n rt thng thܩng gia vng nhng k ln cn ca ngܩi Y-s-ra-n. Vy, c Cha Tri phi cnh co h nghch cng cc ti y.

 

on 19, 20 -- Cc lut php linh tinh

V ngy Sa-bt; s th ly hnh tܮng; ca l th n; mt la, trm cp; th di, tin cng; ta n; ngi l i mch; lng yu thng anh em; cho sc vt khc ging ph ln nhau v gieo nhiu th ging cng mt tha rung; gian dm; cc vܩn cy tri; bi khoa; pha khe ru v ct tht; k n; knh trng ngܩi gi c; t t vi ngܩi khch l; tri cn v thܧc o ng mc; s th ly t thn Mo-lc; t thut; i vi cha m; ti lon lun; k gian; th vt sch v khng sch.

 

"Hy yu thng k ln cn ngi nh mnh" (19:18)

y l mt trong nhng yu im ca lut php Mi-se. Phi t lng rt knh trng ngܩi ngho. Phi tr tin cng tng ngy mt. Khng ܮc cho mܮn tin n li. Phi cho ngܩi thiu thn mܮn, hoc tng h lun. Khi gt la, phi Nj li cho ngܩi ngho mt. Sut c Cu Чc, khng c ch no khuyn khch ngܩi ta bing nhc, nhng li lun lun nhn mnh phi t t vi qu ph, c nhi v khch l.

 

Ly v b, a th, ly d v ch Ƕ ti mi

u cho php, nhng rt hn ch (19:29; Phc truyn lut l k 21:15; 24:1-4; Xut -dp-t k 21:2-11). Lut php Mi-se nng hn nhn ln bc bi phn cao hn cc nܧc ln cn. Ch Ƕ ti mi b hn ch bi nhng quan im nhn o; v, n khng lan rng trong vng dn Do-thi, v cng chng tn c hoc khng khip nh Ai-cp, A-si-ri, Hy-lp, La-m v nhiu nܧc khc.

 

T hnh

Nhng ti phm ng b t hnh l: st nhn (Sng th k 9:6; Xut -dp-t k 21:12; Phc truyn lut l k 19:11-13); bt cc (Xut -dp-t k 21:16; Phc- truyn Lut-l K 24:7); gy n mng v cu th (Xut -dp-t k 21:28, 29); nh v ra s cha m (Xut -dp-t k 21:15-17; L-vi k 20:9; Phc truyn lut l k 21:18-21); th ly hnh tܮng (L-vi k 20:1-5; Phc truyn lut l k 13; 17:2-5); t thut (Xut -dp-t k 22:18); tin tri gi (Phc truyn lut l k 18:10, 11, 20); lng ngn (L-vi k 24:15, 16); khng gi ngy Sa-bt (Xut -dp-t k 31:14); gian dm (L-vi k 21:10; Phc truyn lut l k 22:22); cܫng hip (Phc truyn lut l k 22:23-27); Tht tit trܧc khi ly chng (Phc truyn lut l k 22:13-21); k gian (L-vi k 20:13); n nm vi sc vt (L-vi k 20:15, 16); lon lun (L-vi k 20:11, 12, 14).

 

Nhng lut php ny l lut php ca c Cha Tri

Mt vi lut php ny ging nh lut php ca Hammurabi m Mi-se chc bit r lm. Du Mi-se c th chu nh hܪng ca nn gio dc Ai-cp v ca c phong Ba-by-ln, nhng bit bao ln ng nhc li: "c Gi-h-va phn," t ra rng nhng lut php ny l do Chnh c Cha Tri trc tip ban hnh.

i vi chng ta, mt vi lut php dܩng nh nghim khc. Nhng nu ta c th li v th gii ng thi Mi-se, th s thy nh l cha nghim khc . V i cng, v lut php Mi-se "nhn mnh vo o c c nhn v s bnh ǣng ca mi ngܩi, coi trng ngܩi gi, ngܩi tr, ngܩi ti mi, k th v sc vt, ban hnh cc th l v v sinh v thc phm, nn n thun khit, hp l, nhn o v dn ch bi phn hn, li cng t ra s khn ngoan bi phn hn bt c ci g trong php ch thܮng c ca x Ba-by-ln, Ai-cp, hoc nܧc no khc." Lut php Mi-se l "php l o c ca th gii trܧc khi c o ng Christ."

c Cha Tri ch nh lut php Mi-se lm "thy gio ǥng dn chng ta ljn ng Christ" (Ga-la-ti 3:24). Theo nh gii r cho tn Ga-la-ti v tn H-b-r, th mt vi iu khon ca Lut php ct Nj ha gii vi "lng cng ci" ca dn Y-s-ra-n (Ma-thi- 19:8) v dnh cho nhng k "cn th u" ang a v phi "phc" (lm ti mi). Trong nh sng ca Tin Lnh ng Christ, cc iu khon y b coi l "l thi hn yu, ngho nn" (Ga-la-ti 4:3, 9).

 

on 21, 22 -- Cc thy t l v cc ca l

y gii lun rng hn nhng iu khon on 1 ljn 9. Cc thy t l phi c thn th khng t vt, v ch c th cܧi n ng trinh lm v. Cc sc vt dng lm ca l cng phi khng t vt, v rt t l sanh ra ܮc 8 ngy.

 

on 23, 24 -- Cc ngy l, n, bnh trn thit, ti lng ngn

V cc ngy l, xin xem thm Phc truyn lut l k, on 16. Chn n phi sng lun lun; bnh trn thit phi thay mi ngy Sa-bt. K lng ngn phi b x t. Php ch "mt NJn mt" l mt phn dn lut, v hon ton cng bnh. Xin xem Ma-thi- 5:38 v Lu-ca 6:27.

 

on 25 -- Nm Sa-bt, nm hn h

C 7 nm li c mt nm Sa-bt. Phi Nj cho t rung ngh; khng gieo; khng gt; khng ta sa vܩn nho. Nhng sn vt t nhin th phi Nj cho ngܩi ngho v ngܩi kiu ng. c Cha Tri ha ban trong nm th 6 Nj c m dng trong nm th 7. Phi xa ht n nn cho ng bo Do-thi.

C 50 nm li c mt nm hn h. Nm hn h tip theo nm Sa-bt th 7, nh vy l c hai nm ngh lin. Nm hn h bt u nhm ngy i l Chuc Ti. Phi tha ht n nn, gii phng ti mi, v t rung bn i th ܮc tr li. c Cha Jsus dܩng nh coi nm hn h l hnh bng v Nm i hn h m Ngi ljn Nj cng b (L-vi k 25:10; Lu-ca 4:19).

 

Quyn s hu t ai

X Ca-na-an chia cho 12 chi phi, v cc chi phi li chia cho cc gia tc. Tr mt vi ngoi l, khng th ban phn sn nghip ca gia tc mt cch vnh vin. Bn cng coi nh l cho mܧn, ti nm hn h th sn nghip li tr v gia nh c ch. l k hoch ca c Cha Tri Nj gi cho ti sn trong nܧc khi b mt s t ngܩi thu tm ht.

 

S By

Qui tc v cc ma thnh trong sch L-vi k xy dng trn mt lot s 7:

C 7 ngy li c mt ngy Sa-bt.

C 7 nm li c mt nm Sa-bt.

Mi nm Sa-bt th 7 li c mt nm hn h theo sau.

Thng 7 no cng ǥc bit thnh, v c 3 k l.

C 7 tun l gia L Vܮt Qua v L Ng Tun .

L Vܮt Qua ko di 7 ngy.

L Lu tm ko di 7 ngy.

Nhm k L Vܮt Qua, mi ngy dng 14 chin con (2 ln 7).

Nhm k l Lu tm, mi ngy dng 14 chin con v 70 con b t.

Nhm ngy L Ng Tun, dng 7 chin con.

 

on 26 -- Vng li v khng vng li

Cng nh Phc truyn lut l k, on 28, on ny cha nhng li ha tuyt m v nhng li cnh co kinh khip; n l mt trong nhng on trng i nht ca Kinh Thnh. Hy thܩng džc on ny.

 

on 27 -- Cc li ha nguyn v cc thu phn mܩi

Cc thu phn mܩi: Sng th k 14:20; 28:22; L-vi k 27:30-32; Dn s k 18:21-28; Phc truyn lut l k 12:5, 6, 11, 17, 18; 14:23, 28, 29; 26:12). Phi dng cho c Cha Tri mt phn mܩi th sn v mt phn mܩi sc vt sanh ra trong cc by chin v by b.

y k ra ba loi phn mܩi: Cho ngܩi L-vi, cho cc k l, v cho ngܩi ngho c 3 nm mt ln. C ngܩi cho rng ch dng mt phn mܩi, dng mt phn cho cc k l, v c ba nm li mt ln dng mt phn cho ngܩi ngho. Li c ngܩi cho rng phn mܩi dng cho cc k l trch 9 phn 10 cn li sau khi np mt phn mܩi cho ngܩi L-vi.

L dng mt phn mܩi thi hnh lu lm trܧc thi Mi-se. p-ra-ham v Gia- cp np mt phn mܩi. Trong vng dn Do-thi, thu mt phn mܩi dng Nj cp dܫng ngܩi L-vi; v, ngܩi L-vi phc v trong nn hnh chnh cng nh trong nghi l tn gio (xem I S k 23). Chc hn tn ng Christ s vui lng dng tin ca Nj ng h Tin Lnh cng nhiu nh dn Do-thi dng cho nghi l tn gio ca h, v hn na.

Tri u ma: c Cha Tri i v phn Ngi chng nhng cc phn mܩi, song lun c con u lng ca mi gia nh (Ngi nhn chi phi L-vi thay cho nhng con u lng ny) v con u lng ca cc by chin, by b, cng tri u ma ca t rung. Phi dng tri u ma gt nhm ngy L Vܮt Qua, v nu cha dng, th khng ܮc s dng phn no ca ma mng c (L-vi k 23:14). Nhm nm th t, phi dng bng tri u tin ca vܩn cy cho c Cha Tri, v nu cha lm nh vy, th khng ܮc s dng bng tri no ht. y l nu cha dng sn phm ca vܩn ln c Cha Tri, th vܩn y vn l u. S dy d y l: Phi ǥt c Cha Tri hng u cuc ǩi mnh.

 

==============================


Dn S K

 

40 nm trong ng vng

Cuc hnh trnh ca dn Y-s-ra-n ti t Ha

 

B cuc v nin biu ca cuc hnh trnh

Ra khi Ai-cp:

Ngy 15, thng ging

Vܮt qua Bin

 

Ti Ma-ra; -lim; ng vng Sin.

 

Dn chng lm bm.

 

Chim ct v ma-na.

Ngy 15, thng hai

Ti R-phi-im: Nܧc t vng trn ra; giao chin vi qun A-ma-lc; Gi-tr.

 

Ti ni Si-na-i: Mܩi iu rn; giao ܧc; sch lut php; Mi-se trn ni 40 ngy; Dng n tm; kim tra dn s.
T vng ni Si-na-i ra i. H vng ni Si-na-i chng mt nm.

Thng 3, ngy (?)

Nm th 2, ngy 1, thng 2
Nm th 2, ngy 20, thng 2

Ti Tha-b-ra: La, chim ct v tai v.

 

Ti Ht-s-rt: Cuc dy lon ca Mi-ri-am v A-rn.

 

Ti Ca-e-Ba-n-a: C cc thm t i; dn chng ni lon; Mi-se cu thay; dn chng b bi trn; ban b thm lut php; ng C-r; 14.700 ngܩi cht; cy gy ca A-rn. 38 nm lu lc trong ng vng bao quanh.

 

Ti Ca-e-Ba-n-a ln th hai: Mi-ri-am qua ǩi, nܧc t vng trn ra; ti ca Mi-se.

Nm th 40, thng ging

Ln ܩng ln cht Nj i x Ca-na-an.

 

Ngܩi -m khng cho i qua. Ti ni H-r: A-rn qua ǩi. Dn Y-s-ra-n nh bi ngܩi Ca-na-an .

Nm th 40, ngy 1, thng nm

Pha Nam ni H-r: Rn la.

 

Vng quanh pha ng v pha Bc x -m, ri i v pha Bc, dc theo bin gii pha ng x M-p.

 

Chin thng qun A-m-rt v qun Ba-san.

 

ng tri trn ng bng x M-p: Ba-la-am; ti cng th t thn Ph-; 24.000 ngܩi b git; kim tra dn s; tiu dit ngܩi Ma-i-an; 2 chi phi rܫi nh c ti pha ng sng Gi-anh; Mi-se t bit; ng qua ǩi.





Nm th 40, ngy 1, thng 11

H vܮt qua sng Gi-anh.

Nm th 41, ngy 10, thng ging

Gi L Vܮt Qua; ht ma-na.

Nm th 41, ngy 14, thng ging

 

Bn s 32

 

on 1 -- Kim tra dn s

Cuc kim tra ny thi hnh ti ni Si-na-i, t ra c 603.550 ngܩi nam trn 20 tui, khng k ngܩi L-vi (cu 45-47). 38 nm sau, li c mt ln kim tra dn s na, trn b sng Gi-anh, t ra c 601.730 ngܩi. Xem thm on 26.

 

on 2, 3, 4 -- T chc tri qun

Mi chi tit ܮc ch nh ng theo ܩng li qun s. iu ny cn thit Nj iu khin mt on dn ng o nh vy. S sp ǥt cc chi phi nh sau:

 

 

an

62.700

A-se

41.500

Np-ta-li

53.400

 

Bn-gia-min

35.400

 

M-ra-ri

6.200

 

Giu-a

74.600

Ma-na-se

32.200

H Ght-sn

7.500

n Tm

Mi-se

A-rn

Ty

Y-sa-ca

54.400

ng

p-ra-im

40.500

 

K-ht

8.600

 

Sa-bu-ln

57.400

 

Gt
45.650

Si-m-n

59.300

Ru-bn

46.500

 

 

Khi h di tri, th chi phi Giu-a v cc chi phi ng pha ng dn u cuc tin qun. gia, n tm c cc chi phi ng pha Nam v pha Ty bao quanh; cn cc chi phi ng pha Bc th i hu tp.

 

on 5, 6 -- Mt lot lut php

V ngܩi phung, s bo tr, ph n b nghi l ngoi tnh, cc li ha nguyn. Li chc phܧc tuyt diu (6:24-26).

 

on 7, 8, 9 -- D b cuc hnh trnh

Cc quan trܪng dng ca l. Khnh thnh n tm. Ngܩi L-vi ܮc bit ring ra thnh. Gi L Vܮt Qua. Tr my (9:15-25; xem thm Xut -dp-t k 13:21).

 

on 10, 11 -- H tin ti t Ha

H min ni Si-na-i mt nm. Tr my ct ln. Cc ng loa bng bc thi vang. Chi phi Giu-a dn u cuc tin qun, v h ln ܩng.

Trong vng ba ngy, ti Tha-b-ra, h bt u lm bm (10:33; 11:1-3). l ǥc im ca h. H bit cch than phin. c Cha Tri bn a chim ct ljn cho h n, nhng ri Ngi cho dch l hnh hi h (xem Xut -dp-t k 16).

 

on 12 -- Mi-ri-am v A-rn dy lon

Ti nghip! Cuc dy lon cha dt, th Mi-ri-am mong sao mnh khng h nhm n ln! Mi-se "rt khim ha(1)" (cu 3). l mt ǥc im ng knh bit bao ca mt bc nj nht v nhn ca mi thi i! Vi tt c quyn php ca Thin ng trong tay, c Cha Jsus vn l ng "nhu m" (Ma-thi- 11:29), v Ngi phn rng: "Phܧc cho nhng k nhu m!" (Ma-thi- 5:5).

 

on 13, 14 -- C 12 thm t vo x Ca-na-an

Mi-se tnh i thng t ni Si-na-i vo x Ca-na-an. ng i thng ti Ca-e, cch ni Si-na-i 150 dm v pha Bc v cch B-e-S-ba 50 dm v pha Nam. Ca-e l ca pha Nam ca x Ca-na-an, vy l Mi-se mun vo x y ngay lp tc.

Nhng cc thm t phc trnh d lm cho ng lng, v nhn dn bt s. H khng chu tin ln, v nu chng c c Cha Tri can thip l lng, th h nm cht Mi-se ri. l chng quyt nh ca cuc hnh trnh. H thy x Ca-na-an trܧc mt, nhng quay li. C hi khng h tr v vi h na. Trong s 600.000 ngܩi nam trn 20 tui, ch c Ca-lp v Gi-su, l hai thm t mun tin ln, ܮc sng st m vo x Ca-na-an.

 

on 15, 18, 19 -- Cc nh l v ca l, thy t l v ngܩi L-vi

Gii lun thm cho sch L-vi-k, t on 1 ljn on 9, c xen truyn tch ni ng vng.

 

on 16, 17 -- C-r dy lon

C-r ganh ght Mi-se, bn tm cch chim quyn lnh o ca ng. Mi-se ljn thng cng c Cha Tri, theo nh ng thܩng lm mi khi c vic trm trng. c Cha Tri gii quyt vn NJ ngay lp tc. t h ming ra, v bn lon nghch b nut ht.

Nhng hon nn ca Mi-se

Chc ng c nhiu hon nn lm. ng va mi ra khi Ai-cp, th hon nn bt u. Qun A-ma-lc tn cng ngay; ri mt nm sau, chng li tn cng ti Ca-e; c l trong 40 nm y, Mi-se phi giao chin vi chng nhiu ln. Nhng ngܩi -m, M-p, A-mn, A-m-rt v Ma-i-an NJu hp nhau cn ܩng dn Y-s-ra-n, khng cho vo x Ca-na-an .

Chnh dn ca ng ܮc gii phng khi Ai-cp v ܮc nng ǫ bi nhng php l c th, cng lm bm, than phin v ni lon mi. H bt u than phin ti Ai-cp, ri ti Bin , ri ti Ma-ra, ri trong ng vng Sin, ri ti R-phi-im, Tha-b-ra, Ht-s-rt, M-ri-ba. n by gi, ti Ca-e, h thy t Ha trܧc mt, nhng li nht nh khng chu tin ln; tnh trng ny hu nh lm cho tri tim Mi-se tan v.

Ngoi mi vic , Mi-se cn gp hon nn hoi, do nhng th lnh m ng tin cy gy nn. A-rn lm b con vng ti vng ni Si-na-i. Mi-ri-am v A-rn toan chim quyn lnh o ca ng (on 12). 10 trong s 12 thm t xui cho dn chng khng chu vo x Ca-na-an . H tc gin v nng ny ljn ni toan nm Mi-se (14:10; Xut -dp-t k 17:4).

Rt li, Mi-se khng ܮc php vo t Ha, tc l gic mng tha thit sut ǩi ng khng thnh.

Nu chng bi n in l lng ca c Cha Tri, th chng ta khng thy ti sao ng li chu ni mi s y. Nhng khi trn b sng Gi-anh, c Cha Tri ct ng, khng phi vo x Ca-na-an, m l vo X Thin thܮng, th ng hiu.

 

on 20 -- Ln ܩng ln cht vo x Ca-na-an

Dܩng nh c mt khong trng 38 nm, gia on 19 v on 20, tc l thi gian t lc ljn Ca-e ln u tin (13:26) ti lc di khi Ca-e ln cht Nj vo x Ca-na-an. Trong thi gian ny, khng ghi chp chi ht. on 33 lit k nhng ni ng tri -- 40 ni tt c, -- t Ai-cp ljn ng bng M-p. Trong s y, 18 ni gia Rt-ma v Ca-e. Ngܩi ta cho rng Rt-ma l mt tn khc ca Ca-e.

Vy, da vo my ch " ti Ca-e lu ngy" (Phc truyn lut l k 1:46) v da vo li chp 18 ni ng tri gia ln th nht v ln th hai ti Ca-e, chng ti on rng c l Ca-e l tng hnh dinh, cn nhng ni ng tri khc dc theo pha Nam ti ni Si-na-i, ng nh c Cha Tri hun th. H khng di chuyn lun u. C khi h mt ni t lu, th by chin, by b trn cc g nng v thung lng chung quanh. Ri khi c du hiu t tri pht ra, h ln ܩng.

Mi-se phm ti, khng ܮc vo t Ha; dܩng nh ti ny l ng khng dng vinh hin cho c Cha Tri trong php l nܧc t vng trn ra (cu 10, 12).

Mi-ri-am, A-rn v Mi-se, c ba lm xong cng vic, qua ǩi cng mt nm. Mi-ri-am qua ǩi ti Ca-e (cu 1); A-rn qua ǩi trn ni H-r (cu 28); Mi-se qua ǩi trn ni N-b (Phc truyn lut l k 32:50; 34:1, 5). Mi-ri-am hܪng th chng 130 tui, A-rn 123, v Mi-se 120.

"V ni t ph mnh" (cu 24) lm mt thnh ng tuyt diu ca Cu Чc Nj ch v s cht, ng ljn s ti hp vi nhng k thn yu bn kia m m.

 

B Ch Kho C: Ca-e

Ngy nay, phn ng ngܩi ta cho rng Ca-e-Ba-n-a chnh l Ain Kadees, mt vng cy ci "p l lng" gia sa mc, c hai sui nܧc trong veo t mt ghnh chy qua. Dc theo c mt sui cn. Cobern ngh rng Mi-se chc p vng pha trn sui cn ny. ng p "hai ln" (Dn s k 20:11), th hai sui mi ny tro nܧc ra, v c chy cho ljn ngy nay. Xem sch: "Recent explorations in Palestine(1)" ca Cobern.

 

on 21 -- T Ca-e ljn sng Gi-anh

C l cuc ng minh ca dn A-ma-lc v dn Ca-na-an ngay pha Bc Ca-e dܩng hng mnh qu i vi dn Y-s-ra-n, nn h khng dm th i ܩng thng ti Hp-rn. Du sao, c Cha Tri cng c nhng k hoch khc. H tin v pha ng Nj ti b pha ng ca Bin Cht, qua a phn -m. Nhng ngܩi -m khng cho php h i qua.

Mi-se bn xy v hܧng Nam, xung Araba, l thung lng qunh hiu chy t Bin Cht ti Bin , v l "ng vng minh mng v gm gh" (Phc truyn lut l k 1:19); ng i con ܩng di, quanh co, nguy him, chy quanh pha ng x -m v x M-p; ri i ngܮc v pha Bc, dc theo bin gii x A-ra-bi, c l dc theo ܩng ha xa La Mecque ngy nay, cho ti x Ba-san, pha ng bin Ga-li- l; ri li i xui pha Nam, ti ng bng x M-p, i din vi thnh Gi-ri-c. c Cha Tri truyn cho Mi-se phi hnh hi ngܩi -m, ngܩi M-p, hoc ngܩi Am-mn, mc du chng mun cn ܩng dn Y-s-ra-n.

Rn la (cu 6-9).-- y l mt hnh bng lch s v Tin Lnh. Nhng k b rn Ƕc cn nhn vo con rn ng v ܮc cha lnh th no, th cng mt th y, nu chng ta, l k b con rn xa, l ma qu, cn cho b thng, chu nhn xem c Cha Jsus, th chng ta ܮc sng (Ging 3:14).

Sau , dn Y-s-ra-n tn con rn bng ng ln lm thn tܮng, gi n l N-hu-tan, v xng hng cho n; mi ti 700 nm sau, -x-chia mi tiu hy n (II Cc vua 18:4). y h dng n tri php; nhng t ra, n cng l bng c t ra s thc lch s ca bin c ny.

Chim x Ga-la-t v x Ba-san (cu 21-35).-- Ngܩi A-m-rt vܮt sang pha ng sng Gi-anh v y lui ngܩi Am-mn; lc ny ngܩi A-m-rt tn cng dn Y-s-ra-n. Mi-se gi gn cn thn, khng tn cng nhn dn ca nhng x m ng i qua. Nhng by gi ngܩi A-m-rt tn cng trܧc, nn ng phi nh tr li v chim ly x h. Ri ngܩi Ba-san cng tn cng; nhng ng nh bi chng, v c min ng sng Gi-anh vo tay ng.

 

B Ch Kho C: ܩng i ca dn Y-s-ra-n

Nhng cuc o bi mi y pht l di tch ca hng trm thnh tr xa kia xy ct trn cc g nng x M-p, Am-mn v Ga-la-t; Nhng di tch ny ng thi Mi-se, nhn dn y ng c v hng mnh.

 

on 22 ljn 25 -- Ba-la-am

Cc li tin tri ca ng d ngn k diu v a v u th ca dn Y-s-ra-n trong lch s, do "mt Ngi Sao" (mt Vua li lc) "hin ra t Gia-cp" (24:17). Du c Cha Tri dng Ba-la-am ni ra li tin tri rt ng, nhng v c tin bc, ng xui cho dn Y-s-ra-n phm ti xu h vi ph n M-p v Ma-i-an; do , ng b git v 24.000 ngܩi Y-s-ra-n phi b mng (31:8, 16; 25:9). Tn Ba-la-am thnh ra ng ngha vi gio s gi (II Phi-e-r 2:15; Giu-e 11; Khi Huyn 2:14).

 

Text Box:  
Bn  s 33 --
Hnh trnh ti x Ca-na-an
on 26 -- Kim tra dn s ln th hai

i sng ni ng vng chc l nhc nhn, v trong s 600 ngn ngܩi trn 20 tui lc kim tra dn s ln th nht (on 1), ch c 2 ngܩi trn 60 tui sng st. Th h tr hn quen vi ng vng v ܮc ng vng lm cho cng rn; vi can m v sc lc, h l mt hng ngܩi khc vi ng cha mnh vn lm ti mi v mi ܮc gii phng khi nhng ni tht ca Ai-cp.

Sch Dn s k ܮc ǥt tn nh vy l v hai cuc kim tra dn s ny.

 

 

on 27 ljn 36 -- Cc nh l v bin c khc nhau

Nhng con gi khng c anh em trai (on 27); cc ngy l v ca l (on 28, 29); cc li ha nguyn (on 30); git ngܩi Ma-i-an (on 31); l c Cha Tri hnh pht chng theo lut php v bo tr chng theo s cng bnh, xng vi ti li ca chng (25:16, 17); hai chi phi rܫi nh c pha ng sng Gi-anh (on 32); tm tt nht k ca 40 nm (on 33); y ging nh mt nht k chp ngay ti ch, ch khng phi "mt m truyn thoi t bao nhiu th k trܧc khi vit ra thnh sch;" ch th v s chia x (on 43); xem thm Gi-su 13); cc thnh ca ngܩi L-vi (on 35; xem thm Gi-su 21); cc con gi khng c anh em trai (on 36; cng xem on 27).

 

Lch Do-thi

C nm tn gio v nm hnh chnh. Nm tn gio bt u ma xun. Nm hnh chnh bt u ma thu. Thng 7 ca nm tn gio l thng ging ca nm hnh chnh. Nm chia lm 12 thng theo mt trng, v c 19 nm li 7 ln c 13 thng.

Ngy thin nhin l t lc mt tri mc ljn lc mt tri ln. m thin nhin l t lc mt tri ln ljn lc mt tri mc. Ngy hnh chnh l t lc mt tri ln ljn lc mt tri mc.

Gi th tnh t 6 gi sng ljn 6 gi ti. Canh mt t 6 ljn 9 gi ti; canh hai t 9 gi ti ljn 12 gi m; canh ba t 12 gi m ljn 3 gi sng, l lc g gy; canh t t 3 gi ljn 6 gi sng.